Sygnatura akt III Ca 1885 / 16 UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem z dnia 5 września 2016 roku Sąd Rejonowy dla Łodzi – Widzewa w Łodzi w sprawie z powództwa Miasta Ł. przeciwko M. M. o zapłatę: 1) zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 9.885,60 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 30 maja 2014 roku do dnia zapłaty, 2) odstąpił od obciążenia pozwanego kosztami procesu oraz 3) przyznał i nakazał wypłacić radcy prawnemu M. W. ze środków Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego dla Łodzi – Widzewa w Łodzi kwotę 1.476 zł tytułem kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu pozwanemu. Sąd I instancji ustalił stan faktyczny, z którego wynika, że w dniu 17 lutego 2004 roku Miasto Ł. zawarło z C. Z. umowę ustanowienia i sprzedaży odrębnej własności lokalu mieszkalnego numer (...) przy ulicy (...) w Ł. . Cena nabycia lokalu wynosiła 46.100 zł, jednak nabywczyni została udzielona bonifikata w wysokości 80 %, w związku z czym zapłaciła ona jedynie kwotę 7.376 zł. W dniu 2 czerwca 2004 roku C. Z. zawarła z D. P. umowę dożywocia, na mocy której przeniosła na jego rzecz własność lokalu, a D. P. zobowiązał się zapewnić jej dożywotnie utrzymanie. C. Z. zmarła dnia 29 sierpnia 2009 roku, a spadek po niej na podstawie ustawy nabył z dobrodziejstwem inwentarza między innymi M. M. w udziale wyrażającym się ułamkiem ¼. Nie dokonano działu spadku po C. Z. . Pozwany pozostaje w gospodarstwie domowym z żoną, córką i teściami i jest zatrudniony na ¼ etatu z wynagrodzeniem w kwocie około 412 zł miesięcznie. Żona M. M. nie pracuje, a on sam posiada zadłużenie z tytułu kredytu. Pozwany utrzymywał sporadyczne kontakty z C. Z. , o jej śmierci powziął informację po upływie pół roku, a wiedzę o wykupieniu przez nią lokalu uzyskał dopiero w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku po niej. W oparciu o tak ustalony stan faktyczny Sąd Rejonowy, odwołując się do przepisu art. 68 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.), zwanej dalej UoGN, uznał, że powództwo jako zasadne podlega uwzględnieniu w całości, gdyż spełnione zostały przesłanki zawarte w powołanym przepisie. Lokal został bowiem nabyty przez C. Z. z bonifikatą, nabywczyni, przed upływem 5 lat od daty nabycia, lokal ten zbyła, a sam pozwany nie powoływał się na żadne okoliczności wyłączające prawo do żądania zwrotu bonifikaty. Sąd pierwszej instancji nie podzielił jednocześnie podniesionego przez pozwanego, będącego spadkobiercą C. Z. , zarzutu opartego na przepisie art. 5 k.c. , który to zarzut odwoływał się do braku wiedzy spadkobiercy co do składu masy spadkowej. Zdaniem Sądu, w sprawie o zapłatę wytoczonej przeciwko spadkobiercy dłużnika przedmiotem rozpoznania nie mogą być bowiem okoliczności, w jakich spadkobierca nabył spadek i wstąpił w sytuację prawną swego poprzednika. O kosztach procesu Sąd Rejonowy orzekł na podstawie art. 102 k.p.c. , motywując to rozstrzygnięcie trudną sytuacją osobistą i materialną pozwanego oraz jego subiektywnym przekonaniem o zasadności podjętej obrony. Apelację od tego wyroku złożył pełnomocnik pozwanego. Zaskarżył on wyrok w punkcie 1., wnosząc o jego zmianę i oddalenie powództwa w całości, a ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez sąd pierwszej instancji oraz o obciążenie powoda kosztami procesu i kosztami postępowania odwoławczego, w tym kosztami zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych. Skarżący zarzucił sądowi pierwszej instancji naruszenie przepisu art. 68 ust. 2 UoGN, art. 5 k.c. w zw. z art. 922 k.c. oraz art. 233 k.p.c. poprzez:
- uwzględnienie powództwa i uznanie, że w sprawie zachodzą podstawy do obciążenia pozwanego obowiązkiem zwrotu zwaloryzowanej bonifikaty, z której skorzystała C. Z. , to jest babcia pozwanego, oraz że brak jest podstaw do zastosowania wobec pozwanego ochrony przewidzianej w art. 5 k.c.
