Sad powszechny, V ACa 217/13

(1)w dniu 9 stycznia 2001 r., który nie był pracownikiem pozwanego (...) , podpisanie nastąpiło „przy kielichu”, powodowie uwierzyli w jego zapewnienie, że podpisanie dokumentów niczym im nie grozi, więc ich oświadczenia woli są wadliwe. Pozwany wnosił o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu, zaprzeczył wszystkim wyraźnie nieprzyznanym twierdzeniom powodów, oświadczył że choć egzekucja została wszczęta przeciwko powodom w 2004 r., dopiero w 2008 r. zaczęli podnosić zarzut wadliwości poręczenia. Potem pełnomocnik powodów sprecyzował żądanie, domagając się ustalenia nieważności poręczenia kredytu nr (...) zaciągniętego przez PPHU (...) spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością . W toku procesu powód H. W. zmarł, a spadek po nim nabyła jego żona S. W. . Sąd Okręgowy ustalił, że brat powoda M. W.

(1)był udziałowcem PPHU (...) spółki z o.o. w P. i członkiem jej rady nadzorczej, spółka w 2001 r. podjęła starania o zaciągnięcie kredytu u pozwanego, M. W.

(1)przed 9 stycznia 2001r. odwiedził powodów mieszkających na gospodarstwie rolnym w B. , zaproponował im by poręczyli kredyt, na co oni się zgodzili. Odwiedził ich jeszcze 2-3 razy. Podczas jednej z wizyt powodowie podpisali przywiezione przez niego dokumenty, których nie czytali, wiedzieli że ma on załatwiony kredyt w tym (...) w C. , nie interesowali się wysokością kredytu. W chwili podpisania dokumentów byli właścicielami dwóch zabudowanych gospodarstw rolnych o łącznej powierzchni około 18 ha położonych w O. i w B. . W dniu 9 stycznia 2001 r. w (...) w C. została podpisana umowa kredytu udzielonego tej spółce w euro o wartości około 1.800.000 zł. Ze strony pozwanego umowę pdopisały M. D. i M. B.

(1). Zabezpieczeniem kredytu były hipoteki na nieruchomościach spółki i weksel in blanco podpisany przez członków zarządu spółki. Powodowie nie złożyli podpisów na wekslu. Od 2003 r. zaczęły się kłopoty finansowe spółki i ogłoszona została jej upadłość. W dniu 12 czerwca 2003 r. powodowie darowali swe gospodarstwa rolne synom i synowym. Od 2004 r. toczyły się przeciwko powodom postępowania egzekucyjne z nieruchomości położonej w B. . Komornik zawiadomił ich też, że egzekucja będzie prowadzona z renty. W chwili wszczęcia egzekucji należność główna wynosiła 1.647.648,18 zł oraz odsetki i koszty procesu. Powodowie wystąpili w 2004 r. do sądu o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności, a potem cofnęli pozew, w 2005 r. wystąpili przeciwko kredytobiorcy o uznanie poręczenia za nieważne i też cofnęli pozew, zaś w lipcu 2008 r. zawiadomili Prokuratora Rejonowego w G. o okolicznościach podpisania oświadczenia o poręczeniu z prośbą o zbadanie, czy nie doszło do popełnienia przestępstwa w dniu 9 stycznia 2001 r. i przed tą datą przez pracowników pozwanego w związku z przyjęciem poręczenia kredytu. Prokurator postanowieniem z 30 czerwca 2009 r. w sprawie sygn. akt (...) umorzył śledztwo przeciwko M. W.

(1)podejrzanemu o (...) wobec niewykrycia sprawcy, (...) gdyż toczy się wcześniej wszczęte postępowanie co do tego czynu. Ten stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dowodów z dokumentów i zeznań świadków M. B.

(2)i M. W.

(2). Nie dał wiary zeznaniu świadka M. B.

