Sad powszechny, V ACa 272/13

(1)k.c. pomiędzy dłużnikiem - właścicielem rzeczy a jego wierzycielem, stosownie do której dłużnik przenosi na wierzyciela własność rzeczy w celu zabezpieczenia wykonania zobowiązania. Intencją stron umowy o przewłaszczenie na zabezpieczenie nie jest przeniesienie własność rzeczy celem zaspokojenia zobowiązania z umowy np. pożyczki i przyjęcie przez wierzyciela świadczenia w postaci rzeczy na poczet długu z tytułu spłaty pożyczki. Przy przewłaszczeniu na zabezpieczenie realizacja zamierzonego przez strony celu następuje w ten sposób, że w razie niespłacenia długu wierzyciel może, jako właściciel rzeczy, zaspokoić z niej swoją wierzytelność bez potrzeby zachowywania niektórych procedur dyktowanych interesem dłużnika, ale nie oznacza to jednak, że zupełnie dowolnie. Łączący powoda z pozwanym stosunek obligacyjny powoduje ograniczenie możliwości wykonywania uprawnień właścicielskich, które nie mogą wykraczać poza zakres konieczny do wykonania umowy. Zobowiązanie wierzyciela do korzystania z prawa własności następuje tylko w granicach umowy stron. Do istoty przewłaszczenia na zabezpieczenie należy umowne ograniczenie własności nabywcy - wierzyciela- poprzez jego zobowiązanie, że będzie mógł zaspokoić się z nabytej w celu zabezpieczenia rzeczy tylko w razie niewykonania przez zbywcę - dłużnika- zabezpieczonego zobowiązania. Przewłaszczenie na zabezpieczenie jest czynnością kauzalną, której celem nie jest nabycie przez wierzyciela własności przedmiotu zabezpieczenia, a jedynie zabezpieczenie przysługującej mu wierzytelności, jeżeli dłużnik w terminie nie spłaci długu i nie ziści się warunek zwrotnego przeniesienia własności. Wierzyciel definitywnie nabywa własność dopiero gdy dłużnik nie spłaci długu w terminie. Należy stwierdzić – uważa Sąd pierwszej instancji - że zgodnie z art. 6 k.c. ciężar wykazania faktów, z których wywodzi skutki prawne spoczywa na powodzie. W rozpoznawanej sprawie powód nie wykazał aby pozwany nie spłacił długu w terminie określonym w umowie pożyczki do 25 września 2018 r., wobec czego należało stwierdzić, że termin ustalony w umowie przewłaszczenia na zabezpieczenie nie upłynął. Do tej chwili, na podstawie § 5 umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie, strony zadecydowały o pozostawieniu rzeczy we władaniu pozwanego. § 7 umowy ściśle precyzuje możliwość wezwania do wydania przedmiotu przewłaszczenia dopiero w terminie 7 dni w przypadku niespłacenia całości lub części pożyczki w oznaczonym terminie - tj. do 25 września 2018 r. Jak słusznie wyjaśnia Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 13 maja 2011 r. w sprawie V CSK 360/10 sposób zaspokojenia wierzyciela wierzytelności zabezpieczonej przewłaszczeniem ustalony umownie nie może być sprzeczny z treścią stosunku prawnego łączącego strony. Dopiero bezskuteczny upływ terminu ustalonego w umowie, w którym powinno nastąpić spełnienie świadczenia powoduje, że upada cel ustanowienia zabezpieczenia, jakim jest wywarcie presji na dłużnika w celu wymuszenia zachowania zgodnego z treścią zobowiązania, aktualizuje się zaś drugi cel zabezpieczenia jakim jest ochrona interesu wierzyciela. W ocenie Sądu meriti powód nie wykazał, aby nastąpił warunek żądania wydania ruchomości a mianowicie aby pozwany nie spłacił pożyczki w terminie określonym w umowie pożyczki. Ten termin jeszcze nie minął. Wypowiedzenie umowy pożyczki nie stanowi wg umowy stron warunku żądania wydania ruchomości. Warunku takiego nie stanowi również fakt niewywiązania się przez pozwanego z zawartej przez strony ugody z dnia 28 sierpnia 2009 r. stron określającej wysokość zobowiązania i sposób spłaty zobowiązania. Do ugody nie zostały dołączone załączniki określające harmonogram spłat i dokonane po restrukturyzacji zadłużenia terminy spłat. Powód nie wykazał aby pozwany nie wywiązał się z określonych w ugodzie terminów. Sąd a quo podkreślił, że w umowie o przewłaszczenie strony nie przewidziały, że powód może wezwać do wydania ruchomości w przepadku niespłacenia pożyczki wraz z odsetkami i innymi kosztami w terminie określonym w umowie pożyczki lub w terminie wynikającym z oświadczenia (...) o wypowiedzeniu