Sad powszechny, I Ca 491/16

(1), S. O. , Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo – Kredytowej im. F. S. w G. o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia spadkowego na skutek apelacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego w Sieradzu z dnia 8 września 2016 roku, sygnatura akt I Ns 1464/15 postanawia: I. zmienić zaskarżone postanowienie w punktach 1, 2, 4 i 5 w ten sposób, że oddalić wnioski J. O. , S. O. , A. L. i O. O.

(1)o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczeń o odrzuceniu spadku po B. O.

(1)z domu C. córce S. i A. , zmarłej 25 stycznia 2014 roku w S. ; II. oddalić apelację w pozostałej części; III. zasądzić od uczestników J. O. , S. O. , A. L. i O. O.

(1)na rzecz (...) Spółki z o.o. w S. kwoty po 65 (sześćdziesiąt pięć) złotych z tytułu zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. Sygn. akt I Ca 491/16 UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem z dnia 08 września 2016 r., wydanym w sprawie sygn. akt I Ns 1464/15, Sąd Rejonowy w Sieradzu zatwierdził oświadczenia uczestników postępowania: J. O. , S. O. , B. C. , A. L. i O. O.

(1)w przedmiocie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczeń o odrzuceniu spadku po B. O.

(1)z domu C. , córce S. i A. , zmarłej w dniu 25 stycznia 2014 r. w S. , ostatnio stale zamieszkałej w miejscowości B. , złożone przed Sądem Rejonowym w Sieradzu w dniu 29 lipca 2016r. Rozstrzygnięcie zapadło przy następujących ustaleniach i wnioskach: B. O.

(1)z domu C. , córka S. i A. , zmarła w dniu (...) r. w S. . Pozostawiła po sobie męża J. O. oraz czworo dzieci: B. C. , A. L. , O. O.

(1)i S. O. . W dacie śmierci B. O.

(2)oraz w okresie poprzedzającym jej śmierć wspólnie z nią zamieszkiwali: mąż J. O. , córka A. L. z mężem, córka O. O.

(1)z narzeczonym A. P. oraz syn S. O. . A. P. około sześć lat temu wprowadził się do domu rodzinnego O. O.

(1). Wraz z O. O.

(1)zajmowali osobny pokój. A. P. podjął się wyremontowania zajmowanego pokoju. W tym celu postanowił zaciągnąć kredyt, a o jego poręczenie poprosił B. O.

(2). O umowie O. O.

(1)dowiedziała się około miesiąca później. Dopóki A. P. miał pracę raty kredytu były spłacane. Po utracie pracy zaprzestał spłaty. A. P. i O. O.

(1)prowadzili oddzielne gospodarstwo domowe od pozostałych wspólnie zamieszkujących członków rodziny. W dacie śmierci B. O.

(2)A. P. przebywał poza granicami kraju. Wrócił do kraju około pół roku po jej śmierci. Zapewniał swoją narzeczoną o tym, że kredyt spłacił. Natomiast O. O.

(1)nie informowała pozostałych członków rodziny o tym, że matka poręczyła kredyt jej narzeczonemu. B. C. wyprowadziła się z domu rodzinnego po ślubie do swojego męża około 17 lat temu. B. O.

(2)i J. O. oraz A. L. z mężem i S. O. prowadzili wspólne gospodarstwo domowe, przy czym zamieszkiwali w osobnych pokojach. J. i B. małżonkowie O. nie byli zamożni. W okresie poprzedzającym śmierć B. O.

(2)utrzymywali się z emerytur. Przed przejściem na emeryturę prowadzili gospodarstwo rolne, które przekazali swojemu synowi S. O. . Około miesiąc po śmierci B. O.

(2)jej córki A. L. i O. O.

(1)porządkowały rzeczy po zmarłej, przeglądały dokumenty. Dokumenty dotyczące wymiaru podatku oraz pisma z gminy wyrzuciły. Innych dokumentów, w tym pochodzących z sądu czy od komornika, nie znalazły. B. O.

(2)nie informowała pozostałych członków rodziny o tym, że poręczyła kredyt A. P. , ani też o zaciągnięciu jakiegokolwiek innego zobowiązania pieniężnego. Uczestnicy J. O. i S. O. mają wykształcenie podstawowe, a uczestniczki A. L. , B. C. i O. O.

