Sad powszechny, II Ca 147/15

Sygn. akt II Ca 147/15 POSTANOWIENIE Dnia 6 listopada 2015 r. Sąd Okręgowy w Kielcach Wydział II Cywilny Odwoławczy w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Rafał Adamczyk (spr.) Sędziowie: SSO Barbara Dziewięcka SSR (del.) Anna Pniewska Protokolant: st. prot. sąd. Iwona Cierpikowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 listopada 2015 r. w Kielcach sprawy z wniosku M. C. z udziałem W. M. , H. M. , S. M. , J. M. , D. M. , J. S. , B. S. , Gminy K. , G. K. , E. J. , Z. J. , T. J. , A. K. , R. K. , M. J. , (...) Spółki z o.o. z siedzibą w K. i Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K. o ustanowienie drogi koniecznej na skutek apelacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego w Kielcach z dnia 3 października 2014 r., sygn. akt I Ns 961/09 postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Kielcach, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego. SSO Barbara Dziewięcka SSO Rafał Adamczyk SSR (del.) Anna Pniewska Sygn. akt II Ca 147/15 UZASADNIENIE Wnioskodawca M. C. domagał się ustanowienia za wynagrodzeniem na nieruchomości uczestników J. i B. małżonków S. , położonej w K. przy ul. (...) , oznaczonej jako działka nr (...) , dla której Sąd Rejonowy w Kielcach prowadzi księgę wieczystą (...) , służebności drogi koniecznej na rzecz stanowiącej własność wnioskodawcy, położonej w K. przy ul. (...) nieruchomości oznaczonej jako działka nr (...) , dla której Sąd Rejonowy w Kielcach prowadzi księgę wieczystą (...) . M. C. wskazywał na nieprzejezdność nieutwardzonej drogi wewnętrznej na działce nr (...) , przylegającej do działki wnioskodawcy. Podnosił, że na działce nr (...) , będącej własnością uczestników J. i B. małżonków S. , istnieje już służebność gruntowa przejazdu, przechodu i przegonu, ustanowiona nieodpłatnie na rzecz każdoczesnego właściciela działek nr (...) . Uczestnik J. S. oponował ustanowieniu służebności drogi koniecznej na jego działce nr (...) . Wskazał, iż dostęp do działki wnioskodawcy może być przeprowadzony z pominięciem działki uczestnika, przez ul. (...) , która łączy się z ul. (...) . Uczestnicy M. J. , T. J. i E. J. oponowali ustanowieniu służebności drogi koniecznej na ich nieruchomościach. Gmina K. nie sprzeciwiała się przeprowadzeniu drogi koniecznej przez działkę nr (...) . (...) sp. z o. o. z siedzibą w K. wniósł o przyznanie jednorazowego wynagrodzenia w kwocie 9106 zł za ustanowienie służebności drogi koniecznej przez działkę nr (...) . Pozostali uczestnicy nie zajęli stanowiska w sprawie. Postanowieniem z dnia 3 października 2014 r. w sprawie I Ns 961/09 Sąd Rejonowy w Kielcach ustanowił na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jako działka nr (...) , położonej w K. , dla której prowadzona jest księga wieczysta (...) w Wydziale Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Kielcach, stanowiącej aktualnie własność M. C. , służebność drogi koniecznej polegającą na prawie przechodu i przejazdu na nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jako działka nr (...) , położonej w K. , dla której prowadzona jest księga wieczysta (...) w Wydziale Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Kielcach, stanowiącej aktualnie własność (...) sp. z o. o. z siedzibą w K. - pasem gruntu wyznaczonym przez punkty (...) o powierzchni 0,0141 ha według oznaczenia na mapie sporządzonej przez geodetę uprawnionego S. W. , zaewidencjonowanej przez Prezydenta Miasta K. – Ośrodek (...) w K. , wpisanej do ewidencji materiałów państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego w dniu 27 czerwca 2014 r. za nr (...) (punkt I); zasądził od M. C. na rzecz (...) sp. z o.o. z siedzibą w K. kwotę 9106 zł tytułem jednorazowego wynagrodzenia za ustanowienie wyżej opisanej służebności na działce nr (...) , płatną w terminie 7 dni od uprawomocnienia się orzeczenia, wraz z ustawowymi odsetkami na wypadek uchybienia terminowi płatności (punkt II); odstąpił od obciążania wnioskodawcy nieuiszczonymi kosztami sądowymi, którymi obciążył Skarb Państwa (punkt III); zasądził od M. C. na