- wydanie zaskarżonego wyroku w oparciu wyłącznie o przepisy UoGN z pominięciem ustalonego, na podstawie między innymi zeznań pozwanego, stanu faktycznego nie kwestionowanego przez stronę pozwaną oraz okoliczności nabycia przez pozwanego spadku po C. Z. . W odpowiedzi na apelację pełnomocnik powódki wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja jest zasadna. W pierwszej kolejności Sąd Okręgowy odniesie się do zarzutu naruszenia przepisów prawa procesowego. Zarzut ten został oparty na art. 233 k.p.c. i sprowadza się do stwierdzenia, iż sąd pierwszej instancji, ustalając stan faktyczny, w oparciu o który wydał zaskarżony wyrok, pominął w swych ustaleniach okoliczności, w jakich doszło do nabycia przez pozwanego spadku po C. Z. i na skutek tego wydał wyrok sprzeczny ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym. Zarzut powyższy zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z przepisem art. 233 § 1 k.p.c. , sąd ocenia wiarogodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Z treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd Rejonowy, konstruując stan faktyczny przyjęty za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia, choć nic nie stało temu na przeszkodzie i pozwalał na to zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, pominął jednak okoliczności towarzyszące nabyciu przez pozwanego spadku po C. Z. . Tymczasem, wobec podnoszonego już w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji zarzutu sprzeczności powództwa z zasadami współżycia społecznego, opartego między innymi na twierdzeniach o nieotrzymaniu przez M. M. jakichkolwiek aktywów po jego babce C. Z. , okoliczności te, wbrew odmiennemu poglądowi wyrażonemu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia tej sprawy. Skoro zatem poczynione przez Sąd Rejonowy ustalenia są niepełne, Sąd Okręgowy dokonuje niniejszym ich uzupełnienia o ustalenie, że pozwany nie uzyskał żadnych korzyści majątkowych od C. Z. lub D. P. , a wiedzę na temat nabycia lokalu przez C. Z. , a następnie jego zbycia na rzecz D. P. powziął w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku po C. Z. . Objęte uzupełnieniem okoliczności wynikają z twierdzeń pozwanego zawartych w wyjaśnieniach informacyjnych złożonych na rozprawie w dniach 29 marca i 29 sierpnia 2016 roku. Obecny wówczas pełnomocnik strony powodowej, będący radcą prawnym, co do twierdzeń tych nie wypowiedział się, w szczególności im nie zaprzeczył, co sprawia, że fakty z nich wynikające należy uznać za przyznane w trybie art. 230 k.p.c. , skoro również wyniki całej rozprawy nie stoją temu na przeszkodzie. W szczególności pozostały materiał dowodowy nie wskazuje na to, aby twierdzenia o faktach, o które uzupełniono ustalenia, pozostawały w opozycji do rzeczywistości. Przechodząc do rozważenia zarzuconych Sądowi Rejonowemu uchybień przepisom prawa materialnego, w pierwszej kolejności należy wskazać, że bezprzedmiotowymi są zarzuty dotyczące naruszenia art. 68 ust. 2 UoGN oraz art. 922 k.c. Skarżący nie wskazał nawet, na czym uchybienia te miałyby polegać. Co więcej, w treści uzasadnienia apelacji wprost wskazano, iż strona pozwana nie kwestionuje podstaw prawnych, na które powołuje się powód, dochodząc swych należności. Z przedstawionego w apelacji stanowiska i zawartych w niej twierdzeń wypływa zatem wniosek, że skarżący przyznaje, iż w sprawie zostały spełnione wszystkie przesłanki roszczenia o zwrot bonifikaty udzielonej C. Z. od ceny nabycia lokalu, lecz mimo tego wnosi o oddalenie powództwa z powołaniem na to, iż nie uzyskał żadnych korzyści od swojej babki C. Z. , w tym związanych ze zbyciem przez nią nabytego z bonifikatą lokalu. Osiągnięciu celu, którym jest oddalenie powództwa, służy natomiast z pewnością kolejny z podniesionych