(1)zawodowe. Domownicy podejmują kierowaną do nich korespondencję, a jeśli jest skierowana do innego członka rodziny, to według zwyczaju zostawiają ją na lodówce. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w Sieradzu A. J. prowadził przeciwko A. P. i B. O.

(2)postępowanie egzekucyjne w sprawie Km 2804/12 w oparciu o tytuł wykonawczy w postaci nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym wydanego przez Sąd Rejonowy Lublin Zachód w Lublinie VI Wydział Cywilny w dniu 29 maja 2012 r. w sprawie VI Nc-e (...) zaopatrzonego w klauzulę wykonalności. Należność główna wynikająca z opisanego nakazu wynosiła 631,74 złotych. Korespondencję skierowaną w tej sprawie przez Komornika do B. O.

(2)jeden raz podjął syn S. O. oraz jeden raz podjęła córka A. L. . Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w Sieradzu A. J. prowadził także przeciwko B. O.

(2)postępowania egzekucyjne z wniosku Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo - Kredytowej im. F. S. w G. w sprawach Km 1245/13 oraz Km 1689/13. Korespondencję skierowaną do B. O.

(2)w sprawie Km 1245/13 jednokrotnie podjął S. O. , a w sprawie Km 1689/13 jednokrotnie A. P. . Ponadto przeciwko B. O.

(2)prowadzono postępowanie egzekucyjne pod sygnaturą Km 2509/13 z wniosku (...) Sp. z o.o. z siedzibą w S. , w której to sprawie korespondencję skierowaną do B. O.

(2)jednokrotnie podjęła A. L. . Sąd Rejonowy nie doszukał się sprzeczności w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym, wobec czego nie zakwestionował wiarygodności żadnego z przeprowadzonych dowodów. W ocenie Sądu pierwszej instancji, wniosek uczestników o zatwierdzenie uchylenia się od skutków niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po zmarłej B. O.

(2)zasługiwał na uwzględnienie na podstawie art. 1019 § 1 i 2 k.c. Przeprowadzone postępowanie dowodowe wykazało bowiem, że spadkobiercy B. O.

(2)pozostawali w istotnym błędzie co do przedmiotu spadku. B. O.

(2)wspólnie z mężem żyli skromnie, nie mieli większych wydatków, nie wyjeżdżali na wakacje, nie kupowali nowych sprzętów, nie robili remontów w zajmowanych przez siebie pomieszczeniach. Z tego płynie wniosek, że uczestnicy nie mieli podstaw, aby mieć wątpliwości co do przedmiotu spadku i tym samym podejmować jakiekolwiek działania celem ustalenia, czy rzeczywiście B. O.

(2)nie była zadłużona, albowiem w tych okolicznościach nie były to uzasadnione. Zwłaszcza, że około miesiąc po śmierci B. O.

(2)jej córki O. O.

(1)i A. L. porządkowały jej rzecz i poza dokumentami dotyczącymi ziemi nie znalazły innych, w tym od komornika, sądu czy z banku, które wskazywałyby na zadłużenie zmarłej. Skoro członkowie rodziny pozostawali w stałych kontaktach, to doświadczenie życiowe podpowiada, że wiedzieli, jaki majątek pozostawiła po sobie matka, tym bardziej, że jak wynika z powyższego nie mógł on być znacznej wartości i wymagać szczególnego uporządkowania w postaci ujawnienia zmian w księgach wieczystych czy innych rejestrach. Zwłaszcza, że wiadomym było spadkobiercom zmarłej, że jedyny majątek jakiego była właścicielem, tj. gospodarstwo rolne po swoich rodzicach przekazała synowi S. O. . Wobec tego przejrzenie przez część spadkobierców rzeczy pozostawionych przez zmarłą w okolicznościach tej konkretnej sprawy uznać należy za wystarczający akt staranności w ustaleniu rzeczywistego stanu majątku spadkowego. Wobec tego stwierdzić należy, że uczestnicy, a spadkobiercy zmarłej rzeczywiście pozostawali w błędzie prawnie doniosłym, albowiem niewiedza spadkobiercy o stanie spadku, pomimo podjętych odpowiednich i możliwych działań, może być uznana za błąd istotny w rozumieniu art. 1019 § 2 w zw. z art. 84 § 2 k.c. Oceny tej nie zmienia dwukrotne odebranie przecz uczestników S. O. i A. L. korespondencji skierowanej przez Komornika do B. O.

