Sad powszechny, II Ca 622/13

(1), T. S.

(2)i W. S. o stwierdzenie nabycia spadku na skutek apelacji uczestniczki Z. K. od postanowienia Sądu Rejonowego w Kłodzku z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt I Ns 1707/12 p o s t a n a w i a: uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Kłodzku. Sygn. akt II Ca 622/13 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 21 maja 2013r Sąd Rejonowy w Kłodzku stwierdził, że spadek po K. S. zmarłym 15 maja 2009 r we W. , ostatnio zamieszkałym w B. , na podstawie ustawy nabyła siostrzenica Z. K. - całości wraz z dobrodziejstwem inwentarza. Rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego oparte zostało na następujących ustaleniach faktycznych: Spadkodawca K. S. zmarł w dniu 15.05.2009r. we W. , ostatnio stale mieszkał w B. . Zmarł jako bezdzietny kawaler. Pozostawił po sobie rodziców T. i W. S. , oraz rodzeństwo: siostrę I. i braci T. , G. oraz Ł. . Wszyscy odrzucili spadek, składając oświadczenia przed notariuszem w dniu 19.10.2009r. Siostra spadkodawcy I. S. ma córkę Z. K. , urodzoną w dniu (...) Bracia T. i Ł. nie mają dzieci. Brat G. S. nie miał dzieci w chwili otwarcia spadku i składania oświadczenia o odrzuceniu spadku. Spadkodawca nie pozostawił testamentu. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd I instancji zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 922 § 1 kc , prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób, stosownie do przepisów księgi IV kodeksu cywilnego . Przepis ten oddaje istotę dziedziczenia, statuuje on bowiem zasadę sukcesji uniwersalnej, wyrażającej się we wstąpieniu spadkobierców w ogół należących do spadku cywilnych praw i obowiązków majątkowych. Otwarcie spadku następuje zawsze w chwili śmierci osoby fizycznej, z tą też chwilą spadkobierca nabywa spadek. Z chwilą otwarcia spadku określone prawa i obowiązki wchodzą do majątku spadkobierców ( art. 925 k.c. ), stając się prawami i obowiązkami tych osób. W myśl przepisu art. 926 § 1 kc , powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu. Dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób, które powołał, nie chce lub nie może być spadkobiercą ( § 2 ). W stosunku do spadku po K. S. , który nie zostawił testamentu, dziedziczenie nastąpiło na podstawie ustawy, zgodnie z przepisami art. 932 kc. Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania ( art. 1015§1 k.c. ). Brak oświadczenia spadkobiercy w powyższym terminie jest jednoznaczny z prostym przyjęciem spadku. Ustalony w art. 1015 § 1 k.c. termin do złożenia oświadczenia woli ma charakter terminu zawitego z zakresu prawa materialnego, a uprawnienie spadkobiercy wygasa wraz z jego upływem. W niniejszej sprawie uczestnicy postępowania T. S.

(1), W. S. (rodzice spadkodawcy), I. S. , Ł. S. , G. S. i T. S.

