Sygn.akt III AUa 749/16 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 25 stycznia 2017 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku, III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Marek Szymanowski (spr.) Sędziowie: SA Barbara Orechwa-Zawadzka SO del. Marzanna Rogowska Protokolant: Magda Małgorzata Gołaszewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 stycznia 2017 r. w B. sprawy z odwołania H. G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. o wysokość świadczenia na skutek apelacji wnioskodawczyni H. G. od wyroku Sądu Okręgowego w Suwałkach III Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 maja 2016 r. sygn. akt III U 127/16 I. oddala apelację; II. odstępuje od obciążania wnioskodawczyni H. G. kosztami zastępstwa procesowego organu rentowego za II instancję. Sygn. akt III AUa 749)16 UZASADNIENIE Decyzją z dnia 16 lutego 2016r. (...) Oddział w O. z dnia 16 lutego 2016 r. na podstawie art.55a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 748), przyznał H. G. prawo do emerytury od 1 października 2015 r., tj. od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek oraz uchylił decyzję z dnia 17.12.2015r. Jednocześnie wypłatę tej emerytury zawiesił, albowiem okazała się ona być świadczeniem mniej korzystnym od dotychczas przez nią pobieranego. Wnioskodawczyni H. G. wniosła odwołanie od tej decyzji kwestionując w szczególności ustaloną wysokość tego świadczenia. W jej ocenie organ rentowy nie powinien stosować art. 55a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych , a zatem do ustalania wysokości świadczenia nie powinien dokonywać potrącenia świadczeń dotychczas wypłaconych. Wyrokiem z dnia 10 maja 2016 r. Sąd Okręgowy w Suwałkach oddalił odwołanie. Sąd ten ustalił, iż wnioskodawczyni urodzonej (...) na podstawie decyzji ZUS z 12 marca 2004 r. przyznano prawo do emerytury od 1 lutego 2004r. w oparciu o art. 29 ustawy 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W dniu 12 czerwca 2014 r odwołująca złożyła wniosek o przeliczenie emerytury, który to wniosek prawomocną decyzją ZUS z dnia 7 sierpnia 2014 r. załatwiono odmownie (plik II k.8). W kolejnym wniosku z 16 października 2015 r. wnioskodawczyni wniosła o ustalenie wysokości emerytury w oparciu o art.55 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jako kontynuację postępowania zakończonego w 2014 r. czego jednak zdaniem Sądu Okręgowego nie mogła osiągnąć, albowiem jest to swoiste wznowienie. Zastosowanie mają więc przepisy z dnia orzekania, które nakazują po przeliczeniu świadczenia obniżyć je o kwotę dotychczas pobranego świadczenia, co wnioskodawczyni kwestionuje ( k.10 protokół skrócony z rozprawy sądowej z 26 kwietnia 2016 r.) Decyzją z dnia 17 grudnia 2015 r. organ odmówił wszczęcia postępowania w sprawie przyznania prawa do emerytury, na podstawie art.55a ustawy emerytalnej, albowiem wnioskodawczyni mimo wezwania, nie uzupełniła braków formalnych wniosku. Tę decyzję zaskarżyła H. G. i po ponownym rozpatrzeniu sprawy pozwany w oparciu o art. 55a ustawy emerytalnej organ wydał w dniu 16 lutego 2016 r. zaskarżoną decyzję przyznającą emeryturę od 1 października 2015 r. uchylając jednocześnie decyzję z dnia 17 grudnia 2015 r. Wysokość emerytury została wyliczona zgodnie z zasadami wynikającymi z art.26 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i wyniosła 3049,07 zł, a jej wypłatę zawieszono, ponieważ dotychczas wypłacana emerytura jest świadczeniem korzystniejszym. Sąd Okręgowy wskazał, iż brak jest przepisu pozwalającego w 2016 r. przeliczyć świadczenie bez pomniejszenia o dotychczas pobrane świadczenie, o czym stanowi art. 55a ustawy emerytalnej. Wnioskodawczyni nie negowała podnoszonej przez organ rentowy okoliczności, iż w następstwie złożonego przez nią wniosku z dnia 16 października 2015 r, o ustalenie wysokości emerytury ma podstawie art.55 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie przedłożyła żadnej dokumentacji i nie zwróciła wniosku o przyznanie prawa do emerytury. W ocenie Sądu Okręgowego organ rentowy prawidłowo w zaskarżonej decyzji przyznał wnioskodawczyni prawo do emerytury na podstawie art. 55a ustawy o emeryturach i rentach z FUS, co uzasadniało oddalenie odwołania skarżącej na podstawie art. 477 14 § 1 k.p.c. We wniesionej od tego wyroku apelacji H. G. zaskarżyła przedmiotowy wyrok w całości zarzucając:
