Sygn. akt IV Ca 641/17 POSTANOWIENIE Dnia 7 marca 2018 r. Sąd Okręgowy w Płocku IV Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie następującym: Przewodniczący – SSO Wacław Banasik Sędziowie SO Małgorzata Szeromska (spr.) SO Barbara Kamińska Protokolant st. sekr. sąd. Anna Bałdyga po rozpoznaniu na rozprawie 7 marca 2018 r. w P. sprawy z wniosku M. F. z udziałem S. K. , C. F. , P. W. , B. W. o stwierdzenie nabycia spadku na skutek apelacji uczestniczki B. W. od postanowienia Sądu Rejonowego w Mławie z 25 lipca 2017 r. sygn. akt I Ns 504/13 postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Mławie, pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania za II instancję. Sygn. akt IV Ca 641/17 UZASADNIENIE Sąd Rejonowy w Mławie postanowieniem z 25 lipca 2017 r. stwierdził, że spadek po K. W. , zmarłym 27 lipca 2013 r. w M. i tam ostatnio stale zamieszkałym, na podstawie testamentu z 27 listopada 2008 r. nabyły: S. K. i C. F. po ½ części i rozstrzygnął o kosztach postępowania. Istotne ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Rejonowy i stanowiące podstawę rozstrzygnięcia były następujące: K. W. zmarł w dniu 27.07.2013 r. w M. , gdzie ostatnio przed śmiercią zamieszkiwał. Pozostawił po sobie z kręgu spadkobierców ustawowych żonę B. W. , z domu K. , oraz syna P. W. . Spadkodawca nie miał więcej dzieci z małżeństwa, nie pozostawił dzieci przysposobionych ani pozamałżeńskich. Nikt ze spadkobierców nie składał oświadczeń o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku, nie zrzekł się dziedziczenia ani nie został uznany za niegodnego dziedziczenia. Nie było wcześniej wydanego postanowienia w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku ani też nie zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia. W skład spadku nie wchodzi gospodarstwo rolne Spadkodawca sporządził trzy testamenty: dwa testamenty własnoręczne – jeden z dnia 28.06.2012 r. oraz z dnia 15.08.2012 r. – oraz jeden testament notarialny sporządzony przed notariuszem T. T. w jej Kancelarii Notarialnej w M. w dniu 27.11.2008 r. rep. A Nr 6762/2008. Zgodnie z treścią testamentu notarialnego, K. W. do całości spadku powołał w równych częściach swoje siostrzenice: S. F. oraz C. F. po ½ części. Jednocześnie spadkodawca oświadczył, że wydziedzicza swojego syna P. W. , ponieważ mieszkając w tym samym budynku mieszkalnym zerwał z nim normalne kontakty rodzinne, znęcał się nad spadkodawcą fizycznie, dopuszczając się codziennej rażącej obrazy czci wobec K. W. , znieważając go słowami wulgarnymi i obelżywymi, w 2005 r. został przez syna P. W. pobity i doznał urazu głowy. Ponadto jako przyczynę wydziedziczenia spadkodawca podał nadużywanie przez syna P. W. alkoholu, wbrew woli spadkodawcy, co wielokrotnie prowadziło do agresywnego zachowania się syna P. wobec K. W. , matki P. W. i jego babki. Spadkodawca oświadczył jednocześnie, że nie przebaczył wyżej wymienionych zachowań synowi P. W. . W dniu 24.07.2014 r. Sąd dokonał otwarcia i ogłoszenia testamentu własnoręcznego z dnia 28.06.2012 r., zgodnie z którym K. W. do całości spadku powołał w równych częściach S. F. i C. F. po ½ części. Spadkodawca oświadczył jednocześnie, że wydziedzicza swojego syna P. K. ( W. ) jak również żonę B. K. ( W. ). Spadkodawca potwierdził w testamencie własnoręcznym z dnia 28.06.2012 r. przyczyny wydziedziczenia wobec P. W. wskazane w testamencie notarialnym. Spadkodawca wskazał, że nie chce mieć „nic wspólnego” z żoną i z synem. Testament został podpisany przez 3 świadków: W. M. , M. M.
(1)i M. M.
(2). W dniu 24.07.2014 r. Sąd dokonał otwarcia i ogłoszenia drugiego testamentu własnoręcznego testatora K. W. , z dnia 15.08.2012 r., w którym spadkodawca odwołał swoje poprzednie testamenty, a do całości spadku powołał swoją małżonkę B. W. , z domu K. . W trakcie trwania postępowania uczestniczka B. W. wskazywała, że testament notarialny został unieważniony w dniu 01.07.2010 r. Biegli R. W. i K. K.