(2)na przestrzeni dwóch lat. Po pierwsze, trudno oczekiwać od spadkobierców, aby łamali tajemnice korespondencji, a ponadto w okolicznościach sprawy nie mieli podstaw do snucia przypuszczeń, że ich matka jest osobą zadłużoną. W odniesieniu do O. O.

(1)podkreślić należy, że narzeczony zapewniał ją o spłacie kredytu na remont pokoju, a ona sama nie informowała rodzeństwa, ani ojca o tym, że matka poręczyła kredyt jej narzeczonemu. Co więcej, spadkobiercy B. O.

(2), będąc przesłuchiwani w charakterze zainteresowanych konsekwentnie zeznawali, że nie wiedzieli, iż do masy spadkowej wchodzi zobowiązanie, na które w treści wniosku o stwierdzenie nabycia spadku powoływał się wnioskodawca. Treść ich zeznań nie wskazuje ponadto na to, aby powzięli oni wiedzę odnośnie innych zobowiązań zmarłej, a te jak wynika z załączonych akt postępowań egzekucyjnych istniały. Nawet jeśli spadkobierca poweźmie wątpliwość, to nie jest to także przyczyną, do tego by - działając profilaktycznie - dokonał odrzucenia spadku. Uczestnik postępowania (...) im. (...) wniósł apelację od postanowienia Sądu Rejonowego, zaskarżając orzeczenie w całości i podnosząc zarzuty naruszenia: 1. art. 1019 k.c. w zw. z art. 84 § 1 i 2 k.c. poprzez błędne uznanie, iż J. O. , S. O. , B. C. , A. L. i O. O.

(1)nie złożyli oświadczenia o odrzuceniu spadku w przepisanym terminie z uwagi na pozostawanie w błędzie co do przedmiotu spadku; 2 art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego dokonanej wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego polegającej na uznaniu, że w/w uczestnicy nie mieli żadnej wiedzy o zobowiązaniach pożyczkodawczyni, pomimo odbierania przesyłek kierowanych do spadkodawczyni przez Komornika sądowego. W oparciu o skazane zarzuty skarżący wnosił o: 1. zmianę zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosków J. O. , S. O. , B. C. , A. L. i O. O.

(1)o uchylenie się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczeń o odrzuceniu spadku po B. O.

(2); 2. zasądzenie od J. O. , S. O. , B. C. , A. L. i O. O.

(1)na rzecz Spółdzielni kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego za drugą instancję według norm przepisanych. Uczestnicy postępowania J. O. , S. O. , B. C. , A. L. i O. O.

(1)domagali się oddalenia apelacji oraz zasadzenia na ich rzecz od skarżącej zwrotu kosztów postępowań apelacyjnego. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja uczestnika postępowania w części zasługuje na uwzględnienie. W zakresie błędu w ustaleniach faktycznych wynikającego z niewłaściwej oceny dowodów, trzeba w pierwszym rzędzie zauważyć, iż swoje ustalenia o niewiedzy spadkobierców ustawowych B. O.

(2)o tym, że przed śmiercią spadkodawczyni zaciągała zobowiązania i mogła pozostawić po sobie długu, Sąd pierwszej instancji oparł w zasadzie wyłącznie na zeznaniach samych zainteresowanych. Z oczywistych zaś względów, w sytuacji, gdy uczestniczący w postępowaniu wierzyciele wskazywanym okolicznościom zaprzeczali, do prezentowanych twierdzeń należało podejść szczególnie krytycznie, dokonując ich oceny w kontekście całokształtu materiału dowodowego, w szczególności zaś dowodów z dokumentów, które z natury rzeczy nie są obarczone brzemieniem subiektywizmu często towarzyszącym osobowym źródłom dowodowym oraz zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Zgodzić należy się ze skarżącym, że takiej właściwej z punktu widzenia zasad określonych w art. 233 k.p.c. oceny Sąd Rejonowy nie dokonał, tym samym dopuszczając się naruszenia tego przepisu, a w konsekwencji również prawa materialnego, błędnie przyjmując, że spełnione zostały przesłanki z art. 1019 k.c. Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę, że z załączonych akt postępowań egzekucyjnych wynika, iż bezpośrednio przed śmiercią w latach 2012 - 2014 toczyły się przeciwko B. O.

