Sygn. akt IX Ca 1347/17 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 maja 2018 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie IX Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący: SSO Jacek Barczewski Sędziowie: SO Beata Grzybek SO Mirosław Wieczorkiewicz Protokolant: prac. sądowy Izabela Ważyńska po rozpoznaniu w dniu 23 maja 2018 r. w Olsztynie na rozprawie sprawy z powództwa (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w B. przeciwko R. M. o zapłatę na skutek apelacji powódki od wyroku zaocznego Sądu Rejonowego w Olsztynie z dnia 5 października 2017 r., sygn. akt X C 2601/17, uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Olsztynie, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej. Beata Grzybek Jacek Barczewski Mirosław Wieczorkiewicz Sygn. akt IX Ca 1347/17 UZASADNIENIE Powódka (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w B. wniosła o zasądzenie od pozwanego R. M. kwoty 10.771,45 zł z umownymi odsetkami za opóźnienie równymi dwukrotności wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia 22 lutego 2017 r. do dnia zapłaty oraz kosztami procesu według norm przepisanych, w tym kosztami zastępstwa procesowego. W uzasadnieniu wskazała, że poprzez podpisanie weksla z dnia 25 października 2016 r. pozwany zobowiązał się do zapłaty kwoty 10.771,45 zł w dniu 21 lutego 2017 r. Powódka wezwała pismem z dnia 22 stycznia 2017 r. pozwanego do wykupu weksla, jednak ten nie dokonał żadnej wpłaty. Pomimo wypełnienia weksla i wezwania do zapłaty, pozwany nie dokonał zapłaty żądanej kwoty. Pozwany R. M. nie zajął stanowiska w sprawie pomimo prawidłowego zawiadomienia o rozprawie. Wyrokiem zaocznym z dnia 5 października 2017 r. Sąd Rejonowy w Olsztynie powództwo oddalił. Wskazał, że podstawą żądania przez powódkę zapłaty od pozwanego kwoty 10.771,45 zł, było udzielenie pozwanemu pożyczki konsumenckiej. Zabezpieczeniem zwrotu pożyczki było wręczenie powodowi weksla in blanco z deklaracją wekslową, uprawniającą do wypełnienia go na kwotę odpowiadającą zadłużeniu pozwanego z tytułu udzielonej pożyczki. Powódka nie wskazała jednak, jakie były warunki pożyczki i w jaki sposób kwota wskazana na wekslu została obliczona. Nie wykazała tego pomimo wyraźnego zobowiązania go przez Sąd. Niewątpliwe celem użycia w obrocie weksla jest oderwanie zobowiązania wekslowego od stosunku prawnego stanowiącego podstawę jego wystawienia i uroszczenie dochodzenia roszczenia wskazanego w tym dokumencie. Dokonanie prawidłowego indosu weksla pozwala nawet na wyłączenie szeregu uprawnień pozwanego zmierzających do zniweczenia zobowiązania do zapłaty zawartego w wekslu. Należało jednak pamiętać, że użyty w przedmiotowej sprawie weksel miał charakter gwarancyjny, był wręczony in blanco i wyłączał możliwość indosowania. Stanowił więc jedynie zabezpieczenie zwrotu pożyczki udzielonej pozwanemu, a więc był ściśle związany ze stosunkiem prawnym kreującym zobowiązanie z udzielonej pożyczki. Wyłączenie indosowania spowodowało, że mógł być użyty tylko w relacji pożyczkodawca/powód- pożyczkobiorca/pozwany. W normalnych realiach i normalnym toku sprawy, wypełnienie weksla i domaganie się zapłaty kwoty w nim wskazanej, nawet w przypadku weksla gwarancyjnego in blanco, wystarczałoby do uwzględnienia powództwa w kwocie żądanej w pozwie. Sąd miał jednak na uwadze, że powódka udzielała komercyjnych pożyczek i w innych sprawach, znanych Sądowi Rejonowemu z urzędu, miał on możliwość przeanalizowania warunków zawartych przez powoda umów pod kątem ochrony praw konsumentów, uczciwości kupieckiej, zasad współżycia społecznego i w zgodzie z obowiązującymi przepisami prawa. Ocena warunków udzielania przez powódkę pożyczek konsumentom wypadała w każdym przypadku bardzo źle, powódka stosowała wyzysk, momentami wręcz lichwę, ocierającą się o wyłudzenie. Warunki na jakich powódka udzielała pożyczek rażąco