(2)w części, w której twierdziła, że wszystkie umowy kredytowe, które przygotowywała jako pracownica pozwanego, były podpisane w obecności pracownika (...) . Zeznania drugiego świadka nie wniosły nic istotnego do sprawy. Wiarygodności dowodów z dokumentów strony nie kwestionowały. Sąd uznał, że nie ma podstaw do uwzględnienia powództwa. Stwierdził, że powodowie nie podali, z którym przepisem są sprzeczne ich czynności poręczenia kredytu. Niesporne jest, że powodowie złożyli w dniu 9 stycznia 2001 r. pisemne oświadczenia o poręczeniu, co wykazało śledztwo w sprawie (...) , zresztą sami powodowie przyznali ten fakt. Fakt, że dokumenty do podpisu przedłożył im M. W.

(1), nie czyni oświadczeń o poręczeniu nieważnymi. Czynności te nie są nieważne także z tej przyczyny, że pozwany nie złożył pisemnego oświadczenia o przyjęciu poręczenia, bo forma pisemna jest wymagana przez art. 876 § 2 k.c. dla poręczyciela. Miejsce złożenia oświadczenia woli o poręczeniu nie ma wpływu na ważność poręczenia, przedłożenie im do podpisu przez M. W.

(1)oświadczenia o poręczeniu powinno wzmóc ich czujność, a jeśli mieli jakieś wątpliwości, to nie powinni byli podpisywać oświadczeń. Brak świadomości skutków poręczenia też nie zwalnia powodów z odpowiedzialności, jak też złożenie oświadczeń „przy kielichu”, jak twierdzili powodowie. Z tych przyczyn Sąd oddalił powództwo. Powódka złożyła apelację. Domagała się zmiany wyroku w punkcie pierwszym i uwzględnienia powództwa o ustalenie nieważności poręczenia kredytu, ewentualnie uchylenia wyroku w zaskarżonej części i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Zarzuciła: 1/ naruszenie art. 58 § 2 k.c. przez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy do udzielenia poręczenia doszło poza siedzibą pozwanego i podczas nieobecności jego przedstawiciela za namową M. W.

(1)i bez udzielenia przez niego informacji o rzeczywistej wysokości zobowiązania, sfałszowana została część ich podpisów na dokumentach kredytowych (oświadczenie poręczyciela z 5 stycznia 2001 r. i z 9 stycznia 2001 r.), brak było po stronie PPHU (...) zdolności kredytowej oraz w sytuacji skierowania przez organy ścigania przeciwko pracownikom (...) i M. W. zarzutów w postępowaniu karnym dotyczących odpowiednio niedopełnienia obowiązków rozpoznania sytuacji ekonomicznej kredytobiorcy i wyłudzenia kredytu, skutkiem czego udzielenie poręczenia było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, w tym z zasadami słuszności i uczciwego obrotu; 2/ naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez niepełną ocenę dowodów, zwłaszcza zeznań świadka M. B.

(2)i postanowienia Prokuratora Rejonowego w G. z 30 czerwca 2009 r. o umorzeniu śledztwa, przez pominięcie kwestii sfałszowania części podpisów oraz przestępnego działania M. W.

(1)i naruszenia obowiązków zawodowych przez pracowników (...) przy udzielaniu kredytu; 3/ naruszenie art. 235 k.p.c. przez ustalenie istotnych faktów na podstawie akt Prokuratury Rejonowej w (...) bez przeprowadzenia w zasadniczej części samodzielnego postępowania dowodowego; 4/ naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. przez brak wskazania, jakie dokumenty zawarte w aktach Prokuratury pozwoliły na dokonanie konkretnych ustaleń faktycznych, co stwarza trudność w weryfikacji tych ustaleń i nie pozwala na skuteczną kontrolę instancyjną zaskarżonego wyroku; 5/ nierozpoznanie istoty sprawy przez nierozpoznanie zarzutu sprzeczności poręczeń z zasadami współżycia społecznego (słuszności i uczciwego obrotu), podniesionego w piśmie z 18 marca 2010 r. Powódka zwróciła uwagę na to, że pracownica pozwanego (...) została pociągnięta do odpowiedzialności karnej za (...) przy obsłudze kredytów udzielanych spółce (...) przez nierozpoznanie sytuacji ekonomicznej kredytobiorcy, a M. W.