rzecz J. S. kwotę 1440 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania (punkt IV). Sąd Rejonowy ustalił, iż nieruchomość położona w K. przy ul. (...) , oznaczona w ewidencji gruntów jako działka nr (...) , dla której prowadzona jest księga wieczysta (...) w Sądzie Rejonowym w Kielcach, stanowi wyłączną własność wnioskodawcy M. C. . Nieruchomość ta nie ma prawnie uregulowanego bezpośredniego dostępu do drogi publicznej. Wymieniona nieruchomość od strony południowej przylega do drogi wewnętrznej stanowiącej działkę nr (...) . Ulica (...) , zajmująca działkę oznaczoną w ewidencji gruntów miasta K. nr (...) należy do kategorii dróg gminnych, z tym że na części tej działki, również na wysokości nieruchomości wnioskodawcy nie jest drogą publiczną, lecz stanowi drogę wewnętrzną. Działka nr (...) stanowi własność Gminy K. , jest objęta księgą wieczystą (...) , w ewidencji gruntów figuruje jako użytek drogowy. Miejski Zarząd Dróg w K. pełni funkcję zarządcy wszystkich kategorii dróg publicznych oraz dróg wewnętrznych stanowiących własność Gminy K. , położonych w granicach administracyjnych miasta. Działka nr (...) w części zachodniej, w tym na wysokości działki wnioskodawcy nr (...) jest nieprzejezdna, nieutwardzona, porośnięta trawą oraz kilkuletnimi samosiejkami brzozy. Dojazd do zabudowanych nieruchomości położonych przy drodze nr (...) odbywa się z ul. (...) poprzez pasy gruntu prostopadłe do ul. (...) , m. in. przez działkę nr (...) , wykorzystywaną jako przejazd do działki zabudowanej (...) sp. z o. o. Wartość robót polegających na utwardzeniu drogi przejazdowej na działce nr (...) do nieruchomości wnioskodawcy oznaczonej jako działka nr (...) wyniesie około 40000 zł. Działka nr (...) , przylegająca do ul. (...) w K. , położona na południe od działki wnioskodawcy i oddzielona od niej drogą na działce nr (...) jest w całości zagospodarowana, ogrodzona, znajduje się na niej hurtownia materiałów budowlanych. Od strony wschodniej usytuowany jest niewielki budynek - biuro hurtowni. Po stronie zachodniej znajduje się budynek – wiata. Działka jest w przeważającej części wybrukowana kostką. Wokół budynków są zgromadzone materiały budowlane, w tym również przy wschodniej granicy działki. J. S. postawił w północno – wschodnim narożniku działki bramę, respektując fakt ustanowienia drogi koniecznej dla działek nr (...) . W dniu 21 września 1993 r. została bowiem ustanowiona na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości położonej w K. przy ul. (...) , oznaczonej numerami działek (...) , służebność przejazdu, przechodu i przegonu przez działkę nr (...) pasem szerokości 5 m przy wschodniej granicy działki na całej jej długości. Z dniem 31 grudnia 2011 r. wygasła wskutek niewykonywania przez 10 lat służebność gruntowa przejazdu, przechodu i przegonu przez nieruchomość położoną w K. przy ul. (...) , stanowiącą działkę o numerze ewidencyjnym (...) , dla której w Sądzie Rejonowym w Kielcach jest urządzona księga wieczysta (...) - ustanowiona na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości położonej w K. przy ul. (...) , obejmująca działkę o numerze ewidencyjnym (...) , dla której w Sądzie Rejonowym w Kielcach jest urządzona księga wieczysta (...) oraz nieruchomości położonej w K. przy ul. (...) , obejmująca działkę o numerze ewidencyjnym (...) , dla której w Sądzie Rejonowym w Kielcach jest urządzona księga wieczysta (...) , w umowie zawartej w dniu 21 września 1993 r. w formie aktu notarialnego, rep. A. nr (...) przed notariuszem J. G. z Kancelarii Notarialnej w K. . Wysokość wynagrodzenia za ustanowienie służebności drogi koniecznej na nieruchomości stanowiącej działkę nr (...) , położonej w K. wynosi 9106 zł (płatność jednorazowa). Sąd Rejonowy przywołał następnie treść art. 145 k.c. i stwierdził, że z opinii biegłego A. R. , opinii geodety S. W. , z oględzin nieruchomości, jak również z zaświadczeń Prezydenta Miasta K. jednoznacznie wynika, iż działka wnioskodawcy przylega do działki nr (...) , stanowiącej własność gminy K. , będącej drogą wewnętrzną pozostającą w zarządzie (...) w