odbiegały od dopuszczalnych przez prawo i zasady współżycia społecznego, uczciwości kupieckiej i sprawiedliwości. Udzielanie pożyczek osobom biednym, nieobeznanym w prawie, którym banki komercyjne odmówiły pożyczek, nie oznacza absolutnej dowolności w określaniu warunków spłaty, stosowaniu lichwy i ewidentnego wyzysku, z liczeniem na brak wiedzy prawnej i niepodejmowanie obrony w sądzie. Wyzysk powinien mieć jakieś akceptowalne granice, żyjemy bowiem w XXI wieku w niepodległym kraju, odwołującym się w Konstytucji do zasad sprawiedliwości społecznej. W ocenie Sądu Rejonowego zatem nie można było zaakceptować bezrefleksyjnie żądania pozwu opartego tylko na wekslu, z zatajeniem celowym warunków udzielonej pożyczki. Prowadziłoby to do wydania wyroku z naruszeniem zasad sprawiedliwości społecznej, słuszności, uczciwości kupieckiej, bez uwzględnienia wiadomości posiadanych przez Sąd z urzędu, wynikających z szeregu innych spraw prowadzonych z udziałem powódki i wynikających z udzielania przez niego pożyczek na warunkach nie do zaakceptowania i nie znajdujących oparcia w obowiązującym stanie prawnym. Sąd I instancji miał na uwadze fakt, że prawdopodobnie pozwany otrzymał od powódki pewną sumę pieniędzy, którą powinien zwrócić niezależnie od narzuconych mu nieakceptowalnych warunków, a oddalenie żądania w całości spowodowało bezpodstawne wzbogacenie kosztem pożyczkodawcy, jednak właśnie w celu uwzględnienia tego faktu Sąd podjął z urzędu inicjatywę dowodową celem sprawiedliwego i słusznego rozpoznania sprawy. Nieprzedstawienie warunków umowy, wobec rażącego zawyżania w innych sprawach roszczenia, niepozwalającego na ustalenie realnej kwoty pożyczki w przedmiotowej sprawie, uniemożliwiło zasądzenie od pozwanego nawet kwoty samej pożyczki z wyeliminowaniem pozostałych niedopuszczalnych warunków umowy w zakresie, prowizji, opłaty administracyjnej, narzuconego ubezpieczenia, opłat za pakiety dodatkowe, czynności windykacyjne, kary umownej z tytułu niewykonania zobowiązania pieniężnego, czy inne nierealne usługi zmierzające do obejścia przepisów o wyzysku. Skutkowało w efekcie oddaleniem żądania w całości. Podkreślił, że zgodnie z art. 339§2 k.p.c. , warunkiem wydania wyroku zaocznego w wypadku niestawiennictwa pozwanego na rozprawie i nie podjęcia obrony, jest przyjęcie za prawidłowych twierdzeń powoda, nie budzących uzasadnionych wątpliwości w świetle okoliczności faktycznych przytoczonych w pozwie lub w pismach procesowych. Wprowadzone tym przepisem domniemanie zgodności twierdzeń powoda z rzeczywistym stanem rzeczy „nie zwalnia powoda od przytoczenia faktów, które są niezbędne do dokonania subsumpcji materialnoprawnej, stanowiącej faktyczną i materialnoprawną podstawę wyroku. Sąd obowiązany jest bowiem, nawet przy uznaniu twierdzeń powoda za prawdziwe, dokonać prawidłowej oceny zasadności żądania pozwu opartego na tych twierdzeniach, z punktu widzenia prawa materialnego” (tak Sąd Najwyższy w wyroku z 6.6.1997r., I CKU 87/97, Prok.i Pr. 1997/10/44). Tym samym zdanie się powoda na niezaprzeczenie jego twierdzeń przez pozwanego nie zwalniało go od wykazania okoliczności wskazujących na zasadność żądania. Mając powyższe na uwadze, powództwo w całości oddalił. Powyższy wyrok w całości zaskarżyła powódka, zarzucając: I. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 10 ustawy z 28 kwietnia 1936 r. - Prawo wekslowe w zw. z art. 48 ustawy z 28 kwietnia 1936r. - Prawo wekslowe w zw. z art. 6 k.c. poprzez przyjęcie, iż ciężar dowodu w niniejszej sprawie spoczywał na stronie powodowej w sytuacji, gdy powództwo zostało oparte na podstawie weksla in blanco a tym samym sprawa niniejsza zyskała charakter sprawy wekslowej powodując, iż obowiązek udowodnienia wad wypełnionego weksla, niezgodności z deklaracją wekslową czy też nieistnienia zobowiązania, bądź wykazania, iż zobowiązanie to nie opiewa na kwotę wskazaną w treści weksla zgodnie z zawartym przez strony porozumieniem obarcza stronę pozwaną a nie powodową, II. naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na rozstrzygnięcie, a to:
