Sad powszechny, II Ca 1395/16

(1)o dział spadku i podział majątku wspólnego postanowił: odrzucić wniosek o podział majątku wspólnego małżonków M. i S. P. (pkt I), oddalić wniosek o dział spadku po S. P. (pkt II), oddalić wnioski o zabezpieczenie (pkt III). W uzasadnieniu postanowienia Sąd Rejonowy podniósł, że E. P. złożyła wniosek o podział majątku wspólnego małżonków M. i S. P. oraz o dział spadku po S. P. wraz z wnioskiem o zabezpieczenie roszczenia. Wnioskodawczyni podniosła, że w skład majątku wspólnego ww. małżonków wchodzi gospodarstwo rolne o pow. 4,99 ha w miejscowości R. , gmina I. – W. . Po śmierci M. P. spadek po niej nabyły osoby wskazane w postanowieniu Sądu Rejonowego dla Krakowa - Nowej Huty w Krakowie z dnia 20 marca 1978 r. sygn. akt I Ns 328/78/N - mąż i sześcioro dzieci, przy czym część gospodarstwa rolnego odziedziczył S. P. - mąż spadkodawczyni oraz dwie córki, po 1/3 części. Władze publiczne ustanowiły S. P. użytkowanie połowy gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku po małżonce. Z powyższych względów, zdaniem E. P. wniosek o podział majątku wspólnego i dział spadku jest uzasadniony. W. wniosła również o zabezpieczenie roszczenia poprzez wpis ostrzeżenia o toczącym się postępowaniu w księgach wieczystych wymienionych we wniosku nieruchomości. Pismem z dnia 18 listopada 2015 roku E. P. ponowiła wniosek o zabezpieczenie roszczenia tym razem alternatywnie przez dokonanie wpisu ostrzeżenia o toczącym się postępowaniu w księgach wieczystych nr: (...) , (...) , (...) , (...) lub wydania zakazu zbywania nieruchomości objętej księgą wieczystą nr (...) . Sąd Rejonowy uznał, że wniosek E. P. o podział majątku po M. i S. P. podlega odrzuceniu, ponieważ Sąd Rejonowy dla Krakowa - Nowej Huty w Krakowie postanowieniem z dnia 3 września 1980 roku w sprawie o sygn. akt I Ns 898/78, przeprowadził dział spadku po M. P. i zniósł współwłasność z tytułu ustania wspólności ustawowej (majątkowej małżeńskiej) obojga małżonków w wyniku śmierci M. P. , czyli dokonał podziału majątku wspólnego wymienionych małżonków. Stosownie do dyspozycji art. 199 § 1 pkt 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. , sąd w postępowaniu nieprocesowym odrzuca wniosek, jeśli o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi stronami sprawa jest w toku albo została już prawomocnie osądzona. Ponieważ rewizja S. P. została oddalona przez Sąd Wojewódzki w Krakowie w dniu 03 grudnia 1980 roku, powołane postanowienie jest prawomocne i wiązało Sąd orzekający w niniejszej sprawie. Z tego też względu, wniosek o podział majątku wspólnego M. i S. P. został odrzucony. Sąd Rejonowy odnosząc się natomiast do wniosku E. P. o dział spadku po S. P. wskazał, że jest on w istocie bezprzedmiotowy, bowiem zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie z dnia 22 grudnia 2014 roku, sygn. akt I Ns 196/14/N, które uprawomocniło się z dniem 11 sierpnia 2015 roku, spadek po S. P. nabyła w całości jego córka Z. S. z domu P. . W konsekwencji nie doszło więc do powstania wspólności majątku spadkowego w rozumieniu art. 1035 k.c. i nie ma podstaw, aby przeprowadzać dział tego spadku w drodze postępowania sądowego. Z uwagi na oczywisty brak uprawnienia po stronie wnioskodawczyni, Sąd Rejonowy postanowił oddalić wniosek o dział spadku po S. P. na posiedzeniu niejawnym ( art. 514 § 2 k.p.c. ). W związku z powyższym wnioski o udzielenie zabezpieczenia zostały uznane przez Sąd jako bezprzedmiotowe i tego też powodu podlegały oddaleniu w oparciu o art. 730 1 k.p.c. oraz art. 755 § 1 pkt 2 i 5 k.p.c. Apelację od powyższego postanowienia złożyła wnioskodawczyni, zaskarżając punkt II i III postanowienia oraz zarzucając mu: I. naruszenie przepisów postępowania, mających wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: - art. 233 § 1 k.p.