K. . Działka ta w części wschodniej jest utwardzona, przylegają do niej nieruchomości zabudowane. Z kolei w części zachodniej, w tym na wysokości działki wnioskodawcy nie jest utwardzona, aktualnie jest nieprzejezdna, a Gmina K. w 2014 r. nie przewidywała jej utwardzenia. Bezspornym jest nadto, że połączenie działki nr (...) z ulicą (...) w K. jest realizowane m. in. przez działkę nr (...) , na której jest urządzony przejazd i właściciel tej działki wyraził zgodę na ustanowienie przez jego działkę drogi koniecznej dla wnioskodawcy. W ocenie Sądu pierwszej instancji, ustanowienie na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jako działka nr (...) położonej w K. , stanowiącej aktualnie wyłączną własność wnioskodawcy, służebności drogi koniecznej w sposób wskazany w sentencji postanowienia jest rozwiązaniem optymalnym i uwzględnia przesłanki z art. 145 k.c. , tj. potrzeby nieruchomości niemającej dostępu do drogi publicznej oraz najmniejsze obciążenie gruntu, przez który droga ma prowadzić - w stosunku do pozostałych wariantów, a nadto uwzględnia interes społeczno - gospodarczy. Zdaniem Sądu Rejonowego, przedstawione w opinii biegłego sądowego A. R. warianty drogi koniecznej, przebiegające przez działkę nr (...) nie zasługują na uwzględnienie, zważywszy, iż stanowiłyby nadmierne obciążenie działek, przez które przebiegałaby ta droga z punktu widzenia interesu społeczno - gospodarczego. Przeprowadzenie drogi koniecznej przez działkę nr (...) stanowi utrudnienie w obsłudze zakładu prowadzonego przez J. S. (skład budowlany); wymieniona działka jest zagospodarowana, pokryta kostką brukową, znajduje się na niej pawilon sprzedaży i wiata, działka musi mieć zatem odpowiednią przestrzeń manewrową dla pojazdów dostawczych. W związku z wygaśnięciem służebności obciążającej działkę nr (...) , Sąd pierwszej instancji uznał za niecelowe przeprowadzenie tamtędy drogi koniecznej na rzecz działki wnioskodawcy, gdyż powodowałoby to także konieczność utwardzenia części drogi nr (...) . Z kolei niezagospodarowane działki nr (...) są wąskie i ustanawianie przez nie drogi koniecznej pozbawiłoby je możliwości racjonalnego wykorzystania, a nadto wnioskodawca musiałby utwardzić stosunkowo długi odcinek pasa gruntu tej nieruchomości w celu wykorzystania jej jako droga, a dodatkowo utwardzić przejazd na działce nr (...) do swojej działki i uiścić wynagrodzenie za ustanowienie drogi koniecznej przez wyżej wymienione działki. Sąd Rejonowy przywołał zaświadczenia dyrektora (...) w K. , z których wynika, iż działka nr (...) stanowi drogę wewnętrzną, zgodnie z zapisami z ewidencji gruntów oraz art. 8 ustawy z 21 marca 1985 r. o drogach publicznych , i pozostaje w zarządzie (...) , przy czym istnieje możliwość wykonania przez mieszkańców utwardzenia działki nr (...) po uprzednim uzgodnieniu z (...) . Zagrodzenie tej działki na wysokości działek nr (...) zostało usunięte po interwencji (...) . Działka nr (...) ma szerokość w granicach od 4,23 do 5,20 m i w ewidencji gruntów jest zaznaczona jako droga. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że biegła A. R. uznała, iż najbardziej racjonalne jest przeprowadzenie drogi koniecznej przez działkę nr (...) , która jest aktualnie nieprzejezdna na długości około 200 m i nie zachodzi potrzeba jej odwodnienia. Sąd Rejonowy ustalił wartość jednorazowego wynagrodzenia z tytułu ustanowienia służebności drogi koniecznej na działce ewidencyjnej nr (...) położonej w K. przy ul. (...) na rzecz nieruchomości stanowiącej działkę ewidencyjną nr (...) na podstawie opinii biegłego z zakresu szacowania nieruchomości M. S. na kwotę 9106 zł i taką kwotę zasądził od wnioskodawcy na rzecz (...) sp. z o.o. z siedzibą w K. . Jako podstawę prawną rozstrzygnięć o kosztach sądowych i kosztach postępowania Sąd pierwszej instancji podał przepisy art. 113 ust. 