Sad powszechny, III AUa 1707/11

Sygn. akt III AUa 1707/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 lutego 2012 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu Wydział III Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Kazimierz Josiak (spr.) Sędziowie: SSA Barbara Ciuraszkiewicz SSA Danuta Rychlik-Dobrowolska Protokolant: Magdalena Krucka po rozpoznaniu w dniu 23 lutego 2012 r. we Wrocławiu sprawy z wniosku (...) S.A. w W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział we W. o zwrot świadczenia na skutek apelacji (...) S.A. w W. od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt IX U 1022/11 I. zmienia zaskarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział we W. z dnia 15 czerwca 2011r. ustalając, że (...) S.A. nie ma obowiązku zwrotu na rzecz strony pozwanej kwoty 1572,50 zł i zasądza od strony pozwanej na rzecz wnioskodawcy 600 zł tytułem kosztów procesu w I instancji, II. zasądza od strony pozwanej na rzecz wnioskodawcy 300 zł tytułem kosztów postępowania apelacyjnego. UZASADNIENIE Decyzją z 15 czerwca 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych oddział we W. zobowiązał (...) S.A. w W. do zwrotu świadczenia w kwocie 1572,50 zł. W wyniku zaskarżenia decyzji sprawę rozpoznał Sąd Okręgowy we Wrocławiu, który wyrokiem z 28 września 2011 r. oddalił odwołanie banku. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Uprawniona do emerytury E. C. zmarła 20 grudnia 2010 r. Jej emerytura płatna była do 5 dnia każdego miesiąca na rachunek bankowy w (...) S.A. prowadzony wspólnie przez wnioskodawczynię i jej zmarłego w dniu 20 czerwca 2009 r. męża L. B. . W dniu 20 grudnia 2010 r. na rachunek bankowy E. C. wpłynęła kwota 1572,50 zł tytułem emerytury za styczeń 2011 r. W dniu 4 lutego 2011 r. bank zamknął rachunek zmarłej ubezpieczonej z kwotą 1732,44 zł, które to środki pozostają w dyspozycji banku. W dniu 30 grudnia 2010 r. ZUS wezwał bank do zwrotu nienależnego świadczenia. Pismem z 26 stycznia 2011 r. bank odmówił zwrotu nienależnego świadczenia. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd I instancji uznał, na podstawie art. 138a ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227) oraz art. 55 ust. 1 pkt 1 i 2, ust. 3 oraz art. 57 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. prawo bankowe (tj. Dz.U. z 2002 r., nr 72, poz. 665 ze zm.), że odwołanie banku nie jest zasadne i nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd powołał treść art. 55 ust. 1 pkt 2 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. prawo bankowe , który stanowi, że w przypadku śmierci posiadacza rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego lub rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej bank jest obowiązany wypłacić z tych rachunków kwotę równą wpłatom na rachunki dokonanym przez organ wypłacający świadczenie z ubezpieczenia lub zabezpieczenia społecznego albo uposażenie w stanie spoczynku, które nie przysługiwały za okres po śmierci posiadacza rachunku, wskazaną we wniosku organu wypłacającego to świadczenie lub uposażenie, skierowanym do banku wraz z podaniem numerów rachunków, na które dokonano wpłat. Z powyższego obowiązku bank jest jednak zwolniony (całkowicie lub częściowo), jeżeli przed otrzymaniem wniosku organu wypłacającego świadczenie lub uposażenie dokonał z tych rachunków wypłat innym uprawnionym osobom, które to wypłaty nie pozwalają zrealizować wniosku w całości lub w części, oraz w terminie 30 dni od otrzymania wniosku poinformuje o tym ten organ, wraz ze wskazaniem osób, które pobrały wypłatę ( art. 55 ust. 3 prawa bankowego ). Następnie Sąd Okręgowy przytoczył uchwałę Sądu Najwyższego z 13 czerwca 2006 r., II UZP 7/06, która dotyczy kwestii relacji art. 138a ustawy emerytalno-rentowej do przepisów prawa bankowego . Sąd podzielił pogląd zaprezentowany w tej uchwale, a mianowicie, że przewidziany w art. 138a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych obowiązek zwrotu przez bank Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych kwot świadczeń przekazywanych na rachunek w banku za miesiące przypadające po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy, nie obejmuje wpłat na rachunek wspólny ( art. 57 w zw. z art. 55 ust. 1 prawa bankowego ). Sąd Okręgowy uznał jednak, że pogląd ten nie ma zastosowania w rozpoznawanej sprawie, bowiem wyprowadził wniosek, że wspólny rachunek bankowy prowadzony dla ubezpieczonej i jej męża uległ przekształceniu w rachunek indywidualny z chwilą śmierci współposiadacza rachunku ( L. B. ) i w związku z powyższym nie będzie miał w sprawie zastosowania art. 57 prawa bankowego , który wyłącza zastosowanie art. 55 ust. 3 prawa bankowego dla rachunków wspólnych. W związku z powyższym na banku spoczywa ciężar zwrotu nienależnego za styczeń 2011 r. świadczenia emerytalnego zmarłej E. C. . Apelację wniósł (...) SA , zaskarżając wyrok w całości. Orzeczeniu zarzucił: - naruszenie, poprzez błędną wykładnię, art. 138a ustawy o emeryturach i rentach z FUS w zw. z art. 51 ust. 3 w świetle uchwał SN z 13 czerwca 2006 r. (II UZP 7/06) oraz z 6 maja 2009 r. (II UZP 2/09), polegającą na przyjęciu, że środki wypłacone nienależnie ubezpieczonej pozostają w wyłącznej dyspozycji banku a nie spadkobierców i współposiadaczy rachunku wspólnego; - naruszenie art. 138a ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz 922 kc i art. 924 kc poprzez ich niezastosowanie i przyjęcie, że nienależne świadczenie, zamiast spadkobierców, winien zwrócić bank. Bank wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez orzeczenie, że nie jest zobowiązany do zwrotu ZUS-owi nienależnego świadczenia, ewentualnie – o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów procesu. W uzasadnieniu apelacji (...) SA podniósł, że pomimo śmierci współposiadacza rachunku wspólnego, rachunek ten nie traci charakteru rachunku wspólnego. W miejsce zmarłego współposiadacza rachunku wchodzą spadkobiercy zgodnie z regułami prawa spadkowego . Obecnie małżonkowie nie żyją, co nie wyklucza jednak wstąpienia spadkobierców po zmarłych współposiadaczach. Obowiązek zwrotu nienależnego świadczenia ciąży zatem na spadkobiercach zmarłych małżonków. Poszukiwanie zaś spadkobierców nie jest rolą banku a ZUS-u. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Sąd Okręgowy dokonał prawidłowych ustaleń w zakresie stanu faktycznego sprawy, jednak niewłaściwie zinterpretował przepisy prawa mające zastosowanie w sprawie, w konsekwencji czego wydał nieprawidłowy wyrok. Przedmiotem sprawy było ustalenie, czy (...) S.A. w W. jest zobowiązany do zwrotu świadczenia w kwocie 1572,50 zł, które wpłynęło na rachunek bankowy E. C. po jej śmierci. Rozstrzygane zagadnienie wywoływało rozbieżności w orzecznictwie sądów powszechnych, z uwagi na fakt, że zwrot świadczeń przez bank jest regulowany w art. 138a ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz.U. z 2009 r., nr 153, poz. 1227 z późn. zmian.) oraz art. 55 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. prawo bankowe (tekst jednolity: Dz.U. nr 72, poz. 665 ze zmian.). Sąd Najwyższy rozważał relacje przepisów art. 138a ustawy emerytalnej i art. 55 ust. 3 prawa bankowego i uznał, że pomiędzy powyższymi normami nie zachodzi sprzeczność wymagająca usunięcia za pomocą reguł kolizyjnych, por uchwały SN z 6 maja 2009 r., II UZP 2/09 (OSNP 2009/19-20/265) i z 13 czerwca 2006 r., II UZP 7/06 (M.P.Pr. 2006/10/547). W tej ostatnio powołanej uchwale, cytowanej także przez Sąd Okręgowy, Sąd Najwyższy stwierdził, że przewidziany w art. 138a ustawy o emeryturach i rentach z FUS obowiązek zwrotu