(2)sporządzili na piśmie opinie psychiatryczno-psychologiczną. Biegli zgodnie stwierdzili, że K. W. w czerwcu i sierpniu 2012 r., tj. w czasie spisania pierwszego testamentu oraz drugiego przejawiał ograniczone uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego, które zostało zdiagnozowane jako organiczne zaburzenia osobowości. Zaburzenie to, jak wskazali biegli, jest nieodwracalnym uszkodzeniem funkcji psychicznych pacjenta. W jego przebiegu nie występują objawy psychotyczne czyli objawy choroby psychicznej ani wyraźne osłabienie funkcji intelektualnych. Biegli wskazali jednakże, że „ z powodu trwałego uszkodzenia funkcji psychicznych pacjenta dochodzi do zaburzeń funkcji poznawczych takich jak pamięć, postrzeganie, koncentracja uwagi i myślenie, co powoduje, że K. W. w chwili spisywania testamentów miał zniesioną zdolność do świadomego podejmowania decyzji i wyrażenia swojej woli. Ponadto z powodu organicznych zaburzeń osobowości był on podatny i bezkrytyczny jeśli chodzi o wpływ innych osób na jego proces decyzyjny, co powodowało, że jego funkcje psychiczne nie dawały mu możliwości swobodnego podejmowania decyzji. Te zaburzone procesy psychologiczne występujące u K. W. powodowały, że nie był on w stanie podjąć świadomie i swobodnie decyzji w odniesieniu do swoich testamentów ”. Sąd Rejonowy na podstawie opinii biegłych i dokumentacji medycznej zebranej w sprawie uznał, że dwa testamenty, które zostały sporządzone własnoręcznie przez spadkodawcę w 2012 r., są nieważne, ważny natomiast pozostaje testament notarialny z 2008 r. i orzekł o dziedziczeniu zgodnie z oświadczeniem woli spadkodawcy zawartym w testamencie notarialnym z dnia 27.11.2008 r., w którym K. W. powołał do spadku siostrzenice S. F. i C. F. po ½ części. Apelację od tego orzeczenia złożyła uczestniczka B. W. , zaskarżając postanowienie w całości i zarzucając naruszenie:
- art. 670 k.p.c. w zw. z art. 248 §1 k.p.c. poprzez niepodjęcie przez Sąd z urzędu inicjatywy dowodowej zmierzającej do ustalenia spadkobierców K. W. , w szczególności poprzez niezobowiązanie Uczestniczki B. W. do przedstawienia dokumentu zawierające odwołanie testamentu notarialnego z dnia 27 listopada 2008 roku, na którego istnienia Uczestniczka powołała się w piśmie z 18 czerwca 2014 roku (k. 47v) i niezwrócenie się do notariusza o wydanie tego dokumentu,
- art. 670 k.p.c. w zw. z art. 278 §1 k.p.c. w zw. z art. 286 k.p.c. poprzez niepodjęcie przez Sąd z urzędu inicjatywy dowodowej zmierzającej do ustalenia spadkobierców K. W. , w szczególności poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z uzupełniającej opinii psychiatryczno-psychologicznej, w sytuacji gdy z treści wydanej opinii wynikało, że przed sporządzeniem przez K. W. testamentu notarialnego z dnia 27 listopada 2008 roku, rozpoznano u niego organiczne zaburzenia osobowości i zachowania, uzależnienie od alkoholu, stan po trepanacji czaszki i ewakuacji krwiaka nadtwardówkowego, a ponadto spadkodawca przebywał w Szpitalu (...) w G. , gdzie występowały u niego zaburzenia pamięci bezpośredniej oraz zaburzenia przestrzennej organizacji materiału oraz zaburzenia funkcji poznawczych, a ponadto lekarze stwierdzili, że istnieje duże prawdopodobieństwo narastania objawów organicznego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego w przyszłości, co sugeruje, że także testament notarialny z 2008 roku mógł być sporządzony przez spadkodawcę, który nie był zdolny do świadomego i swobodnego wyrażenia swojej woli, a w konsekwencji błąd w ustaleniach faktycznych polegający na bezpodstawnym przyjęciu, iż testament notarialny z dnia 27 listopada 2008 roku może być podstawą do stwierdzenia, że spadkobiercami są wskazane w nim osoby, w sytuacji gdy spadkodawca odwołał ten testament, a ponadto testament ten został sporządzony w stanie wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.