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jednolity Dz. U. z 2014 r., poz. 1025, ze zmianami) oraz art. 520 § 3 k.p.c. Wnioskodawca złożył apelację od powyższego postanowienia, zaskarżając je w zakresie punktu I, II i IV. Zarzucił rozstrzygnięciu Sądu Rejonowego: - obrazę art. 5 k.c. przez ustanowienie służebności gruntowej drogi koniecznej przez działkę nr (...) , aktualnie należącą do (...) sp. z o. o. oraz działkę nr (...) , aktualnie należącą do Gminy K. , pomimo że jest to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i prowadzi w rzeczywistości do pozbawienia wnioskodawcy dojazdu do drogi publicznej z uwagi na wysokie koszty nakładów, jakie będzie on musiał ponieść na działkę (...) , aby urządzić służebność gruntową drogi koniecznej; - obrazę art. 145 § 1, 2 i 3 k.c. poprzez ich błędną wykładnię prowadzącą do przyjęcia, iż przeprowadzenie służebności gruntowej drogi koniecznej przez działkę gruntu nr (...) oraz działkę nr (...) w optymalnym zakresie uwzględnia potrzeby nieruchomości władnącej o nr (...) , stanowiącej własność wnioskodawcy i niemającej dostępu do drogi publicznej; - naruszenie art. 233 k.p.c. poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów, polegające na jednostronnej ocenie zebranego w sprawie materiału dowodowego, pism uczestnika J. S. i uznanie za wiarygodne zeznań uczestników J. S. , T. S. - w części, w jakiej wskazują oni, że przeprowadzenie drogi koniecznej przez działkę nr (...) stanowiłoby nadmierne utrudnienie w prowadzeniu zakładu, ograniczyłoby przestrzeń manewrową pojazdów, a tym samym poprzez nieuwzględnienie wariantu II wskazanego w opinii biegłej A. R. i ustanowienie drogi koniecznej poprzez wytyczenie jej przez działkę (...) oraz działkę (...) oraz uznanie tego rozwiązania optymalnym i uwzględniającym interes społeczno - gospodarczy oraz zapewniającym wnioskodawcy odpowiedni dostęp do drogi publicznej, w sytuacji gdy ustanowienie służebności przez działkę uczestników nie będzie znacznie wpływało na korzystanie z tej nieruchomości i uwzględnia przesłanki z art. 145 k.c. ; - błąd w ustaleniach faktycznych mający wpływ na treść zaskarżonego postanowienia, polegający na przyjęciu, że ustanowienie drogi koniecznej w wariancie II będzie nadmiernym obciążeniem działki nr (...) , stanowiącej własność uczestników J. i B. S. , z punktu widzenia interesu społeczno - gospodarczego oraz będzie utrudnieniem w obsłudze zakładu prowadzonego przez J. S. - w sytuacji, gdy działka uczestników ma już urządzony wjazd (brama) od ulicy (...) oraz wjazd (brama) od strony działki wnioskodawcy, a poprowadzenie szlaku drożnego służebności przez działkę uczestników wiąże się jedynie z uporządkowaniem nieruchomości, przestawieniem towarów, co przy racjonalnym rozłożeniu nie ograniczy w żaden sposób przestrzeni manewrowej pojazdów dostawczych oraz nie spowoduje utrudnień w prowadzeniu działalności gospodarczej i uwzględnia interes społeczno - gospodarczy; - błąd w ustaleniach faktycznych mający wpływ na treść zaskarżonego postanowienia, polegający na pominięciu faktu świadomej rozbudowy (budowy) budynku na działce nr (...) w pasie drożnym ustanowionej na gruncie służebności drogi koniecznej (na rzecz działek (...) ), przez uczestnika J. S. , co spowodowało utrudnienia w dostępie do drogi publicznej dla działek stanowiących własność wnioskodawcy i jego rodziny, tj. działek nr (...) , a w konsekwencji doprowadziło do pozbawienia wskazanych nieruchomości dostępu do drogi publicznej z winy właścicieli działki nr (...) ; - sprzeczność ustaleń Sądu z zebranym w sprawie materiałem dowodowym poprzez uznanie, iż możliwe jest przeprowadzenie szlaku służebności gruntowej drogi koniecznej przez działkę nr (...) , w sytuacji gdy działka jest nieprzejezdna, a możliwość urządzenia służebności gruntowej drogi koniecznej w przyjętym wariancie wiąże się ze kilkusettysięcznymi nakładami, które wykraczają poza możliwości wnioskodawcy, co jest sprzeczne z interesem społeczno - gospodarczym i zasadami współżycia społecznego. Wskazując na powyższe zarzuty, wnioskodawca domagał się zmiany zaskarżonego postanowienia i ustanowienia na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jako działka nr (...) , położonej w K. , dla której prowadzona jest księga wieczysta (...) w Wydziale Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Kielcach, stanowiącej