przez bank ZUS-owi kwot świadczeń przekazywanych na rachunek w banku za miesiące przypadające po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy, nie obejmuje wpłat na rachunek wspólny, co wynika wprost z przepisu art. 57 w zw. z art. 55 ust. 1 pkt 2 . Zgodnie z treścią przepisu art. 138a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych bank i spółdzielcza kasa oszczędnościowo - kredytowa są zobowiązane zwrócić Zakładowi kwoty świadczeń przekazane na rachunek w banku lub spółdzielczej kasie oszczędnościowo - kredytowej za miesiące następujące po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy. Analogiczną regulację zawiera art. 55 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz. U. z 2002 r., nr 72, poz. 665 ze zm.), który stanowi, że w przypadku śmierci posiadacza rachunku, bank jest obowiązany wypłacić z tych rachunków kwotę równą wpłatom na rachunki dokonanym przez organ wypłacający świadczenie z ubezpieczenia społecznego, które nie przysługiwały za okres po śmierci posiadacza rachunku, wskazaną we wniosku organu wypłacającego to świadczenie skierowanym do banku wraz z podaniem numerów rachunków, na które dokonano wpłat. Ustęp 3 wskazanego artykułu statuuje przesłanki zwolnienia się banku ze wskazanego obowiązku, a mianowicie, bank jest zwolniony od wypłaty pełnej lub częściowej kwoty, o której mowa w ust. 1 pkt 2 , jeżeli przed otrzymaniem wniosku organu wypłacającego świadczenie lub uposażenie dokonał z tych rachunków wypłat innym uprawnionym osobom, które to wypłaty nie pozwalają zrealizować wniosku w całości lub części, oraz w terminie 30 dni od otrzymania wniosku poinformuje o tym ten organ, wraz ze wskazaniem osób, które pobrały wypłaty. Przepis art. 57 prawa bankowego stanowi natomiast, że art. 55 ust.1 nie dotyczy rachunku wspólnego, którego definicja znajduje się w art. 51 cytowanej ustawy. Zgodnie z tym przepisem jest to rachunek bankowy prowadzony dla kilku osób fizycznych albo kilku jednostek samorządu terytorialnego. Z uwagi na powyższe regulacje oraz okoliczności sprawy zasadniczą kwestią dla rozstrzygnięcia było ustalenie, czy kwota, której zwrotu domaga się organ rentowy, została przekazana na rachunek wspólny, co uzasadniałoby zwolnienie banku z obowiązku zwrotu świadczenia, czy też indywidualny, co znów świadczyłoby o zasadności żądania apelującego. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że małżonkowie E. B. oraz L. B. prowadzili wspólny rachunek bankowy w (...) SA . L. B. zmarł 20 czerwca 2009 r., a E. B. zmarła 20 grudnia 2010 r. W dniu 20 grudnia 2010 r. na rachunek bankowy współposiadaczki E. B. wpłynęło świadczenie emerytalne za styczeń 2011 r. Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, że z dniem śmierci L. B. rachunek wspólny został automatycznie przekształcony w rachunek indywidualny prowadzony dla E. B. . Rację ma jednak (...) , twierdząc, że brak jest podstaw prawnych przemawiających za takim przyjęciem. Należy, za apelującym wskazać, że ani kodeks cywilny ani prawo bankowe nie zawierają przepisów regulujących sytuację prawną rachunku wspólnego w razie śmierci współposiadacza. W związku z tym, kwestia ta powinna zostać unormowana w umowie rachunku. W tym zakresie zdają się możliwe do przyjęcia rozwiązania przewidujące albo przekształcenie umowy rachunku wspólnego w rachunek indywidualny (o ile pozostała tylko jedna osoba dotychczas będąca współposiadaczem), albo też rozwiązanie umowy (wraz z zawarciem postanowienia o podziale środków w częściach równych między pozostałych przy życiu współposiadaczy i spadkobierców zmarłego). Sąd Okręgowy nie dysponował umową rachunku bankowego, lecz stwierdzić należy, że brak jest także jakichkolwiek postanowień dotyczących statusu rachunku wspólnego po śmierci jednego ze współposiadaczy w regulaminie dotyczącym