Sad powszechny, II Ca 241/13

Sygn. akt II Ca 241/13 POSTANOWIENIE Dnia 24 października 2013 roku Sąd Okręgowy w Szczecinie II Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący: SSO Robert Bury (spr.) Sędziowie: SO Marzenna Ernest SO Wiesława Buczek - Markowska Protokolant: st. sekr. sąd. Dorota Szlachta po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 października 2013 roku w S. sprawy z wniosku K. M. z udziałem uczestników P. O. , W. O. , P. S. , M. K. , S. M. , H. Ś. , B. D. , M. C. , B. B. , T. G. i Z. G. o dział spadku po M. M. na skutek apelacji wniesionej przez uczestniczkę B. B. od postanowienia Sądu Rejonowego w Gryfinie z dnia 8 stycznia 2013 r., sygn. akt I Ns 617/12 uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej. Sygn. akt II Ca 241/13 UZASADNIENIE Sąd Rejonowy w Gryfinie postanowieniem z dnia 8 stycznia 2013 roku w sprawie z wniosku K. M. podzielił spadek po jej mężu, M. M. . Sąd ustalił, że w skład spadku wchodzi udział we własności nieruchomości zabudowanej stanowiącej działkę nr (...) o powierzchni 0,0769 ha, położonej w B. , dla której Sąd Rejonowy w Gryfinie prowadzi księgę wieczystą KW nr (...) o wartości 35.000 zł oraz udział we własności środków pieniężnych zdeponowanych na rachunku w (...) spółce akcyjnej o numerze (...) w wysokości 5.858,51 zł. Działu spadku dokonano w ten sposób, że składniki wyczerpujące spadek przyznano na wyłączną własność wnioskodawczyni bez obowiązku spłaty na rzecz uczestników: P. O. , W. O. , P. S. , M. K. , S. M. , H. Ś. , B. D. , M. C. , T. G. i Z. G. ; na rzecz uczestniczki B. B. zasądzono kwotę 1.580,39 zł tytułem spłaty. Wnioskodawczyni domagała się działu spadku twierdząc, że w jego skład wchodzi udział w gospodarstwie rolnym o wartości 70.000 zł oraz udział w środkach pieniężnych w wysokości 5.858,51 zł; wniosła o przyznanie tych składników na swoją rzecz bez obowiązku spłaty uczestników. Uczestnicy, za wyjątkiem B. B. , nie żądali spłaty. B. B. wniosła o zasądzenie spłaty, wskazała, że nie wie, jaka jest wartość jej udziału w spadku i nie wie jaka jest wartość udziału spadkodawcy w nieruchomości. Sąd I instancji ustalił, że Sąd Rejonowy w Gryfinie postanowieniem z dnia 2 lipca 2012 roku w sprawie I Ns 339/12 stwierdził, że spadek po M. M. , zmarłym 14 listopada 2011 roku, na podstawie ustawy nabyli: żona K. M. w 1/2 części, siostrzeniec P. O. w 1/18 części, siostrzeniec W. O. w 1/18 części, syn siostrzenicy P. S. w 1/36 części, bratanek S. M. w 1/24 części, siostrzeniec T. G. w 1/12 części, siostrzeniec Z. G. w 1/12 części, córka siostrzenicy M. K. w 1/36 części, bratanica H. Ś. w 1/24 części, córka bratanka B. D. w 1/48 części, córka bratanka M. C. w 1/48 części, córka bratanicy B. R. w 1/24 części. W skład spadku po M. M. wchodzi udział spadkodawcy we własności gruntów rolnych, stanowiących działkę o nr (...) , o powierzchni 0,0769 ha zabudowanych budynkiem mieszkalnym i dwoma budynkami gospodarczymi, położonych w B. , dla których Sąd Rejonowy w Gryfinie prowadzi księgę wieczystą nr (...) . Pozostały udział wynoszący ½ części jest własnością wnioskodawczyni K. M. . Ustalono, że w skład spadku wchodzi także udział spadkodawcy we własności środków pieniężnych zdeponowanych na rachunku w (...) Spółce Akcyjnej o numerze (...) w wysokości 5.858,51 zł. Sąd stwierdził, że okolicznością niewymagającą dowodu jest wartość udziału spadkodawcy we własności zabudowanych