umowy. Umowa przewłaszczenia na zabezpieczenie z dnia 25 września 2008 r. w § 2 zawiera jednoznaczny zapis, co do terminu, odnoszący się jedynie do terminu spłaty pożyczki ustalonego w pkt 1 umowy pożyczki z dnia 25 września 2008 r. na dzień 25 września 2018 r. Biorąc pod uwagę poczynione ustalenia Sąd a quo uznał żądanie powoda za przedwczesne i oddalił powództwo na podstawie § 2 i §7 ust. 1 umowy przewłaszczenia rzeczy na zabezpieczenie z dnia 25 września 2008 r. oraz pkt 1 umowy pożyczki nr (...) z dnia 25 września 2008 r. a contrario. Powyższe rozstrzygnięcie w całości zaskarżył apelacją powód i zarzucając błędy w poczynionych przez Sąd a quo ustaleniach faktycznych (tak należy uznać w oparciu o treść uzasadnienia apelacji), wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa w całości, ewentualnie o uchylenie zapadłego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Nadto, wniósł o zasądzenie kosztów procesu, poniesionych, zarówno w pierwszej, jak i w drugiej instancji. Sąd Apelacyjny ustalił i zważył, co następuje: Apelacja zasługiwała na uwzględnienie. W ocenie Sądu Apelacyjnego w okolicznościach analizowanej sprawy, nie została rozpoznana istota sporu, co w konsekwencji doprowadziło do uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Sąd Okręgowy badając przedmiotową sprawę, pominął szereg okoliczności, w tym również jurydycznych, które wymagały jednoznacznego wyjaśnienia. W pierwszym rzędzie należy przypomnieć, że strony poza umową pożyczki nr (...) (k. 7-8 akt), zawarły umowę przewłaszczenia na zabezpieczenie określonych rzeczy ruchomych (k. 5 akt). Nie powinno być wątpliwości, że zawarcie umowy przewłaszczającej służyło zabezpieczeniu wierzytelności powoda, wynikającej z zawartej umowy pożyczki. Zatem, przyczyna zawarcia umowy zabezpieczającej (tzw. causa cavendi) tkwiła i bezpośrednio wiązała się z umową pożyczki. Formalnie, zawarta umowa przewłaszczająca posiada byt niezależny, ale z punktu widzenia kauzalności czynności prawnych, jej ważność zależy od tego, czy causa znajduje się w innej czynności prawnej lub stosunku prawnym (por. szerzej Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2007, str. 230). Można uznać, że jest to podstawa nie tylko ważności określonej czynności prawnej, ale także szeroko rozumianej skuteczności (zasadności). Słusznie Sąd a quo uznał, że zwrotne przeniesienie własności rzeczy na pozwanego, miało nastąpić zgodnie z treścią § 2 umowy przewłaszczenia (k. 5 akt). Jednakże, wykładnia, że powód mógł żądać wydania rzeczy tylko w przypadku niespłacenia pożyczki w terminie, tj. do dnia 25 września 2018 r., było błędne. Należy jeszcze raz wskazać, że umowa przewłaszczenia służyła zabezpieczeniu wierzytelności powoda, która w „normalnym” toku sprawy, miała wyrażać się w obowiązku pozwanego spłacenia pożyczki w określonym terminie. Już w § 7 umowy (k. 5v akt), znajduje się zastrzeżenie mówiące o braku częściowej spłaty, a więc podważające koncepcję Sądu meriti. W ocenie Sądu drugiej instancji nie powinno być wątpliwości, że skoro brak całkowitej bądź częściowej spłaty pożyczki w terminie uzasadniał żądanie wydania wszystkich, bądź części przewłaszczonych rzeczy, to tym bardziej, roszczenie takie aktualizowało się w przypadku wypowiedzenia umowy przez powoda z przyczyn istniejących po stronie pozwanego (konkretnie z uwagi na brak spłaty poszczególnych rat pożyczki). Oczywiście, powstaje pytanie czy umowa pożyczki została skutecznie wypowiedziana? Jednakże, odpowiedź nie powinna nastręczać trudności, ponieważ skuteczność wypowiedzenia strony wyraźnie potwierdziły w ugodzie z dnia 28 sierpnia 2009 r o numerze (...) (k. 33 akt). Strony bowiem zgodnie oświadczyły, że rzeczona umowa pożyczki została wypowiedziana i stała się w pełni wymagalna w dniu 9 lipca 2009 r. Z powyższego wynikają dwa zasadnicze wnioski. Po pierwsze, umowa wygasła wskutek wypowiedzenia, co czyni bezprzedmiotowym oczekiwanie na spełnienie świadczenia przez pozwanego w terminie wynikającym z tej umowy. Po drugie, pozwany nie wypełnił swojego zobowiązania w terminie, ponieważ z przyczyn leżących po jego stronie, umowa uległa rozwiązaniu. Zatem, na pierwszy rzut oka, skoro pozwany nie