(1)przebywał w czasie tego procesu w (...) . Z postanowienia Prokuratora o umorzeniu śledztwa wynika, że według opinii biegłego znajdującej się w aktach Prokuratury podpis imieniem i nazwiskiem powódki na oświadczeniu o poręczeniu z 5 stycznia 2001 r. nie jest tożsamy z podpisem na oświadczeniu z 9 stycznia 2001 r. i nie jest autentyczny. Pozwany wnosił o oddalenie apelacji i o zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych. Twierdził, że nie ma dowodów, by umowa poręczenia była podpisana poza siedzibą (...) , poza zeznaniem powódki, pracownikowi (...) nie został postawiony zarzut sfałszowania dokumentów czy pomocnictwa w wyłudzeniu kredytu, nie ma dowodu niewypłacalności kredytobiorcy w chwili udzielenia kredytu. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja jest zasadna. Trafne są podniesione w niej zarzuty, oprócz zarzutu naruszenia art. 235 k.p.c. W szczególności trafny jest zarzut nierozważenia przez Sąd Okręgowy twierdzenia powódki o sprzeczności umowy poręczenia z zasadami współżycia społecznego w sytuacji, gdy pozwany udzielił kredytu przy braku zdolności kredytowej PPHU (...) , a oświadczenia od powodów, niektóre z podrobionymi podpisami powodów, uzyskał przez pośrednika ( M. W.

(1)) zainteresowanego udzieleniem jego spółce kredytu i – jak wynika z aktu oskarżenia – przy jego działaniach przestępczych związanych z udzieleniem tego kredytu. Sąd Okręgowy nie analizował zarzutu sprzeczności poręczeń z zasadami współżycia społecznego, podniesionego przez powodów w piśmie procesowym z 18 marca 2010 r., uznał zaś, że zasadnicze znaczenie ma fakt, iż powodowie nie wskazali przepisu prawnego, który został naruszony wskutek udzielenia poręczenia w ustalonych warunkach. Tymczasem ta ostatnia okoliczność nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. W celu doprecyzowania określenia dowodów stanowiących podstawę orzeczenia Sąd Apelacyjny przeprowadził dowody ze wskazanych w postanowieniu dowodowym kart akt sprawy (...) gdyż Sąd Okręgowy błędnie podał, że przeprowadził dowód z tych akt (nie wskazując kart akt, na których są poszczególne dokumenty). Wiarygodności dowodów z dokumentów strony nie kwestionowały. Zeznania świadków (pracownic pozwanego) zawarte są w tych aktach Prokuratury Rejonowej w formie protokołów z przesłuchania. Sąd Apelacyjny przeprowadził m.in. dowód z tych dokumentów, nie oceniając wiarygodności zeznań świadków, stwierdzając tylko, że zaprotokołowane tam zeznania zostały złożone, a ich treści pozwany nie kwestionował. Uwaga ta odnosi się też do innych dokumentów. Z aktu oskarżenia m.in. przeciwko M. W.

(1), członkom zarządu spółki z o.o. (...) i innym członkom Rady Nadzorczej tej spółki oraz pracownicom pozwanego M. B.

(2), M. D. i M. B.

(1)wynika, że M. W.

(1)i członkowie zarządu tej spółki, współdziałając z innymi wskazanymi osobami, (...) w sytuacji, gdy kredytobiorca ( spółka (...) ) nie miał zdolności kredytowej, zaś te pracownice pozwanego nie dopełniły obowiązków służbowych przez brak należytej staranności przy ocenie, przygotowaniu i sporządzaniu dokumentacji kredytowej, w szczególności przez niezebranie kompletnej i rzetelnej dokumentacji kredytowej dotyczącej sytuacji finansowej kredytobiorcy i niezbadanie jego zdolności kredytowej. Prokurator wskazał w akcie oskarżenia na podstawie zebranych dowodów, że umowę kredytową ze strony (...) podpisały M. D. i M. B.

(1), zaś M. B.