- naruszenie prawa materialnego, a w szczególności art. 55 ustawy emerytalnej (w treści obowiązującej do dnia 1 maja 2015 roku) poprzez jego niezastosowanie, co doprowadziło do błędnego ustalenia, iż wnioskodawczyni nie ma prawa do obliczenia emerytury na podstawie art. 55 w zw. z art. 26 ustawy emerytalnej, w treści obowiązującej do dnia 01 maja 2015 roku;
- naruszenie prawa materialnego w postaci: art. 2, art. 21 i art. 32 Konstytucji RP przez pominięcie zasady ochrony prawa nabytych i zasady ochrony zaufania obywatela do państwa;
- naruszenie art. 114 ust 1 ustawy emerytalnej, poprzez jego niezastosowanie i nieusunięcie niezgodności zawartego w poprzedniej decyzji organu rentowego rozstrzygnięcia z ukształtowaną ex lege sytuacją prawną ubezpieczonej, mimo wykazania przez skarżącą w odwołaniu, że istniały okoliczności przed wydaniem decyzji, które miały wpływ na ustalenie jej prawa w treści przez nią dochodzonej. Wskazując na powyższe apelacja wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku i poprzedzającej go decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w O. z dnia 16 lutego 2016 roku i przyznanie wnioskodawczyni prawa do obliczenia wysokości emerytury na podstawie art. 26 w zw. z art. 55 ustawy o emerytalnej, począwszy od dnia 12 czerwca 2014 roku, bez pomniejszania podstawy obliczenia emerytury o sumę kwot emerytur wcześniej pobranych. Jako wniosek ewentualny apelacja wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Sąd pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny zważył co następuje Apelacja podlegała oddaleniu . Okoliczności faktyczne w sprawie nie były sporne i nie podważa ich też apelacja formując jedynie zarzuty naruszenie prawa materialnego. Jak wiadomo sąd odwoławczy rozpoznający apelację związany jest zarzutami naruszenia prawa procesowego, za wyjątkiem nieważności postępowania, którą w granicach zaskarżenia sąd odwoławczy może ( i powinien ) uwzględnić nawet z urzędu. Z urzędu uwzględnia również stwierdzone przez siebie naruszenie prawa materialnego (por. uchwała Sądu Najwyższego 7 sędziów - zasada prawna z dnia 31 stycznia 2008 r. III CZP 49/07 OSNC 2008/6/55, Prok.i Pr.-wkł. (...) , Biul.SN 2008/1/13, Wspólnota (...) ). Dla jasności wywodu przypomnieć wypada, iż za naruszanie prawa materialnego Sąd Najwyższy przyjmuje również zastosowanie przepisów prawa materialnego do niewystarczająco precyzyjnie ustalonego stanu faktycznego ( por. w tym zakresie : wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2011 r. I UK 164/11, LEX nr 1135989, wyrok z dnia 29 listopada 2002 r., IV CKN 1532/00, LEX nr 78323, postanowienie z dnia 11 marca 2003 r., V CKN 1825/00, Biuletyn SN-Izba Cywilna 2003 nr 12). Odnosząc powyższe do sprawy niniejszej stwierdzić należy, iż po pierwsze brak zarzutów obrazy prawa procesowego w apelacji skutkować musi przyjęciem stanu faktycznego ustalonego przez Sąd Okręgowy jako stanu ustalonego niewadliwie. Wobec podniesionych w apelacji zarzutów koniecznym jest przypomnienie, iż w sprawach z odwołania od decyzji organu rentowego, jej treść wyznacza przedmiot i zakres rozpoznania oraz orzeczenia sądu pracy i ubezpieczeń społecznych (por. w tym zakresie postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1999 r. II UZ 52/99 OSNP 2000/15/601, wyrok SN z dnia 11 listopada 1999 r., II UKN 204/99, OSNAPiUS 2001, nr 5, poz. 169; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 lipca 2008 r. II UK 346/07, Lex nr 818591; wyrok SN z dnia 25 lutego 2009 r. II UK 221/08 OSNP 2010/19-20/242 ). W okolicznościach niniejszej sprawy tak rozumiany zakres zaskarżenia wyznacza zaskarżona decyzja z dnia 16 lutego 2016r. , która odnosiła się do wniosku z dnia 16.10.2015r. , w którym wnioskodawczyni domagała się przeliczenia świadczenia w oparciu o art. 55 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 748). We wniosku tym wspomniała też, iż uprzednio decyzją z dnia 7.08.2014r. odmówiono jej już takiego przeliczenia. Jak wiadomo art. 55a ustawy dodany art. 1 ustawy z dnia 5 marca 2015 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2015 r. poz. 552) - wszedł w życie z dnia 1 maja 2015 r. i zgodnie z jego ustępem pierwszym przepis ten zezwala na stosowanie art. 55 również do ubezpieczonego, który miał ustalone prawo do emerytury przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę, o której mowa w art.