w apelacji zarzutów, to jest zarzut naruszenia art. 5 k.c. W świetle uzupełnionych przez Sąd Okręgowy ustaleń faktycznych jest on w pełni uzasadniony. Zgodnie z dyspozycją art. 5 k.c. , nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Przepis ten zawiera klauzulę generalną, której celem jest nadanie normom prawnym elastyczności, dzięki której, w szczególnych przypadkach, odbiegających od typowych sytuacji opisanych w dyspozycji przepisowych, sąd uzyskuje możliwość wydawania słusznych, to jest zgodnych z obowiązującymi w społeczeństwie normami moralnymi, orzeczeń. Zastosowanie klauzuli generalnej prowadzi w efekcie do odmowy udzielenia ochrony prawnej uprawnionemu, którego działanie lub zaniechanie jest wprawdzie formalnie zgodne z treścią prawa podmiotowego, lecz pozostaje w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa. W ocenie Sądu Okręgowego stan faktyczny niniejszej sprawy wyczerpuje przesłanki zastosowania omówionej powyżej klauzuli generalnej. Nie można bowiem uznać za zasługującą na akceptację z punktu widzenia zasad współżycia społecznego sytuacji, w której spadkobierca, nie uzyskawszy od spadkodawcy żadnej korzyści majątkowej w postaci powołania do spadku czy w drodze czynności prawnej inter vivos , ponosi jedynie straty polegające na regulowaniu zobowiązań spadkodawcy związanych z należącym do niego konkretnym przedmiotem własności, np. w postaci obowiązku zwrotu bonifikaty od ceny nabycia lokalu, podczas gdy przedmiot ten (w tym wypadku jest to lokal), jako korzyść majątkową, uzyskała wyłącznie osoba trzecia, nie ponosząc odpowiedzialności z tytułu wspomnianego zwrotu, nie czyniąc spadkobiercy żadnych gratyfikacji i nie pozostając z nim w stosunku, który uzasadniałby czerpanie korzyści wyłącznie przez tę osobę, zaś regulowanie zobowiązań wyłącznie przez spadkobiercę. W tych okolicznościach tracą na znaczeniu powoływane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przepisy dotyczące oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, zaś działanie powoda, który dochodzi od M. M. , jako spadkobiercy C. Z. , swych formalnie zgodnych z obowiązującymi przepisami roszczeń nie może być uważane za wykonywanie prawa i, jako takie, nie korzysta z ochrony. Zważywszy na powyższe, zaskarżony wyrok należało zmienić, oddalając wniesione w niniejszej sprawie powództwo na podstawie art. 5 k.c. Konsekwencją merytorycznej zmiany zaskarżonego wyroku jest zmiana zawartego w tym orzeczeniu rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów procesu. Skoro bowiem ostatecznie to strona powodowa sprawę przegrała, od niej, w oparciu o wyrażoną w art. 98 k.p.c. zasadę odpowiedzialności za wynik procesu, należało zasądzić na rzecz powoda zwrot kosztów udzielonej z urzędu pomocy prawnej w postępowaniu przez sądem pierwszej instancji. Wyniosły one 1.476 zł. Dlatego Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. orzekł jak w punkcie I. sentencji swego wyroku. Również sprawę przed sądem drugiej instancji wygrał w całości pozwany. Dlatego do rozliczenia kosztów postępowania apelacyjnego znajduje zastosowanie ta sama reguła, która rządzi rozliczeniem kosztów procesu poniesionych przed sądem pierwszej instancji. Zważywszy na to, iż pełnomocnik z urzędu ustanowiony dla pozwanego, wnosząc w apelacji o obciążenie powoda kosztami postępowania odwoławczego, w tym kosztami zastępstwa procesowego, nie złożył oświadczenia, że opłata z tytułu pomocy prawnej udzielonej pozwanemu nie została zapłacona w całości lub w części, stronie pozwanej przysługuje zwrot niezbędnych kosztów postępowania apelacyjnego jedynie w zakresie uiszczonej opłaty od apelacji w kwocie 495 zł. Dlatego Sąd Okręgowy orzekł jak w punkcie II. sentencji swego wyroku na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.