(2)była inspektorem kredytowym, nie dokonała analizy wniosku i załączonych dokumentów pod kątem zdolności kredytowej, w chwili ubiegania się o kredyt PPHU (...) nie miał zdolności kredytowej, pomimo że kredyt udzielony był 9 stycznia 2001 r., posiedzenie komitetu kredytowego odbyło się w dniu 29 stycznia 2001 r. (akt oskarżenia – k. 231-349, w szczególności k. 240, 243v-244,259v, 262v, 265v268v-270, 301v-302 oraz 314v-315 – w aktach (...) ). Wprawdzie strony nie domagały się przeprowadzenia dowodu z akt karnej sprawy sądowej toczącej się na skutek tego aktu oskarżenia, niemniej zawarte w akcie oskarżenia twierdzenie Prokuratora Rejonowego, że kredyt został udzielony w tych okolicznościach, nie zostało przez pozwanego obalone, a wręcz zostało potwierdzone zeznaniem świadka M. B.

(2)w niniejszej sprawie, że toczyła się przeciw niej ta sprawa karna i że poddała się karze (k. 244). Słusznie Sąd Okręgowy nie dał wiary jej zeznaniu w części, w której podała, że powodowie w jej obecności w (...) złożyli podpisy na dokumencie bankowym, gdyż przeciwny stan rzeczy wynika z aktu oskarżenia i dowodów stanowiących jego podstawę, w szczególności z samego zeznania tego świadka złożonego w postępowaniu przygotowawczym (k. 446-448), gdzie zeznała, że u niej poręczyciele nie składali oświadczeń dotyczących poręczenia. Zebrane dowody wskazują, że powodowie złożyli oświadczenie o poręczeniu, nie znając treści umowy kredytu, w tym jego wysokości i warunków spłaty, zawierzając M. W.

(1), który pośredniczył między pozwanym a nimi i był zainteresowany uzyskaniem kredytu przez spółkę, przedkładając im do podpisu oświadczenie o poręczeniu. Taka procedura przyjmowania poręczenia jest wysoce niewłaściwa, sprzeczna z wymogiem profesjonalizmu (...) , naraziła też powodów na oczywistą realną odpowiedzialność za spłatę kredytu w sytuacji, gdy poręczenie z istoty swej ma być tylko zabezpieczeniem spłaty kredytu na wypadek niespłacenia go przez kredytobiorcę. W tym przypadku, gdyby powodowie przed złożeniem oświadczeń o poręczeniu mieli świadomość, że kredytobiorca nie ma zdolności kredytowej, nie złożyliby tych oświadczeń, co wynika z treści pozwu i ich późniejszych oświadczeń, czy też zawiadomienia o przestępstwie. (...) pełnią w gospodarce narodowej i w ogóle w społeczeństwie istotną rolę, a brak z ich strony profesjonalnego postępowania przy udzielaniu kredytów i pożyczek oraz przyjmowaniu zabezpieczeń może narazić poręczycieli na szkody. Zasady rzetelności, uczciwości obrotu gospodarczego i dobre obyczaje nakazują, (...) , jako szczególnego rodzaju przedsiębiorcy, postępowały wobec kontrahentów starannie. Wyrazem tej staranności jest zarówno wnikliwa analiza zdolności kredytowej osoby ubiegającej się o kredyt, udzielanie konsumentom rzetelnej informacji o ich prawach i obowiązkach ( art. 385

(1)§ 1 k.c. ), jak i udzielanie osobom fizycznym, które mają udzielić poręczenia, przynajmniej podstawowych informacji o wysokości zobowiązania i warunkach spłaty kredytu przez kredytobiorcę. Zachowanie pozwanego (...) (jego pracowników) nie odpowiada tym wymogom. (...) nie przedstawił im ani umowy kredytowej w celu zapoznania się z jej treścią, ani informacji o jej treści, udzielił kredytu spółce (...) mimo braku zdolności kredytowej, z góry skazując powodów na realny obowiązek zapłaty długu. Za oczywiste należy uznać, że gdyby poręczyciel wiedział, że to on będzie musiał spłacać dług, to z reguły nie udzielałby poręczenia. Tymczasem zachowanie się pracowników pozwanego miało realny wpływ na podjęcie przez powodów decyzji o udzielenie poręczenia, z góry skazując ich na obowiązek zapłaty długu. Pozwany posłużył się przy przyjęciu od powodów oświadczenia o poręczeniu M. W.