aktualnie własność M. C. , służebności drogi koniecznej, polegającej na prawie przechodu i przejazdu na nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jako działka nr (...) , położonej w K. , dla której prowadzona jest księga wieczysta (...) w Wydziale Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Kielcach, stanowiącej aktualnie własność J. i B. S. , pasem gruntu według wariantu II opinii biegłej sądowej A. R. oraz zgodnie ze stanowiskiem wnioskodawcy prezentowanym w sprawie. M. C. wniósł ponadto o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu wyceny nieruchomości celem ustalenia wysokości wynagrodzenia z tytułu ustanowienia służebności gruntowej na działce ewidencyjnej oznaczonej nr (...) , położonej w K. , stanowiącej aktualnie własność J. i B. S. na rzecz nieruchomości oznaczonej numerem (...) , położonej w K. , stanowiącej aktualnie własność M. C. oraz o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego geodety celem oznaczenia służebności gruntowej według wariantu II zgodnie z opinią biegłej sądowej A. R. , przebiegającej przez działkę nr (...) , na mapie ewidencyjnej oraz sporządzenia mapy i zaewidencjonowania jej w państwowym zasobie geodezyjnym i kartograficznym, prowadzonym przez Prezydenta Miasta K. – Ośrodek (...) . Na wypadek nieuwzględnienia powyższych wniosków, M. C. domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, przy uwzględnieniu kosztów postępowania odwoławczego, ewentualnie wniósł o ustanowienie służebności gruntowej drogi koniecznej w innym wariancie, z uwzględnieniem przesłanek art. 145 k.c. i zasądzenie kosztów postępowania poniesionych w sprawie. Uczestnik J. S. domagał się oddalenia apelacji i zasądzenia kosztów postępowania odwoławczego. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja odniosła skutek w postaci uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Kielcach, bowiem Sąd ten nie rozpoznał istoty sprawy. Ustanowienie służebności drogi koniecznej stanowi wynik łącznej oceny: potrzeb nieruchomości niemającej odpowiedniego dostępu do drogi publicznej, najmniejszego obciążenia gruntów, przez które droga ma prowadzić oraz interesu społeczno – gospodarczego ( art. 145 § 1, 2 i 3 k.c. ). W wypadku możliwości wyboru między kilkoma gruntami co do przeprowadzenia drogi koniecznej, interes społeczno - gospodarczy wymaga, aby - w razie braku przeciwwskazań z punktu widzenia potrzeb nieruchomości niemającej dostępu - droga konieczna była przeprowadzona przez grunt, którego uszczerbek wskutek tego przeprowadzenia będzie najmniejszy. Wyjątkiem od tej reguły jest art. 145 § 2 zdanie drugie k.c. , wprowadzony w imię zasad współżycia społecznego ( art. 5 k.c. ), jednak nie może on iść tak daleko, aby naruszał interes społeczno - gospodarczy ( art. 145 § 3 k.c. ). Sąd Rejonowy nie zbadał wszelkich okoliczności istotnych w świetle dyrektyw zawartych w art. 145 k.c. , nie dokonał wnikliwych ustaleń w tym zakresie i nie przeprowadził ich analizy pod kątem wyboru optymalnego wariantu przebiegu służebności drogi koniecznej. W rozpoznawanej sprawie wnioskodawca M. C. wskazał jako nieruchomość władnącą działkę gruntu nr (...) , dla której Sąd Rejonowy w Kielcach prowadzi księgę wieczystą (...) . Sąd pierwszej instancji powinien przede wszystkim określić potrzeby tej nieruchomości ( art. 145 § 2 k.c. ), wynikające z jej charakteru i sposobu użytkowania, o ile jest on zgodny ze społeczno – gospodarczym przeznaczeniem nieruchomości. Te kwestie nie były przedmiotem rozważań Sądu Rejonowego, a mają one decydujące znaczenie dla rodzaju, rozmiaru i kierunku ewentualnej drogi koniecznej oraz bliższych warunków korzystania z niej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2003 r., II CKN 1256/00, LEX nr 78849). Przy braku ustaleń w powyższym zakresie nie można w ogóle stwierdzić, czy nieruchomość nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej ( art. 145 § 1 k.c. ). „Odpowiedni dostęp” do drogi publicznej zapewniany nieruchomości przy wykorzystaniu instytucji ustanowienia służebności gruntowej na podstawie art. 145 k.c. jest