(2)cztery postępowania egzekucyjne, przy czym zobowiązania wobec instytucji kredytowych, licząc tylko należności główne wyniosły: w sprawie Km 1245/13 - 5 054,43 złotych, w sprawie Km 2904/12 - 631,74 złotych , w sprawie Km 2509/133 – 3 579,27 złotych i w sprawie Km1689/13 - 613,81 złotych. Wg informacji Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Sieradzu z 14 stycznia 2014 r., zawartej w aktach sprawy Km 1689/13, na tę datę Komornik prowadził wobec B. O.

(2)cztery postępowania egzekucyjne ze stanem zadłużenia około 21 500 złotych (k. 25 wskazanych akt). W toku tych postępowań, będący domownikami zmarłej uczestnicy postępowania podejmowali korespondencję, doszło do zajęcia emerytury spadkodawczyni, a Komornik podejmował czynności w miejscu zamieszkania dłużniczki. Powstaje zatem zasadnicze pytanie, na czyje, jak nie własne i domowników potrzeby spadkodawczyni zaciągała zobowiązania, pomijając te zaciągnięte wspólnie z A. P. i jak prowadzący z nią wspólne gospodarstwo domowe członkowie najbliższej rodziny mogli nie wiedzieć o długach i nie zauważyć wydatkowania, przekraczający kilkukrotnie miesięczne dochody spadkodawczyni kwot, szczególne, że jak ustala Sad Rejonowy, żyli skromnie. Jak mogli również nie spostrzec zmniejszenia dochodów B. O.

(2)wynikającego z dokonywanych potrąceń z jej świadczenia pobieranego z KRUS. I jak mogła nie rodzić pytań korespondencja kierowana przez organ egzekucyjny, nawet przy założeniu, że nie była przez domowników otwierana. Pozostawanie domowników w bliskich relacjach, w sytuacji prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego wyklucza, w świetle zasad doświadczenia życiowego, aby nie wiedzieli oni, że spadkodawczyni zaciągała zobowiązania, które w chwili śmierci mogły nie być zaspokojone. Jednocześnie musieli również mieć wiedzę o toczących się postępowaniach egzekucyjnych. Jeśli chodzi natomiast o O. O.

(1), to jednoznacznie przyznała ona, że wiedzę o zaciągniętym przez jej narzeczonego zobowiązaniu i fakcie jego poręczenia przez B. O.

(2)miała. Okoliczności zaś, że po śmierci matki A. P. zapewniał ją o spłacie zadłużenia, ten nie potwierdził w swoich zeznaniach. Wiarygodność relacji uczestniczki postępowania jest tym bardziej wątpliwa, że jak wynika z przesłuchania, jej narzeczony powrócił do Polski. dopiero około pół roku po śmierci B. O.

(2). Nawet gdyby jednak przyjąć, że takie zapewnienia miało miejsce, poprzestanie na nim w tych warunkach uznać należało za niewystarczające. Mając również na uwadze ilość zaciągniętych zobowiązań, prowadzonych postępowań, a w związku z tym przesyłanej B. O.

(2)korespondencji, jako sprzeczne zasadami doświadczenia życiowego ocenić należy także twierdzenia O. O.