gruntów rolnych, położonych w B. , stanowiąca kwotę 35.000 zł. Sąd przyjął, że udział wnioskodawczyni w spadku wynosi 1/2 części. Wnioskodawczyni, oprócz przysługującego jej w wyniku dziedziczenia udziału w: nieruchomości i własności środków pieniężnych, jest właścicielem 1/2 części tej nieruchomości i 1/2 części środków pieniężnych. Uczestnicy byli zgodni co składników spadku, ich wartości i sposobu działu przez przyznanie udziału spadkodawcy w nieruchomości i we własności środków pieniężnych wnioskodawczyni bez obowiązku spłaty. Jedynie uczestniczka B. B. wniosła o zasądzenie na swoją rzecz spłaty i wskazała, że nie wie jaka jest wartość jej udziału i nie wie jaka jest wartość udziału spadkodawcy w nieruchomości. W ocenie Sądu I Instancji, z oświadczenia uczestniczki B. B. złożonego na rozprawie w dniu 8 stycznia 2013 roku, nie wynika, że kwestionuje wskazaną przez wnioskodawczynię wartość udziału spadkodawcy w nieruchomości. Stwierdzono, że jedynie w przypadku, gdyby którykolwiek z uczestników zakwestionował tę wartość i odbiegałaby ona od przeciętnych wartości nieruchomości na danym terenie, konieczne byłoby dopuszczenie przez Sąd dowodu z opinii biegłego. Okoliczności niesporne, zgodnie z art. 229 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. nie wymagają dowodu. Według Sądu, ze stwierdzenia uczestniczki B. B. , że nie wie jaka jest wartość jej udziału i nie wie jaka jest wartość udziału spadkodawcy w nieruchomości, nie wynika, że nie zgadza się wartością udziału. Sąd, zgodnie z wnioskiem uczestników, przyznał udział w nieruchomości i w środkach pieniężnych wnioskodawczyni. Postanowienie zostało zaskarżone apelacją przez uczestniczkę B. B. w całości, która domagała się jego uchylenia. Podniosła, że wartość nieruchomości wchodzącej w skład spadku została rażąco zaniżona i że domaga się stosownie do powyższego, wyższej spłaty. Wnioskodawczyni i pozostali uczestnicy wnieśli o oddalenie apelacji. Sąd Okręgowy zważył, co następuje. Postępowanie apelacyjne przed sądem odwoławczym jest kontynuacją postępowania przed sądem pierwszej instancji, w dalszym ciągu następuje merytoryczne rozpoznanie sprawy. W postępowaniach działowych merytoryczny charakter postępowania realizuje także art. 684 k.p.c. , zgodnie z którym skład i wartość spadku ulegającego podziałowi ustala sąd, przy czym, według utrwalonego orzecznictwa, skład i stan masy spadku jest istotny w dniu otwarcia spadku, natomiast wartość powinna być ustalona według cen z chwili dokonywania działu, więc zamknięcia rozprawy ( art. 316 § 1 k.p.c. ). Konieczność ustalenia wartości przedmiotu działu jest zatem aktualna w chwili zamknięcia rozprawy przez Sąd I, jak i II instancji. Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c. , sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok, odpowiednio postanowienie merytoryczne w postępowaniu nieprocesowym i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania, gdy jego wydanie wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Postępowanie dowodowe przed Sądem I instancji powinno doprowadzić do ustalenia wartości przedmiotu podziału, czego zaniechano i co skutkowało koniecznością uchylenia zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. W postępowaniu cywilnym ustalenia faktów mogą odbywać się na podstawie przeprowadzonych dowodów albo w sposób bezdowodowy w oparciu o przyznane twierdzenia o faktach ( art. 