Sygnatura akt III Ca 498/15 UZASADNIENIE Sąd Rejonowy dla Łodzi- Widzewa w Łodzi, postanowieniem z dnia 10 października 2013 roku w sprawie z wniosku Z. S. z udziałem J. R.
(1), M. S.
(1), M. S.
(2), A. R. , A. P. , Z. B. , B. S. , W. R. , B. R.
(1), M. R.
(1)i R. R. stwierdził, że spadek po B. R.
(2)na podstawie ustawy nabyli: żona M. R.
(2)w 8/32 części, córki: Z. S. i J. R.
(1)oraz syn J. R.
(2)po 6/32 części każde z nich oraz wnuki: S. K. i K. B. po 3/32 części każde z nich, zaś wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne na podstawie ustawy nabyli: żona M. R.
(2), córki: Z. S. i J. R.
(1)oraz syn J. R.
(2)po ¼ części każde z nich. Ponadto Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek po M. R.
(2)na podstawie ustawy nabyli: córki: Z. S. i J. R.
(1), syn J. R.
(2)oraz wnuczka K. B. po ¼ części każde z nich, zaś wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne na podstawie ustawy nabyli: córki: Z. S. i J. R.
(1)oraz syn J. R.
(2)po 1/3 części każde z nich. W zakresie rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, Sąd Rejonowy ustalił, że każdy z uczestników ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wskazane rozstrzygnięcie Sąd Rejonowy oparł na ustaleniu, że B. R.
(2)i M. R.
(2)byli małżeństwem i mieli czworo dzieci: Z. S. , J. R.
(1), J. R.
(2)i M. K. . B. R.
(2)zmarł 19 maja 1980 roku, zaś M. R.
(2)27 grudnia 1984 roku. J. R.
(2)zmarł 31 marca 1989 roku, zaś M. K. 24 lutego 1979 roku, pozostawiając dwoje dzieci: S. K. , który zmarł 20 lipca 1984 roku jako bezdzietny oraz K. B. , która zmarła w dniu 1 września 1994 roku. Sąd Rejonowy ustalił także, iż żaden ze spadkodawców nie sporządził testamentu, a w stosunku do wyżej wskazanych spadkobierców ustawowych nie zachodzą okoliczności wyłączające ich od dziedziczenia. Dalej Sąd I instancji ustalił, że w skład spadków po obojgu spadkodawcach wchodziły udziały w gospodarstwie rolnym o powierzchni 3,3202 ha. W oparciu o dowody z zapewnienia spadkowego oraz przesłuchania wnioskodawczyni i uczestników postępowania, a także przepisy obowiązujące w datach otwarcia spadków, w tym przepisy szczególne, dotyczące uprawnień do dziedziczenie gospodarstwa rolnego, Sąd Rejonowy ustalił krąg spadkobierców dziedziczących spadek, w tym w zakresie gospodarstwa rolnego. W tym ostatnim zakresie Sąd I instancji pominął, spośród zstępnych obojga spadkodawców, jedynie dzieci zmarłej przed nimi córki M. K. , tj.: S. K. oraz K. B. uznając, że w oparciu o przeprowadzone dowody nie zostało wykazane, aby spełniali oni warunki dziedziczenia gospodarstwa rolnego po swoich dziadkach (co do dziedziczenia udziału M. R.
(2)w gospodarstwie rolnym- ale też co do pozostałego spadku po niej- przez S. K. nie wchodziło ono z kolei w rachubę, gdyż S. K. zmarł przez M. R.
(2)). O kosztach postępowania orzeczono w oparciu o art. 520§1 kpc . Apelację od powyższego postanowienia wniosła wnioskodawczyni podnosząc, że Sąd Rejonowy nie uwzględnił przy rozstrzyganiu sprawy, że złożyła wniosek o stwierdzenie zasiedzenia gospodarstwa rolnego rodziców (postępowanie wszczęte tym wnioskiem zostało umorzone). Z treści apelacji wynika, iż wnioskodawczyni nie zgadza się z przyznaniem praw do spadku po rodzicach w zakresie gospodarstwa rolnego innym, niż wnioskodawczyni spadkobiercom, gdyż to wyłącznie ona ponosiła ciężary związane z utrzymaniem gospodarstwa rolnego, począwszy od początku lat 80- tych ubiegłego wieku. Wnioskodawczyni zmarła w dniu 2 maja 2014 roku, już po wniesieniu apelacji. Z tej przyczyny, postanowieniem z dnia 19 maja 2014 roku Sąd Okręgowy zawiesił postępowania apelacyjne, a następnie w dniu 27 marca 2015 roku podjął je z udziałem następców prawnych zmarłej wnioskodawczyni: D. B. , A. Z. , M. S.
(3)i M. S.