bowiem determinowany przez sposób korzystania z nieruchomości pozbawionej tego dostępu; w klasycznym ujęciu oznacza on możliwość dojścia i dojazdu do nieruchomości, a w stosunkach wiejskich także możliwość przegonu (przepędu) bydła. Pojęcie „dostęp” ewoluuje jednak; dostosowuje się do zmiany stosunków społeczno - gospodarczych oraz rozwoju cywilizacji i potrzeb człowieka. Jest to szczególnie wyraźne przy pojmowaniu „dojazdu”, tj. dostawania się (dojeżdżania) do nieruchomości za pomocą środków lokomocji, a w szczególności samochodów. W orzecznictwie przyjmuje się, iż odpowiedni dostęp do drogi publicznej ( art. 145 § 1 k.c. ) powinien obejmować również możliwość przejazdu pojazdów mechanicznych, chyba że nie uzasadniają tego potrzeby nieruchomości władnącej, konfiguracja granic, ukształtowanie terenu lub interes społeczno - gospodarczy. Należałoby przy tym więc ustalić, jak często i jakie pojazdy muszą dostać się na nieruchomość wnioskodawcy (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 2014 r., III CZP 14/14, OSNC 2015/1/8). Sąd musi jednocześnie wyważyć potrzeby i interesy zarówno wnioskodawcy, jak i uczestników postępowania, przez których grunty miałaby przebiegać służebność i wybrać drogę najlepiej spełniającą potrzeby nieruchomości pozbawionej dostępu do drogi publicznej oraz stanowiącą najmniejsze obciążenie wszystkich gruntów, przez które ona przechodzi. Z tego punktu widzenia istotne jest, czy działka nr (...) miała wcześniej dostęp do drogi publicznej, w jaki sposób był on realizowany i z jakich przyczyn nieruchomość została go pozbawiona, jakie jest stanowisko właścicieli gruntów, przez które droga ma przebiegać, jakich czynności czy nakładów wymaga urządzenie drogi, jaki rodzaj i obszar gruntów ma ona zająć i czy korzystanie z niej zaspokoi potrzeby nieruchomości władnącej oraz nie obciąży nadmiernie nieruchomości służebnych. Sąd Rejonowy ograniczył się do wskazania najkorzystniejszego - jego zdaniem - wariantu drogi koniecznej, bez szczegółowego wyjaśnienia, dlaczego to rozwiązanie jest najlepsze i bez omówienia pozostałych wchodzących w grę możliwości ustanowienia służebności, łącznie z przeanalizowaniem celowości każdego z wariantów. Rozważania Sądu pierwszej instancji odnoszące się do tych zagadnień polegają na wybiórczym przytoczeniu kilku zdań opinii biegłej A. R. . W tym miejscu trzeba podkreślić, że według art. 145 § 1 k.c. jedną z przesłanek ustanowienia służebności drogi koniecznej jest takie faktyczne położenie gruntów, iż nieruchomość, dla której służebność ma być ustanowiona, musi być sąsiednią w stosunku do tych, które mają być obciążone służebnością. Sąsiedztwo jej w stosunku przynajmniej do jednej z tych nieruchomości musi być przy tym bezpośrednie. Chodzi bowiem o faktyczny dostęp do drogi publicznej z nieruchomości wnioskodawcy przez wszystkie nieruchomości obciążone, które odgradzają nieruchomość wnioskodawcy od tej drogi (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia 1971 r., III CRN 403/71, OSP 1972/11/208). W rozumieniu art. 145 k.c. „sąsiednią” jest w zasadzie nieruchomość bezpośrednio stykająca się z gruntem, który nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej. Niekiedy jednak zapewnienie dostępu do drogi publicznej nakazuje przeprowadzenie szlaku drożnego kolejno po kilku nieruchomościach, z których tylko jedna styka się bezpośrednio z nieruchomością władnącą, a ostatnia z drogą publiczną. Ustanowienie drogi koniecznej z reguły wymaga w takiej sytuacji obciążenia służebnością nie tylko nieruchomości sąsiedniej w podanym wyżej znaczeniu, ale i pozostałych nieruchomości, przez które przebiega szlak drożny. Chodzi bowiem o faktyczny dostęp do drogi publicznej z nieruchomości władnącej i o to, by uniknąć sytuacji, w której uprawniony chcąc dojść (dojechać) do wytyczonego szlaku drożnego musiałby „przeskakiwać” przez nieruchomość odgradzającą go od tego szlaku (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 1999 r., III CKN 242/98, LEX nr 1212975). Służebność określona w postanowieniu Sądu pierwszej instancji nie spełnia wymienionych