(1), który był zainteresowany udzieleniem kredytu spółce, w której był członkiem Rady Nadzorczej, i który został oskarżony o wyłudzenie kredytu. Jakkolwiek udzielenie poręczenia jest zaciągnięciem zobowiązania wobec przyjmującego poręczenie, jednak istotą poręczenia jest zabezpieczenie wierzytelności a nie przyjmowanie z góry założenia, że to poręczyciel będzie spłacać dług a nie dłużnik ze stosunku podstawowego. W tym przypadku jednak taki byłby skutek dla powodów, który powinien być pozwanemu z góry wiadomy, gdyby postąpił zgodnie z powyższymi zasadami współżycia społecznego i określonym w art. 70 ust. 1 ustawy – Prawo bankowe wymogiem rzetelnego analizowania zdolności kredytowej osoby ubiegającej się o kredyt. Wyłudzenie kredytu dokonane zostało w powyższych okolicznościach i przy sfałszowaniu przez nieustaloną osobę części podpisów powodów, co wynika ze wskazanego wyżej postanowienia Prokuratora Rejonowego, a pozwany przyjął te dokumenty od M. W.

(1). Z zeznań pracownic pozwanego M. B.

(1)i M. D. złożonych w powyższym postępowaniu przygotowawczym wynika, że według procedur (...) oświadczenia poręczycieli powinny być podpisane w (...) w obecności pracownika (...) (k. 438 i 451 akt (...) ). Wprawdzie pozwanego należy uznać za pokrzywdzonego wskutek (...) (jak wynika z aktu oskarżenia), ale też nie doszłoby do tego, gdyby pozwany zachował się profesjonalnie, w szczególności gdyby przeanalizował wniosek kredytobiorcy w celu ustalenia, czy ma zdolność kredytową. Wówczas nie doszłoby do udzielenia poręczenia przez powódkę i jej męża. Do udzielenia poręczenia nie doszłoby także wówczas, gdyby pozwany udzielił im informacji o warunkach udzielenia kredytu. Między zachowaniem się pozwanego a oświadczeniem woli powódki i jej męża o udzieleniu kredytu istnieje ścisły związek. To w istocie brak profesjonalnego zachowania pracowników pozwanego doprowadził do złożenia przez powódkę i jej męża oświadczenia o poręczeniu. Dowody z tych akt karnych są dowodami z dokumentów, także protokoły zeznań złożonych przez te osoby. Nie odbiera to im waloru dowodów, z tym tylko, że Sąd cywilny nie ocenia tych zeznań pod kątem ich wiarygodności, ale też ich wiarygodność nie została zaprzeczona. Przy braku dowodów przeciwnych pozwalają one na ustalenie, że pozwany – udzielając kredytu spółce z o.o. (...) i przyjmując poręczenie od powodów – działał rażąco wadliwie, a w stosunku do powodów tę wadliwość należy ocenić jako rażące naruszenie wskazanych wyżej zasad współżycia społecznego, co czyni umowę poręczenia nieważną ( art. 58 § 2 k.c. ). Z tych przyczyn Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok i uwzględnił powództwo oraz na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. zasądził od pozwanego na rzecz powódki koszty procesu i na podstawie art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nakazał ściągnąć od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa opłatę sądową od pozwu i od apelacji, gdyż powodowie (potem sama powódka) byli zwolnieni od kosztów sądowych. Zarzut naruszenia art. 235 k.p.c. jest o tyle niesłuszny, że nie zawiera wskazania, jakie dowody Sąd powinien był przeprowadzić a nie przeprowadził. Akta Prokuratury Rejonowej w (...) stanowią dowód z dokumentów. Skoro strony nie kwestionowały ustaleń Prokuratury wskazanych w uzasadnieniu postanowienia o umorzeniu śledztwa, to słusznie Sąd Okręgowy uznał te fakty za niesporne. Nie zachodziła potrzeba prowadzenia postępowania dowodowego przez słuchanie świadków czy biegłych, zwłaszcza z urzędu. Sąd przesłuchał jednego ze świadków ze sprawy karnej, tj. M. B.

(2).