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie, a to dowolną, a nie swobodną ocenę zgromadzonego materiału dowodowego, co wyraziło się w szczególności poprzez brak jakiegokolwiek rozważenia materiału dowodowego min. odebrania koniecznych oświadczeń , dokumentów przedstawionych przez wnioskodawczynię wraz z wnioskami inicjującymi postępowanie, a także na dalszym jego etapie; - art. 232 k.p.c. , art. 680 k.p.c. , art. 682 k.p.c. , art. 684 k.p.c. poprzez brak jakiejkolwiek inicjatywy zmierzającej do właściwego wyjaśnienia i ustalenia stanu faktycznego niniejszej sprawy przy jednoczesnym "uproszczonym" i pobieżnym potraktowaniu wniosku o dział spadku i zabezpieczeniu roszczeń; - art. 328 k.p.c. poprzez brak należytego uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, w szczególności w zakresie dotyczącym uprawnień wnioskodawczyni w tym względzie oraz braku legitymacji dla kogokolwiek do wniesienia sprawy o dział spadku po spadkodawcy oraz co do kwestii ram obowiązujących dla " bytu" przesłanek materialno-prawnych - nieistniejących w ocenie tut. Sądu; - art. 737 k.p.c. w zw. z art. l k.p.c. poprzez pominięcie, nierozpatrzenie wniosków o zabezpieczenie roszczenia z dnia 16.03.2015 r. i 18.11.2015 r. w konsekwencji nie wydanie obowiązanych postanowień Sądu w tym przedmiocie co jest sprzeczne z art.5 k.p.c. II. naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie: - przepisu art. 10 w zw. z art. 4 ustawy z dnia 26.03.1982 r. o zmianie ustawy - KC oraz uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych poprzez pominięcie w całości przedłożonego dokumentu wbrew przepisom wynikającym z art. 680 § 2 k.p.c. - przepisu art. 63 ustawy z dnia 19.10.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa poprzez pominięcie, tudzież wynikającą stąd kontrolę prawomocnej decyzji administracyjnej; - art. 1025 § 2 k.c. , art. 1037 § 1 k.c. poprzez uznanie, że żaden z spadkobierców Z. S. z domu P. nie posiada legitymacji prawnej do wniesienia wniosku o dział spadku po jej ojcu S. P. ; - art.1035 k.c. poprzez uznanie, że w dziale spadku rozstrzygane są wyłącznie sprawy między kilkoma spadkobiercami ustawowymi. W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości co do pkt. II i III poprzez jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2016 roku Sąd Rejonowy dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie odrzucił zażalenie na punkt III postanowienia z dnia 8 grudnia 2015 roku. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja wnioskodawczyni okazała się o tyle zasadna, że skutkował stwierdzeniem nieważności postępowania w sprawie o sygn. I Ns 552/15/N. Złożona przez E. P. apelacja dotyczy punktu II zaskarżonego postanowienia, a więc rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego oddalającego wniosek o dział spadku po S. P. . Należy wskazać, że niewątpliwie zainteresowanymi w sprawie o dział spadku są następcy prawni S. P. , a Sąd pierwszej instancji powinien czuwać nad tym, aby wszyscy zainteresowani zostali wezwani do udziału w sprawie (por. art. 510 k.p.c. ) i w sposób staranny oceniać kwestię legitymacji procesowej. Warto w tym kontekście wyjaśnić, że postanowieniem z dnia 22 grudnia 2014 r., sygn. akt I Ns 196/14/N, Sąd Rejonowy dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie stwierdził, że spadek po S. P. nabyła jego córka Z. S. z domu P. (k. 44 akt I Ns 196/14/N). Jednakże spadkobierczyni zmarła w dniu 27 lipca 2006 r., a postanowieniem z dnia 7 maja 2009 r., Sąd Rejonowy dla Krakowa – Nowej Huty w Krakowie, sygn. akt I Ns 284/09/N stwierdził, że jej spadkobiercami są mąż C. S. oraz dzieci M. S. oraz E. P. po 1/3 części każdy (k. 3 akt