wymogów, bowiem działka nr (...) (nieruchomość władnąca) nie sąsiaduje bezpośrednio z działką nr (...) (nieruchomość obciążona), lecz poprzez działkę nr (...) , która nie została obciążona służebnością drogi koniecznej. Brak dostępu do drogi publicznej w rozumieniu art. 145 § 1 k.c. oznacza brak prawnie zagwarantowanego połączenia nieruchomości izolowanej z siecią dróg publicznych (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 1958 r., 4 CR 1021/57, OSN 1959, nr II, poz. 51). Za taki szlak nie może być uznana droga, po której właściciel nieruchomości pozbawionej dostępu lub inne osoby korzystające z tej nieruchomości komunikują się grzecznościowo, a nawet, gdy dostęp jest oparty na stosunku obligacyjnym z właścicielem nieruchomości sąsiedniej. Hipotezą art. 145 k.c. jest bowiem objęty dostęp o charakterze trwałym, nieskrępowany wolą osób trzecich; chodzi tu o prawną gwarancję dostępu nieruchomości do drogi publicznej (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 1999 r., II CKN 786/98, OSNC 2000/2/34 i z dnia 2 lipca 2009 r., V CSK 480/08, LEX nr 1383308). W orzecznictwie dopuszcza się przyjęcie, że nieruchomość ma odpowiedni dostęp do drogi publicznej w rozumieniu art. 145 § 1 k.c. , jeżeli z siecią dróg publicznych łączy ją szlak drożny wydzielony geodezyjnie jako droga, która - choć nie jest zaliczona do sieci dróg publicznych w rozumieniu ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (tekst jednolity Dz. U. z 2015 r., poz. 460 ze zmianami) - pozostaje ujęta w planie przestrzennego zagospodarowania Gminy i znajduje się pod jej zarządem oraz jest powszechnie dostępna (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1982 r., III CZP 44/82, OSNC 1982/5-6/70 i uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2011 r., II CSK 94/11, LEX nr 1044002). Stanowcze przesądzenie tej kwestii zależy jednak od realiów konkretnej sprawy. Sąd pierwszej instancji nie ustalił precyzyjnie i jednoznacznie, czy działka nr (...) , figurująca w ewidencji gruntów jako użytek drogowy, stanowi faktycznie i trwale istniejącą drogę, o odpowiedniej szerokości i ukształtowaniu, umożliwiającą nieprzerwany i nieskrępowany dostęp ogółowi osób i ruch ewentualnych pojazdów, zgodnie z potrzebami nieruchomości władnącej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2010 r., II CSK 30/10, OSNC-ZD 2011/1/8). Ta okoliczność była sporna między wnioskodawcą i uczestnikami. M. C. już we wniosku powoływał się na niemożność przejazdu po nieutwardzonym gruncie na działce nr (...) . Aktualny stan gruntu na tej nieruchomości powinien być przedmiotem oceny biegłego z zakresu budownictwa, zwłaszcza że działka nr (...) , przynajmniej częściowo, miała pełnić funkcję nieruchomości obciążonej w kilku rozważanych wariantach przebiegu służebności, a biegła A. R. w opinii sporządzonej w postępowaniu apelacyjnym zwracała uwagę na zmiany faktyczne, jakie nastąpiły na tej nieruchomości w ostatnim czasie (k. 805/3). Odpowiedni dostęp do drogi publicznej musi stwarzać rzeczywistą, bezpieczną możliwość swobodnego przedostawania się z nieruchomości do takiej drogi; możliwość ta musi dotyczyć drogi prawidłowo funkcjonującej w systemie dróg publicznych i istnieć trwale, a nie tylko w pewnych okresach roku (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 września 2011 r., I CSK 657/10, OSNC-ZD 2012/4/73). Ustanowienie drogi koniecznej następuje w postępowaniu nieprocesowym. Cele tego postępowania są szersze niż przyznanie racji jednemu z uczestników. Postępowanie w przedmiocie ustanowienia służebności jest wprawdzie wszczynane na wniosek, jednak sąd nie jest związany treścią wniosku. Brak związania oznacza, że do sądu należy wybór optymalnego wariantu przebiegu drogi, z uwzględnieniem kryteriów ustawowych, przy odniesieniu ich do okoliczności faktycznych. Dokonanie jednak takiego wyboru wymaga niejednokrotnie obszernego postępowania dowodowego, a nałożenie na sąd obowiązku działania z urzędu oznacza, iż sąd nie może skutecznie powołać się na brak udowodnienia przez uczestnika danej okoliczności. Jeżeli jest ona istotna dla