- art. 943 k.c. poprzez jego niezastosowanie i stwierdzenie nabycia spadku na podstawie testamentu, który został odwołany,
- art. 945 §1 pkt 1 k.c. poprzez jego niezastosowanie i stwierdzenie nabycia spadku na postawie testamentu, który został sporządzony w stanie wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,
- art. 926 §1 k.c. w zw. z art. 931 §1 k.c. poprzez ich niezastosowanie i stwierdzenie nabycia spadku na podstawie testamentu nieważnego, a ponadto odwołanego przez spadkodawcę, w sytuacji gdy w takim stanie faktycznym Sąd powinien stwierdzić nabycie spadku na podstawie ustawy. Apelująca wniosła o dopuszczenie dowodu z dokumentu – aktu notarialnego z 1 lipca 2010 r. na okoliczność odwołania przez spadkodawcę testamentu z 2008 r. (k-215). Apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i stwierdzenie nabycia spadku na rzecz B. W. i P. W. , ewentualnie o uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w M. do ponownego rozpoznania. Sąd Okręgowy zważył: Apelacja jest zasadna, bowiem w toku postępowania apelacyjnego ujawnił się dowód – akt notarialny, zgodnie z którym spadkodawca dokonał odwołania testamentu sporządzonego w 2008 r., na podstawie którego stwierdzone zostało nabycie spadku. Nie ma natomiast podstaw do przyjęcia, że Sąd I instancji naruszył przepisom postępowania poprzez poszukiwanie z urzędu powyższego dokumentu. Uczestniczka w piśmie procesowym z 18 czerwca 2014 r. bardzo ogólnie wskazała na istnienie tego aktu, nie wskazała, który notariusz sporządzał ten akt, okoliczność, że występowała w sprawie bez profesjonalnego pełnomocnika nie może usprawiedliwiać braku inicjatywy dowodowej w tym zakresie. Ostatecznie jednak akt notarialny, mocą którego spadkodawca odwołał testament z 2008 r. został do akt złożony, co czyni koniecznym ustalenie podstawy nabycia spadku po K. W. . W odpowiedzi na apelację uczestniczki zażądały uzupełnienia materiału dowodowego poprzez ustalenie, czy spadkodawca w dacie odwołania testamentu miał zachowaną zdolność testowania. Nie ulega wątpliwości, że wobec bardzo stanowczej opinii biegłych, że K. W. w chwili spisywania testamentów w 2012 r. miał zniesioną zdolność do świadomego podejmowania decyzji i wyrażenia swojej woli, biegli powołali przy tym historię choroby spadkodawcy, z której wynika trwająca długo przed śmiercią choroba, zatem zachodzi konieczność uzupełnienia opinii biegłych w celu ustalenia zdolności testowania spadkodawcy w dacie sporządzenia zarówno testamentu z 2008 r. jak i jego odwołania w 2010 r. Postępowanie dowodowe w tym zakresie mogłoby zostać przeprowadzone przed Sądem Okręgowym, który przy rozpoznawaniu apelacji jest sądem meriti. Stwierdzić jednakże należy, że z akt sprawy nie wynika, aby testament z 2008 r. został otwarty i ogłoszony stosownie do art. 649 k.p.c. przez notariusza lub sąd. Zgodnie z art. 670 k.p.c. otwarcie i ogłoszenie testamentu (o ile nie został otwarty i ogłoszony w myśl art. 649 k.p.c. ) należy do sądu spadku. Zgodnie z art. 628 k.p.c. sądem spadku jest sąd rejonowy właściwy dla ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Skoro więc otwarcie i ogłoszenie testamentu zastrzeżone zostało dla sądu spadku, to w postepowaniu apelacyjnym czynność ta nie może być uczyniona, co skutkuje koniecznością uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy dokona otwarcia i ogłoszenia testamentu z 2008 r., a następnie dopuści dowód z uzupełniającej opinii biegłych na okoliczność zdolności spadkodawcy do testowania w datach sporządzenia testamentu z 2008 r. i jego odwołania. Z powyższych przyczyn Sąd Okręgowy orzekł jak w postanowieniu na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. Małgorzata Szeromska Wacław Banasik Barbara Kamińska