(2)(rodzeństwo spadkodawcy) złożyli w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku, w wymaganej formie. Zgodnie z art. 1020 kc , spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku. Zgodnie zaś z art. 932 § 5 kc , jeżeli którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku pozostawiając zstępnych, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym. Spośród rodzeństwa spadkodawcy, które odrzuciło spadek, a więc traktowane jest, jakby nie dożyło otwarcia spadku, tylko uczestniczka I. S. miała, w chwili otwarcia spadku córkę, tj. małoletnią Z. K. (w imieniu której przedstawiciel ustawowy nie złożył oświadczenia o odrzuceniu spadku). Uczestniczka Z. K. (reprezentowana w niniejszej sprawie przez matkę I. S. ) jest jedynym spadkobiercą ustawowym, wymienionym w art. 932 kc , który nie został wyłączony od dziedziczenia. Brak oświadczenia spadkobiercy o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku w terminie wymienionym w art. 1015 § 1 kc , co do zasady, jednoznaczny jest z prostym przyjęciem spadku. Jednakże gdy spadkobiercą jest osoba nie mająca pełnej zdolności do czynności prawnych (jak w przypadku małoletniej Z. K. ), brak oświadczenia spadkobiercy w terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza, tj. z ograniczeniem odpowiedzialności za długi spadku (§ 2). Apelację od powyższego orzeczenia wniosła uczestniczka Z. K. , w której imieniu działał ojciec J. K. . Zarzucił on, że nie wiedział o toczącym się postępowaniu i o tym, że córka jego odziedziczy spadek po K. S. . Stwierdził, że dla niego jako przedstawiciela ustawowego małoletniej uczestniczki termin do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku zaczął biec dopiero od chwili, kiedy dowiedział się o sprawie dotyczącej spadku po K. S. . Podniósł ponadto, że ma prawo decydować o takiej istotnej sprawie dziecka, jaką niewątpliwie jest „dziedziczenie długów wujka”. Sąd Okręgowy zważył: Apelacja podlegała uwzględnieniu, jednakże z innych nieco względów, niż te które wskazała skarżąca. Okoliczności, o których mowa poniżej, jako stanowiące naruszenie prawa materialnego, musiały być wzięte pod uwagę z urzędu przez Sąd II instancji. Z akt niniejszej sprawy wynika, że małoletnia uczestniczka Z. K. była w przedmiotowym postępowaniu reprezentowana przez matkę I. S. . Na rozprawie w dniu 21 maja 2013r / k. 49- verte/ przedstawicielka ustawowa dziecka składając zapewnienie spadkowe, stwierdziła, że nie złożyła oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu córki, gdyż skoro sama takowe oświadczenie złożyła, to była przekonana, iż automatycznie jej dziecko również spadek odrzuciło. Z kolei z oświadczenia o odrzuceniu spadku złożonego przez I. S. i przez pozostałych spadkobierców mających dziedziczyć w pierwszej kolejności z dnia 19.10.2009r / k. 31-32 / wynika, że oprócz osób składających oświadczenie nie ma innych spadkobierców po K. S. , choć w rzeczywistości było inaczej. Okoliczności te- w ocenie Sądu Okręgowego- mogą świadczyć o tym, iż przedstawicielka ustawowa małoletniej uczestniczki nie składając w jej imieniu oświadczenia o odrzuceniu spadku była w błędzie. Pomimo takiego stanu rzeczy Sąd Rejonowy kwestii tej w żaden sposób nie zbadał, oraz nie pouczył I. S. działającej w sprawie bez udziału profesjonalnego pełnomocnika, o możliwości uchylenia się od skutków prawnych jej bezczynności. Obowiązek aktywności Sądu w przedmiotowej sprawie wynika z jej charakteru, gdyż zgodnie z art. 670 kpc sąd spadku z urzędu bada kto jest spadkobiercą, zaś oczywistym jest, że kwestia zasadności uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku ma istotny wpływ na ustalenie kręgu spadkobierców po K. S. . Z tych też względów Sąd Okręgowy uznał, iż nie wyjaśniając powyższych okoliczności Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy, co z kolei skutkowało koniecznością uchylenia zaskarżonego orzeczenia do ponownego rozpoznania- art. 386 § 4 kpc w zw. z art. 13 § 2 kpc . Rozpatrując ponownie niniejszą sprawę Sąd I instancji ustali czy przedstawicielka ustawowa uczestniczki Z. K. chce uchylić się od skutków prawnych zaniechania złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu córki / z jej stanowiska oraz z treści apelacji wniesionej przez ojca w imieniu dziecka można wywnioskować, że właśnie taka jest ich wola /, jeśli tak, to następnie zbada zasadność takiego uchylenia pod kątem art. 1019 kc i wyda stosowne postanowienie wstępne w tejże kwestii w trybie art. 1019 § 3 kc / patrz: postanowienie SN z dnia 18.03.2010r, V CSK 337/09, LEX nr 677786 /, mając oczywiście na uwadze, że kwestia ewentualnego odrzucenia spadku przez osobę małoletnią wymaga zgody sądu opiekuńczego / art. 101 § 3 krio /. W dalszej zaś kolejności w zależności od wyników postępowania, ustali krąg spadkobierców po zmarłym K. S. , wzywając do udziału w sprawie kolejnych spadkobierców, jeśli taka konieczność zaistnieje. Odnosząc się wreszcie na koniec do zarzutów apelacji, należy stwierdzić, że większość z nich nie jest zasadna. Zgodnie z art. 98 § 1 krio jeżeli dziecko pozostaje pod władzą rodzicielską obojga rodziców, każde z nich może działać samodzielnie jako przedstawiciel ustawowy dziecka. Stąd też chybione jest twierdzenie apelacji, że Sąd Rejonowy miał obowiązek zawiadamiać o niniejszej sprawie ojca uczestniczki, skoro była ona reprezentowana przez matkę. Nie ma również podstaw, by w przedmiotowej sprawie Z. K. reprezentował kurator. Wbrew zarzutom apelacji pomiędzy rodzicami nie zachodzi żadna „kolizja interesów”, gdyż ze stanowiska matki dziecka wynika, że niezłożenie przez nią oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu córki było wynikiem jej niewiedzy. Ponadto o samej możliwości odrzucenia spadku przez małoletnią musi zadecydować sąd opiekuńczy- art. 101 § 3 krio . W końcu nie można uznać, by wobec ojca uczestniczki Z. K. termin do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu córki rozpoczął bieg w chwili dowiedzenia się o przedmiotowym postępowaniu. Jak to już wyżej wskazano matka dziecka mogła działać samodzielnie jako jego przedstawiciel ustawowy, skoro więc ona wiedziała, iż z racji odrzucenia spadku we własnym imieniu, utraciła tytuł do dziedziczenia, od tej chwili rozpoczął swój bieg termin 6- miesięczny do odrzucenia spadku przez Z. K. - art. 1015 § 1 kc.