I Ns 196/14/N). Natomiast z aktu poświadczenia dziedziczenia z dnia 4 maja 2015 r. wynika, że spadek po C. S. , zmarłym 6 kwietnia 2015 roku, nabyła na podstawie testamentu w całości wnuczka B. P. (k. 79 akt I Ns 196/14/N). Należało więc ustalić, że krąg zainteresowanych w niniejszej sprawie stanowią: syn M. S. , córka E. P. oraz wnuczka B. P. . Pozostali uczestnicy postępowania, którzy brali udział w postępowaniu przed Sądem I instancji, zostali wskazani jako uczestnicy postępowania o podział majątku wspólnego małżonków M. P. i S. P. . W stosunku do nich postanowienie z dnia 8 grudnia 2015 roku stało się prawomocne. Nie biorą już oni zatem udziału w dalszym postępowaniu, które dotyczy wyłącznie działu spadku po S. P. . Rozpoznając apelację Sąd Okręgowy uznaje, że Sąd Rejonowy w sposób bezpodstawny zastosował w niniejszej sprawie art. 514 § 2 k.p.c. zgodnie z którym ,,nawet w wypadkach, gdy ustawa wymaga przeprowadzenia rozprawy, sąd może, bez wzywania zainteresowanych do udziału w sprawie, oddalić wniosek na posiedzeniu niejawnym, jeżeli z treści wniosku wynika oczywisty brak uprawnienia wnioskodawcy”. Uprawnienie wnioskodawcy, o którym mowa w art. 514 § 2 k.p.c. , należy łączyć z pojęciem legitymacji procesowej. W trybie nieprocesowym legitymację do zgłoszenia wniosku sąd bierze pod uwagę z urzędu w każdym stanie sprawy, a więc również przed rozprawą, jednak tylko wniosek pochodzący od osoby nieuprawnionej do jego zgłoszenia może zostać oddalony a limine (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 1957 r., 3 CR 588/56, OSN 1958, nr 4, poz. 100). W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji błędnie przyjął, że dopuszczalne jest orzekanie na posiedzeniu niejawnym w przypadku przyjęcia bezprzedmiotowości wniosku. B. P. jako spadkobierca Z. S. , będącą z kolei spadkobiercą S. P. , z całą pewnością posiada bowiem uprawnienie do złożenia wniosku o dział spadku po S. P. . Ocena merytorycznej zasadności tego wniosku może zostać dokonana jedynie po przeprowadzeniu rozprawy. Dlatego też należy przyjąć, że wnioskodawczyni została pozbawiona możności obrony swych praw w świetle art. 379 pkt 5 k.p.c. Zgodnie bowiem z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 1974 r., sygn. akt II CR 331/74 ,,nieważność postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw zachodzi wówczas, gdy ze względu na uchybienia formalne - np. niezawiadomienie strony o rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku albo rozpoznanie sprawy, wbrew przepisom prawa, na posiedzeniu niejawnym zamiast na rozprawie - strona została pozbawiona możności brania udziału w sprawie oraz zgłoszenia twierdzeń faktycznych i wniosków dowodowych”. Nieważność przedmiotowego postępowania zachodzi także i z tej przyczyny, że uczestnik postępowania C. S. w dacie wydania zaskarżonego postanowienia nie miał zdolności sądowej, gdyż zmarł w dniu (...) r., a zaskarżone postanowienie zapadło w dniu 8 grudnia 2015 r. (por. art. 379 pkt 2 k.p.c. ). Uczestnikiem postępowania powinna być natomiast jego spadkobierczyni B. P. . Z tych też przyczyn na podstawie art. 386 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. należało uchylić punkt II zaskarżonego postanowienia i w tym zakresie przekazać sprawę Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania. Wprawdzie kategoryczne brzmienie art. 386 § 2 wymaga dodatkowo, aby zapadło rozstrzygnięcie o zniesieniu postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością, niemniej Sąd Rejonowy żadnych czynności w sprawie w stosunku do C. S. , poza zaskarżonym postanowieniem, nie dokonał, a więc orzeczenie o zniesieniu postępowania byłoby bezprzedmiotowe. SSO Weronika Oklejak SSO Liliana Kaltenbek SSO Joanna Ćwik-Bielińska