spełnił świadczenia w terminie, to w myśl § 7 umowy przewłaszczającej (k. 5v akt), powód miał podstawy do żądania wydania przewłaszczonych rzeczy, w całości bądź w części. Należy bowiem zauważyć, że nie ziścił się warunek umożliwiający zwrotne przeniesie własności, a zatem, właścicielem rzeczy pozostał powód, a pozwany utracił możliwość – z uwagi na niewykonanie umowy pożyczki, co sam potwierdził w treści ugody nr (...) – powoływania się na tzw. zarzut hamujący. Jednakże sprawa komplikuje się z uwagi na treść zawartej pomiędzy stronami ugody nr (...) . Otóż, nieznana jest relacja pomiędzy pierwotną umową pożyczki a przedmiotowa ugodą oraz pomiędzy umową przewłaszczenia a tą ugodą. Co do pierwszej sytuacji można rozważać różne konstrukcje prawne, np. odnowienie. Jednakże, jedną z przesłanek nowacji jest „cel umorzenia pierwotnego zobowiązania” ( art. 506 § 1 k.c. ). Tymczasem, w przedmiotowej sprawie celu takiego nie było, skoro umowa pożyczki została już wcześniej rozwiązana wskutek wypowiedzenia. Nie jest to również typowa ugoda, z gatunku tych, które zawierane są przez instytucje bankowe. Otóż, na ogół treść zawieranych ugód ma warunkowe znaczenie, tzn. jej poszczególne postanowienia wywołują skutki prawne, o ile kredytobiorca (pożyczkobiorca) wypełnia je. W przeciwnym razie - najczęściej w formie odpowiedniej klauzuli zawartej w treści ugody – następuje powrót do postanowień pierwotnej umowy kredytu (pożyczki). Innymi słowy, cały czas, obok zawartej ugody, funkcjonuje pierwotny stosunek prawny. Tymczasem w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, pierwotna umowa pożyczki uległa rozwiązaniu wskutek jej wypowiedzenia, a przedmiotowa ugoda nie zawiera żadnych zapisów odwołujących się czy to do umowy pożyczki, czy do umowy przewłaszczenia. Jedynie funkcjonuje zapis § 5 ust. 3 ugody (k. 33v akt), z tym jednak zastrzeżeniem, że odwołuje się on do załączników nr 1 i 2, które nie zostały dołączone do akt sprawy. Dlatego też, rzeczą Sądu pierwszej instancji, rozpoznającego ponownie sprawę, będzie ustalenie, także przy wykorzystaniu dyspozycji art. 65 k.c. , właściwiej treści zawartej pomiędzy stronami ugody. Sąd a quo winien również w miarę potrzeby wykorzystać instytucję zawartą w art. 233 § 2 k.p.c. Wyjaśnienia wymaga relacja postanowień przedmiotowej ugody do treści pierwotnej umowy pożyczki, a przede wszystkim, relacja jej postanowień do treści umowy przewłaszczenia. Sąd meriti winien zapoznać się z treścią załączników nr 1 i 2 do rzeczonej ugody. Mając również na względzie okoliczność – o czym była już mowa – że ważność umowy przewłaszczającej, z punktu widzenia kauzalności czynności prawnych, zależy od tego, czy causa znajduje się w innej czynności prawnej lub stosunku prawnym. Przedmiotem analizy Sądu pierwszej instancji winna być również kwestia aktualnego dokonywania spłat poszczególnych rat przez pozwanego. Sąd a quo powinien przede wszystkim zmobilizować strony do podjęcia inicjatywy dowodowej, także przy wykorzystaniu „nowej” dyspozycji art. 207 k.p.c. , ze względu na czas wniesienia pozwu. Zwrócić jednakże należy uwagę na to, że pozwany działa samodzielnie, a więc wymaga pouczenia w trybie art. 210 § 2 1 k.p.c. Przy braku aktywności stron, Sąd meriti powinien rozważyć również możliwość podjęcia pewnych czynności z urzędu. Oczywiście, co do zasady, Sąd orzekający nie powinien wyręczać stron, ale w pewnych szczególnych sytuacjach jego inicjatywa będzie uzasadniona. W niniejszej sprawie bowiem, pozostawienie pozwanemu możliwości spełnienia świadczenia do dnia 25 września 2018 r., w oparciu o treść nieobowiązującej umowy i w sytuacji, gdy – jak wynika z twierdzeń strony powodowej – nie spłaca on poszczególnych rat zobowiązania, godziłoby w podwaliny wymiaru sprawiedliwości. Na taką wykładnię problemu, a więc podjęcia inicjatywy dowodowej z urzędu, zwrócono uwagę w literaturze przedmiotu (por. T. Wiśniewski, Przebieg procesu cywilnego, Warszawa 2009, str. 201-202). W tym stanie rzeczy, Sąd Apelacyjny orzekł, jak w sentencji, na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. O kosztach postępowania odwoławczego rozstrzygnięto w oparciu o dyspozycję art. 108 § 2 k.p.c.