229 k.p.c. ) albo o przyznanie milczące ( art. 230 k.p.c. ). W rozpoznanej sprawie obowiązkiem Sądu było ustalenie z urzędu wartości spadku, w tym wartości nieruchomości, co stanowi wyraz zasady inkwizycyjności, jako obecnie wyjątku od zasady kontradyktoryjności ( art. 232 k.p.c. ) charakterystycznej dla procesu. Prawidłowo wskazano, że ustalenie to może być dokonane bezdowodowo, jednak jedyne proceduralne możliwości takiego ustalenia wynikają z art. 229 k.p.c. i 230 k.p.c. Uczestniczka B. B. oświadczyła, że nie wie jaka jest wartość nieruchomości; jej oświadczenie z pewnością nie jest wprost przyznaniem faktu, że wartość nieruchomości to 35.000 zł; brak wiedzy o wartości nieruchomości nie jest twierdzeniem o wartości nieruchomości. Twierdzenie uczestniczki o braku wiedzy o wartości nieruchomości nie oznacza braku wypowiedzi w tym przedmiocie, więc nie może oznaczać przyznania milczącego. Pozwana wypowiedziała się w ten sposób, że stwierdziła, że nie może przyznać, że wartość nieruchomości jest taka, jaką wskazuje wnioskodawczyni, gdyż nie ma tym przedmiocie odpowiedniej wiedzy. W tym stanie rzeczy, uczestniczka B. B. wypowiedziała się co do wartości nieruchomości w ten sposób, że nie przyznała, że jej wartość jest taka, jaka wskazana we wniosku. Niemożność ustalenia bezdowodowego wartości nieruchomości powinna skutkować inicjatywą dowodową Sądu z urzędu, celem realizacji obowiązku ustalenia wartości spadku z urzędu. Czynności tej zaniechano, a w realiach rozpoznanej sprawy ustalenie wartości nieruchomości i ustalenie wysokości spłaty wyczerpuje całość postępowania dowodowego. Wydanie postanowienia wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, co skutkuje uchyleniem orzeczenia Sądu I instancji i przekazaniem sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania, zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy konieczne jest ustalenie z urzędu wartości spadku, w tym, udziału w nieruchomości, jeżeli wchodzi on w skład spadku. W postanowieniu działowym niezbędne jest określenie wysokości udziału w nieruchomości, wchodzącej w skład spadku. Ponadto należy mieć na uwadze, że wskutek śmierci spadkodawcy ustała wspólność małżeńska spadkodawcy z wnioskodawczynią, poszczególne rzeczy wchodzące w skład spadku stanowią współwłasność z innego tytułu niż dziedziczenie, zatem dział spadku i zniesienie współwłasności powinny być połączone w jednym postępowaniu ( art. 689 k.p.c. ). W skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską wspólnością ustawową, do dokonania działu spadku niezbędne jest więc uprzednie albo jednoczesne z działem spadku, połączone w tym samym postępowaniu, przeprowadzenie podziału majątku wspólnego. W razie stwierdzenia, że w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w małżeńskim majątku wspólnym, sąd powinien wyznaczyć wnioskodawcy stosowny termin do złożenia wniosku o podział majątku wspólnego po ustaniu ustawowej wspólności małżeńskiej, a gdy zarządzenie nie zostanie wykonane - postępowanie zawiesić na podstawie art. 177 § 1 pkt 6 w zw. z art. 13 § 2 . (por. przykładowo: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 1972 roku, III CZP 100/71, OSNCP 1972, Nr 7-8, poz. 128, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2003 roku, V CKN 363/01). O kosztach postępowania orzeczono zgodnie z art. 108 § 2 k.p.c. SSO Wiesława Buczek-Markowska SSO Robert Bury SSO Marzenna Ernest