(2)i A. L. , że po śmieci matki nie znalazły żadnych dokumentów, z których okoliczność poosiadania przez zmarła długów by wynikała. Jak słusznie zauważył Sad Rejonowy, nie może być uznana za błąd istotny nieznajomość przedmiotu spadku, będąca wynikiem niedołożenia należytej staranności w ustaleniu rzeczywistego stanu majątku spadkowego (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/04, OSNC 2006 nr 5, poz. 94; z dnia18 marca 2010 r., V CSK 337/09 i z dnia 1 grudnia 2011 r., I CSK 85/1; z dnia 5 lipca 2012 r., IV CSK 612/11). Poprzestanie na pozbawionym podstaw przypuszczeniu dotyczącym stanu tego majątku jest wyrazem braku należytej staranności, który uniemożliwia uchylenie się od skutków prawnych złożenia albo niezłożenia oświadczenia woli w oparciu o przepisy o wadach oświadczenia woli, jeśli pomiędzy niedołożeniem wymaganej w okolicznościach sprawy dbałości a brakiem rozeznania co do przedmiotu spadku zachodzi zależność przyczynowo - skutkowa. Wobec tego za błąd istotny spadkobiercy uznać należy brak wiedzy o stanie spadku, mimo podjęcia właściwych i możliwych działań, zmierzających do ustalenia rzeczywistego stanu spadku (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/04, z dnia 1 grudnia 2011 r.). W sprawie przedmiotowej domownicy spadkodawczyni, a jednocześnie jej spadkobiercy, nie tylko nie mieli podstawo do zakładania, że B. O.

(2)nie miała długów, a wręcz przeciwnie, winni przyjmować, że takie zobowiązania istnieją. Należyta dbałość o własne interesy wymagała w takim wypadku dokładnego przejrzenia znajdujących się w mieszkaniu dokumentów oraz zasięgnięcia informacji u Komornika właściwości ogólnej. Błąd nie występuje w sytuacji, gdy dana osoba zna skład majątku spadkowego i jest świadoma, iż długi spadku przewyższają jego aktywa, lecz lekkomyślnie sądzi, iż uda jej się uchylić od roszczeń wierzycieli spadku ( Baziński , Prawo spadkowe , s. 141). Nie ma bowiem błędu co do przedmiotu spadku, jeśli ktoś w znanym sobie stanie faktycznym wyprowadza błędne wnioski w zakresie podjęcia decyzji o przyjęciu lub odrzuceniu spadku (por. W. Borysiak , Glosa do postanowienia SN z 30.6.2005 r., IV CK 799/04, Pal. 2009, Nr 5–6, s. 293). Także brak wiedzy o skutkach wynikających z art. 1015 § 2 zd. 1 k.c. (nieograniczonej odpowiedzialności za długi spadkowe) nie może prowadzić do uchylenia się przez spadkobiercę od skutków prawnych fikcji prostego przyjęcia spadku. Przyjęcie odmiennej wykładni powodowałoby, że regulacja art. 1015 § 2 k.c. , choć kontrowersyjna, stałaby się fikcją. Takie rozwiązanie stanowi ponadto czynnik motywujący spadkobierców do uregulowania swojej sytuacji prawnej we względnie szybkim terminie. W okolicznościach przedmiotowej za wiarygodne można było uznać jedynie zeznania B. C. , która nie zamieszkując z matką i nie prowadząc z nią wspólnego gospodarstwa domowego, a posiadając własną rodzinę, mogła nie być informowana o zaciąganych zobowiązanych i nie dostrzec przypływu lub odpływu środków w budżecie domowym spadkodawczyni. Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że zatwierdzając oświadczenia o uchyleniu się przez uczestników postępowania: J. O. , S. O. , O. O.

(1)i A. L. od skutków niezłożenia w terminie oświadczeń o odrzuceniu spadku po B. O.

(2), Sąd Rejonowy dopuścił się naruszenia art. 1019 k.c. , bowiem osoby te nie pozostawały w błędzie, o jakim mowa we wskazanym przepisie. Mając to na uwadze, na podstawie art. 386 § 1 w zw. z at. 13 § 2 k.p.c. , Sąd Okręgowy zmienił zaskarżone orzeczenie w ten sposób, że wnioski tych osób oddalił. W pozostałym zaś zakresie, tj. odnoszącym się do zatwierdzenia oświadczenia uczestniczki postępowania B. C. , na zasadzie ar. 385 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. apelacja podlegała oddaleniu. O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. , zasądzając od J. O. , S. O. , O. O.

(1)i A. L. na rzecz skarżącej zwrot poniesionych kosztów, na które złożyły się opłata od apelacji oraz wynagrodzenie pełnomocnika w wysokości określonej w § 6 pkt 1 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych z dnia 22 października 2015r. (Dz. U. z 2015r., poz. 1804).