(4). Sąd Okręgowy zważył, co następuje: apelacja jest zasadna o tyle, że skutkuje uchyleniem zaskarżonego postanowienia. W postępowaniu przed Sądem I instancji nie brał udziału pełen krąg osób zainteresowanych, tj. spadkobiercy zmarłej żony S. C. K. . Skoro S. K. zmarł w dniu 20 lipca 1984 roku jako bezdzietny, Sąd Rejonowy winien, zgodnie z art. 510§2 kpc , ustalić i wezwać do udziału w sprawie jego spadkobierców, skoro postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku po B. K. dotyczyło ich praw ( S. K. , który zmarł po swoim ojcu B. K. mógł posiadać uprawnienia do dziedziczenia po nim gospodarstwa rolnego, tymczasem został w tym zakresie pominięty w zaskarżonym postanowieniu). Sąd Rejonowy poprzestał na ustaleniu, że C. K. zmarła po swoim mężu i nie mieli dzieci. Nie poczynił natomiast dalszych ustaleń co do spadkobierców C. K. . W toku czynności podjętych przez Sąd Okręgowy w celu ustalenia spadkobierców C. K. począwszy od rozprawy w dniu 7 sierpnia 2015 roku uzyskano informację, że C. K. zmarła w dniu 19 kwietnia 2001 roku i pozostawiła córkę, K. N. , która została wezwana do udziału w sprawie postanowieniem z dnia 26 października 2015 roku. Zgodnie z art. 378§1 kpc , sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W orzecznictwie i judykaturze istnieje rozbieżność co do tego, czy brak wezwania do udziału w sprawie, wskutek uchybienia art. 510§2 kpc , osoby zainteresowanej stanowi przyczynę nieważności postępowania. Zwolennicy stanowiska, iż postępowanie nie jest dotknięte nieważnością wskazują, że przepis art. 379 pkt 5 kpc wyraźnie stanowi o pozbawieniu możności obrony swych praw przez „stronę” (w postępowaniu nieprocesowym uczestnika) w rozumieniu prawnotechnicznym, a więc przez podmiot, który miał w postępowaniu taki status, nie zaś o podmiot, który nie uzyskał przymiotu strony (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 2015 roku w sprawie II PZ 29/14). Wyrażany jest także pogląd, że w takiej sytuacji nie mamy do czynienia z nieważnością, a jedynie z ewentualnym naruszeniem przepisów postępowania, które mogą skutkować uchyleniem zaskarżonego orzeczenia- o ile miało wpływ na wynik postępowania- ale bez piętna nieważności (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2015 roku w sprawie II UZ 78/14). Jednak prawidłowe wydaje się stanowisko trzecie, zgodnie z którym nieważność postępowania zachodzi niezależnie od tego, czy dany podmiot miał status uczestnika postępowania i doszło do pozbawienia go możności obrony swych praw wskutek naruszenia przepisów postępowania, czy też pozbawienie możności obrony swych praw polegało właśnie na tym, iż podmiot uprawniony w ogóle nie stał się uczestnikiem postępowania, wskutek naruszenia art. 510§2 kpc (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 1966 roku w sprawie III CR 78/66). Należy zauważyć, że taki podmiot ma prawo wnieść skargę o wznowienie postępowania ( art. 524§2 kpc ). Należy zatem przyjąć, że w razie stwierdzenia omawianej wadliwości jeszcze przed uprawomocnieniem się orzeczenia, na etapie postępowania apelacyjnego, czy to wskutek podniesionego zarzutu, czy też z urzędu, należy ją usunąć w ramach toczącego się postępowania. Odmienne rozwiązanie oznaczałoby, że mimo poddania orzeczenia badaniu przez sąd odwoławczy, niejako pozostawia on otwartą kwestię naruszenia praw osoby, która nie brała udziału w postępowaniu, a tym samym otwartą drogę do wniesienia skargi o jego wznowienie. Wydaje się, że takie rozwiązanie jest nie do przyjęcia. Trzeba także przytoczyć postanowienie z dnia 21 maja 2002 roku, w którym Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że wstąpienie zainteresowanego do udziału w sprawie dopiero w postępowaniu apelacyjnym (w tym wskutek wezwania go przez sąd), powodujące pozbawienie go prawa do zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji, winno prowadzić do uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji, oczywiście w razie ustalenia przez sąd odwoławczy, że zaskarżone orzeczenie może wywoływać skutek prawny zagrażający prawnie chronionym interesom osób, które wskutek uchybienia art. 510§2 kpc nie wstąpiły do sprawy w postępowaniu przed sądem I instancji, co uniemożliwiało im prawo do obrony swoich praw w tym postępowaniu. Mając na uwadze powyższe Sąd Okręgowy, na podstawie art. 386§2 i 108§2 w zw. z art. 13§2 kpc , uchylił zaskarżone postanowienie, zniósł postępowanie w całości i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego. Sąd Rejonowy, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, przeprowadzi dowód z zapewnienia spadkowego, przesłuchania wnioskodawców i uczestników postępowania oraz ewentualne nowe dowody, w celu ustalenia pełnego kręgu osób zainteresowanych, oraz uprawnień do dziedziczenia spadku po spadkodawcach, w tym w zakresie gospodarstwa rolnego.