- Jednakże konsekwencją przeliczenia emerytury przez ubezpieczonego który pobrał emeryturę, do której miał ustalone prawo przed ustaleniem prawa do emerytury z tytułu osiągnięcia wieku emerytalnego, określonego w art. 27 ust. 2 i 3, jest to, iż podstawę obliczenia emerytury zgodnie z art. 26 pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Ustawodawca w świetle uzasadnienia projektu tej ustawy stał na stanowisku, iż przepis ten będzie umożliwiał, stosowanie przepisu art. 55 - a zatem obliczenia emerytury z tytułu osiągnięcia wieku emerytalnego z zastosowaniem tzw. nowych zasad wymiaru, również do osób urodzonych przed 1949 r., które pobierały wcześniejszą emeryturę. W wygenerowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego dopuszczalność taka wydawała się być utrwalona jeszcze przed wejściem w życie regulacji art. 55a, przyjmowano bowiem, iż ubezpieczony urodzony przed dniem 31 grudnia 1948 r., który po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego kontynuował ubezpieczenie i wystąpił o emeryturę po dniu 31 grudnia 2008 r., ma prawo do jej wyliczenia na podstawie art. 27 w związku z art. 55 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 748 ze zm.) także i niezależnie od tego, czy wcześniej złożył wniosek o emeryturę w niższym wieku emerytalnym lub o emeryturę wcześniejszą (por. wyroki SN z dnia 6 kwietnia 2016 r. II UK 78/15,Legalis; z dnia 10 lipca 2013 r., II UK 424/12 ; z dnia 7 listopada 2013 r., II UK 143/12 niepublik.; z dnia 9 września 2013 r., II UK 23/13 ; z dnia 19 marca 2014 r., I UK 345/13 ; z dnia 18 września 2014 r., I UK 27/14 ). Można zatem powiedzieć, iż kreujące dopuszczalność takiego przeliczenia świadczenia orzecznictwo nie mając nadmiernego oparcia w przepisach ustawy emerytalnej nie było obce ustawodawcy, który postanowił kwestię tę wyraźnie uregulować i uporządkować. Z jednej strony wyraźnie przesądził w ustępie 1 art. 55a stosowanie art. 55 do osób urodzonych przed dniem 31 grudnia 1948 r. i uprawnionych do emerytury obliczanej na starych zasadach z drugiej jednak strony wprowadził sprawiedliwą zasadę uwzględniania w stosunku do takich osób przechodzących do nowego systemu świadczenia efektywnie już przez tych emerytur pobranego. Zgodnie z ust. 2 art. 55a podstawę obliczenia emerytury takiego ubezpieczonego pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Przyjęta regulacja w kontekście podniesionych zarzutów apelacyjnych jest zdaniem Sądu Apelacyjnego zgodna zarówno z zasadą równości wobec prawa określonej w art. 32 Konstytucji RP , jak i z zasadą równego traktowania ubezpieczonych ( art. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz.U.2016.963 j.t. z zm.). Jeżeli bowiem ubezpieczony pobierający świadczenie ustalone w starym systemie zasadniczo związane z okresem zatrudnienia i wysokością podstawy składek w okresie przyjętym do jego wyliczenia, decyduje się na przejście do systemu, w którym wysokość emerytury jest nierozerwalnie związana z wartością zgromadzonego kapitału oraz z potencjalną, hipotetyczno-statystyczną długością życia ubezpieczonego – to uwzględnienie kwot wypłaconych już tytułem emerytury jest zrozumiałe. To nieczynienie tego stawiałoby takie osoby a sytuacji lepszej w stosunku do osób nie pobierających wcześniej emerytur liczonych w starym systemie – bo część wypłaconych świadczeń im świadczeń nie pomniejszałby ich kapitału. To rzeczywiście naruszałoby zasadę równego traktowania ubezpieczonych, a nawet równości wobec prawa w ogóle. W tym kontekście i w kontekście podniesionego zarzutu obrazy art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej trzeba zauważyć, iż po pierwsze niniejsze postępowanie o wznowienie postępowania w trybie tego przypisu lecz było nowym wnioskiem o przeliczenie emerytury złożonym w dniu 16 października 2015 r. a zatem już po wejściu w życie art. 55a. Sam fakt, iż wcześniejszy wniosek ubezpieczonej z dnia 12.06.2014r. negatywnie rozpoznany decyzją organu netowego z dnia 7 sierpnia 2014r. został złożony przed wejściem w życie art. 55a ustawy również sam przez się nie daje podstawy do wznowienia postępowania w tym trybie. Po drugie zdaniem Sądu Apelacyjnego nie jest wykluczone, a nawet będzie wymagać poważnego rozważenia to, czy przepis art. 55a nie powinien mieć zastosowania ( przynajmniej na przyszłość ) również do osób w sposób nieuzasadniony uprzywilejowanych, które przeszły na emerytury obliczone w nowym systemie, bez uwzględnienia kwot emerytur pobranych już przez nich emerytur. Trzeba zauważyć, iż w nowszym orzecznictwie Sąd Najwyższy wyraźnie przyjmuje, iż możliwość przejścia z systemu zdefiniowanego świadczenia (obliczonego według zasad wynikających z art. 53) do systemu zdefiniowanej składki wiąże się z koniecznością pomniejszenia podstawy obliczenia emerytury kapitałowej „o sumę kwot pobranych emerytur”. Zasada ta - w zgodzie z art. 32 Konstytucji RP - w równym stopniu powinna dotyczyć wszystkich osób pobierających świadczenie (niezależnie od daty urodzenia) właśnie ze względu na „zrównanie” w art. 55 praw osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. z prawami osób urodzonych w latach 1949-
- Ubezpieczony, urodzony przed 1 stycznia 1949 r., wyrażając wolę „wejścia” do systemu zdefiniowanej składki, zostaje jego beneficjentem na warunkach obowiązujących w tym systemie osoby urodzone w latach 1949-
- Sąd Najwyższy stoi - przy tym na stanowisku , i zarówno dodanie art. 55a ust 1 jak 55a ust. 2 ustawy nie stanowi zmiany stanu prawnego, bowiem treść tych norm została wyznaczona już przez judykaturę. Wprowadzenie tych regulacji jest zatem jedynie, jego potwierdzeniem i doprecyzowaniem, nie tworzy więc nowej normy prawnej (por. wyrok SN z 6 kwietnia 2016 r. Sygn. akt II UK 78/15 ). W tym stanie rzeczy apelację na zasadzie art. 385 k.p.c. oddalono. O kosztach procesu za drugą instancję orzeczono na zasadzie art. 102 k.p.c. Zasadą w procesie cywilnym jest, że strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony ( art. 98 § 1 k.p.c. ). Tylko w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej część kosztów procesu albo nie obciążać jej w ogóle kosztami ( art. 102 k.p.c. ). Przepis art. 102 k.p.c. jako szczególny nie podlega wykładni rozszerzającej. W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się stosowanie art. 102 k.p.c. , gdy strona przegrywająca znajduje się w wyjątkowo ciężkiej sytuacji majątkowej, a wytaczając powództwo była subiektywnie przeświadczona o słuszności dochodzonego roszczenia, natomiast strona przegrywająca korzystała ze stałej obsługi prawnej i nie poniosła dodatkowych nakładów na prowadzenie procesu (wyrok SN z dnia 17 listopada 1972 r., I PR 423/72, OSNCP 1973, nr 7-8, poz. 138), gdy dochodzone roszczenie wynika z niejasno sformułowanych przepisów (wyrok SN z dnia 6 grudnia 1973 r., I PR 456/73, OSNCP 1974, nr 9, poz. 154), gdy sprawa ma wątpliwy i dyskusyjny charakter (postanowienie SN z dnia z 27 kwietnia 1971 r., I PZ 17/71, OSNCP 1971, nr 12, poz. 222) . Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności oraz fakt, iż pobierana przez wnioskodawczynię emerytura jest jej jednym źródłem utrzymania Sąd Apelacyjny uznał za zasadne odwołanie się do art. 102 k.p.c. w niniejszej sprawie.