tego typu rachunków w (...) . Problemu tego, jak już wspomniano, nie regulują także przepisy kodeksu cywilnego . Nadto w w/w aktach wskazane są przyczyny rozwiązania rachunku bankowego, przy czym jednocześnie nie ma wśród nich wyszczególnionej śmierci posiadacza rachunku. Zarzuty apelacji są uzasadnione, albowiem zobowiązania z reguły nie wygasają wskutek śmierci czy to dłużnika, czy wierzyciela; w większości bowiem wypadków w miejsce zmarłego wstępują jego spadkobiercy. Niemożność wstąpienia spadkobierców w miejsce strony stosunku zobowiązaniowego, a tym samym wygaśnięcie zobowiązania może wynikać z: - umowy stron, np. przy zleceniu ( art. 747 i 748 kc ); - z natury i celu zobowiązania, jak np. przy umowie dożywocia ( art. 908 kc i nast.), umowie o pracę wobec śmierci pracownika; - z ustawy, np. gdy chodzi o zobowiązania odszkodowawcze z tytułu czynu niedozwolonego oparte na art. 445 § 1 i 2 kc. Do spadku nie należą prawa i obowiązki przechodzące na określone osoby, niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami ( art. 922 § 2 kc ), co przewidują np.: art. 691 kc , art. 136 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej. Wyżej wskazane okoliczności nie zachodzą w sprawie, nie ma zatem podstaw, by twierdzić, że z chwilą śmierci posiadacza lub współposiadacza umowa rachunku bankowego wygasa, a wspólny rachunek przekształca się z mocy prawa w konto indywidualne. Zasada dziedziczności praw i obowiązków ze stosunków zobowiązaniowych doznaje, co prawda, pewnych ograniczeń, np. wówczas gdy spełnienie lub przyjęcie świadczenia zależy od osobistych przymiotów dłużnika lub wierzyciela, jednak umowa o prowadzenie rachunku bankowego nie zawiera tych osobistych elementów. Nie ma podstaw, jak chce tego organ rentowy, by wyłączyć zastosowanie ogólnych reguł dziedziczenia zawartych w art. 922 § 1 kc przy stosunku zobowiązaniowym, jakim jest umowa o prowadzenie rachunku bankowego. Z uwagi na powyższe stwierdzić należy, że mimo śmierci jednego ze współposiadaczy rachunku wspólnego, pomimo że faktycznie przez pewien okres jego posiadaczem była tylko jedna osoba, to jednak w świetle prawa funkcjonował on nadal jako rachunek wspólny. Z tych względów ustalanie przez Sąd kręgu spadkobierców po zmarłych małżonkach Ewie Chełstowskiej-Badowskiej i L. B. jest zbędne, albowiem nie jest to rolą Sądu. Byłoby to także zbędne w sytuacji śmierci indywidualnego posiadacza rachunku bankowego z uwagi na konstrukcję przepisu art. 55 prawa bankowego , którego celem jest umożliwienie Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych poszukiwania osób zobowiązanych do zwrotu kwoty wypłaconej po śmierci świadczeniobiorcy. W świetle powyższych rozważań należy uznać zarzuty podniesione w apelacji banku (...) SA za trafne. Z tych względów Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego na podstawie art. 386 § 1 kpc , uznając że bank nie ma obowiązku zwrotu na rzecz strony pozwanej dochodzonej kwoty tytułem nienależnego świadczenia. . Orzeczenie o kosztach procesu w pierwszej instancji Sąd Apelacyjny oparł na przepisie art. 98 kpc w zw. z § 6 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. nr 163, poz. 1349). Sprawa o zwrot nienależnego świadczenia nie należy do kategorii spraw o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego i zaopatrzenia emerytalnego, a przeciwnie zbliżona jest rodzajowo do sprawy cywilnej o zapłatę, w której stawki pełnomocnika ustala się w zależności od wartości przedmiotu sporu. Bank nie jest bowiem stroną stosunków z zakresu ubezpieczeń społecznych. Z tych samych względów Sąd Apelacyjny obciążył Zakład kosztami zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym stosując § 12 ust. 1 pkt 2 w zw. z § 6 pkt 3 rozporządzenia. Orzeczenie o kosztach oparto na przepisie art. 98 kpc . R.S.