rozstrzygnięcia sprawy, a brak jest inicjatywy dowodowej uczestnika, sąd ma obowiązek taki dowód przeprowadzić z urzędu. Dowód z opinii biegłego ze względu na jego składnik w postaci wiadomości specjalnych jest dowodem tego rodzaju, że nie może być zastąpiony inną czynnością dowodową, np. przesłuchaniem świadka. Jeżeli więc - zgodnie z art. 278 § 1 k.p.c. - sąd może uzyskać wiadomości specjalne wyłącznie na skutek skorzystania z pomocy biegłego, to sąd dopuszcza się naruszenia art. 232 zdanie drugie k.p.c. , jeżeli z urzędu nie przeprowadza dowodu z opinii biegłego, niezbędnego dla właściwej oceny zasadności zgłoszonego zarzutu. W razie braku odpowiedniej inicjatywy dowodowej uczestników dopuszczenie w takiej sytuacji dowodów z urzędu stanowi jedyny sposób przeciwdziałania niebezpieczeństwu oczywiście nieprawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. W okolicznościach niniejszej sprawy takie kwestie jak: potrzeby nieruchomości władnącej, aktualny stan gruntów, przez który ma przebiegać służebność drogi koniecznej, stopień ich obciążenia ewentualną służebnością, interes społeczno - gospodarczy, rodzaj, zakres i koszty czynności niezbędnych do wykonania na gruncie celem urządzenia przejazdu oraz wynagrodzenie za ustanowienie służebności powinny być przedmiotem oceny biegłego (zob. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 2 kwietnia 2014 r., IV CSK 450/13, LEX nr 1476969). Sąd pierwszej instancji nie dokonał właściwej rekonstrukcji stanu faktycznego, wybiórczo i dowolnie ustalił niektóre z powyższych okoliczności faktycznych w oparciu o część materiału dowodowego, nie wyjaśniając swej decyzji merytorycznej w sposób weryfikowalny. Kontynuowanie podjętej przez Sąd Okręgowy próby odtworzenia wariantów drogi koniecznej rozważanych przez Sąd Rejonowy oraz ich oceny przez pryzmat przepisów art. 145 § 1, 2 i 3 k.c. wraz z prowadzeniem w tym kierunku dowodów w postępowaniu drugoinstancyjnym oznaczałoby zastąpienie Sądu pierwszej instancji w prawidłowym rozpoznaniu sprawy co do jej istoty, a wówczas postępowanie sądowe stałoby się w rzeczywistości jednoinstancyjne (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 listopada 2014 r., V CZ 73/14, LEX nr 1622342). Zaniechanie zbadania materialnej podstawy żądania oraz zarzutów merytorycznych przeciwstawionych zgłoszonemu wnioskowi jest równoznaczne z nierozpoznaniem istoty sprawy (por. m. in. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999/1/22; z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003/3/36; z dnia 17 listopada 2004 r., IV CK 229/04, LEX nr 277851; z dnia 21 października 2005 r., III CK 161/05, LEX nr 178635; z dnia 11 lipca 2007 r., III UK 20/07, OSNP 2008 nr 17 - 18, poz. 264; z dnia 11 sierpnia 2010 r., I CSK 661/09, LEX nr 737251). Z przyczyn wskazanych wyżej, Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Kielcach. Przy kolejnym rozpoznaniu sprawy Sąd pierwszej instancji przeprowadzi postępowanie dowodowe zgodnie z przedstawionymi wcześniej uwagami i dokona oceny zasadności wniosku, z uwzględnieniem okoliczności wskazanych przez Sąd odwoławczy. W szczególności Sąd Rejonowy rozważy ponowne przeprowadzenie dowodu z oględzin nieruchomości z udziałem biegłego geodety i biegłego z zakresu budownictwa, sporządzi szkic z tej czynności, dokona oceny potrzeb nieruchomości władnącej – działki gruntu nr (...) i stwierdzi, czy posiada ona odpowiedni dostęp do drogi publicznej. W razie negatywnej odpowiedzi na to pytanie, Sąd poczyni ustalenia, na jakich nieruchomościach może być ewentualnie ustanowiona służebność drogi koniecznej według reguł wynikających z art. 145 k.c. , wymieni i przeanalizuje szczegółowo każdy z wariantów, odnosząc się do uwag uczestników (zwłaszcza k. 824 – 832, 852v – 853), wybierze najkorzystniejszy wariant i powierzy biegłemu geodecie sporządzenie mapy przedstawiającej przebieg służebności drogi koniecznej oraz ustali wysokość wynagrodzenia za ustanowienie służebności. O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. SSO Barbara Dziewięcka SSO Rafał Adamczyk SSR (del. do SO) Anna Pniewska