- art. 485 § 2 k.p.c. poprzez niewydanie w niniejszej sprawie nakazu zapłaty mimo, że powódka dochodziła od strony pozwanej zapłaty z weksla, należycie wypełnionego, którego prawdziwość i treść nie nasuwały wątpliwości,
- art. 233 § 1 k.p.c. , art. 232 k.p.c. i art. 339 § 2 k.p.c. poprzez uznanie za nienależne żądania pozwu w sytuacji, gdy strona pozwana nie wypowiedziała się co do stanu faktycznego przedstawionego w pozwie i nie podniosła żadnych zarzutów przeciwko dowodom przedstawionym przez powódkę,
- art. 3 k.p.c. , art. 232 k.p.c. , art. 187 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. polegające na przyjęciu, że strona powodowa miała obowiązek przedstawienia w toku postępowania faktów i dowodów mających znaczenie dla ewentualnych przyszłych zarzutów, które w sprawie mogła podnieść strona przeciwna, w szczególności mających znaczenie dla oceny ewentualnego zarzutu strony pozwanej nieistnienia czy niewymagalności roszczenia, w sytuacji, gdy to strona pozwana była zobowiązana do przedstawienia dowodów w tym zakresie,
- art. 233 § 1 i art. 316 § 1 k.p.c. przez bezzasadne uznanie, że w chwili wyrokowania roszczenie nie było wymagalne,
- art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 235 § 1 k.p.c. w zw. z art. 232 k.p.c. poprzez nieuprawnione poczynienie przez Sąd I instancji ustaleń w niniejszej sprawie z urzędu w oparciu o bliżej niesprecyzowane okoliczności znane wyłącznie temu Sądowi i w żaden sposób nieudokumentowane, wobec których powódka nie miała możliwości ustosunkowania się i reakcji, a w efekcie rażące naruszenie zasady bezpośredniości i kontradyktoryjności postępowania cywilnego i wyprowadzenie z materiału dowodowego wniosków z niego niewynikających,
- art. 227 k.p.c. , 232 k.p.c. i art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 6 k.c. oraz art. 101 ustawy z 28 kwietnia 1936 r. - Prawo wekslowe poprzez nieuwzględnienie powództwa w wypadku, gdy powódka oparła swoje roszczenie na przedstawionym do zapłaty, prawidłowo wypełnionym i ważnym dokumencie wekslowym; Stawiając powyższe zarzuty powódka wniosła o: - zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa w całości, - zasądzenie kosztów procesu za obie instancje według norm przepisanych, ewentualnie : - uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Pozwany nie zajął stanowiska w postępowaniu apelacyjnym Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja powódki prowadziła do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu, choć tylko część z jej zarzutów zasługiwała na uwzględnienie. W pierwszej kolejności podkreślić należy, że Sąd Okręgowy w składzie rozpoznającym apelację w całości podziela tę część rozważań zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, której treścią jest, lapidarnie rzecz ujmując, możliwość badania z urzędu w procesie wekslowym stosunku podstawowego łączącego strony, bez zarzutu strony pozwanej. Nie sposób oczywiście kwestionować dotychczasowego dorobku judykacyjnego Sądu Najwyższego i sądów powszechnych, w którym ukształtowała się odmienna linia orzecznicza szeroko cytowana w uzasadnieniu środka zaskarżenia. Jednakowoż skarżąca zdaje się nie zauważać, iż w przedmiotowej sprawie pozwany posiada status konsumenta w rozumieniu art. 22 1 k.c. , zaś powódka jest podmiotem zawodowo trudniącym się udzielaniem kredytów konsumenckich. Jak wynika z art. 41 ust. 1 ustawy z 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim , dopuszczalne jest zabezpieczenie udzielonej pożyczki wekslem własnym bez możliwości indosowania. Celem tej regulacji jest ograniczenie ekonomicznych funkcji weksla wyłącznie do roli zabezpieczenia zobowiązania ze stosunku podstawowego, wykluczając możliwość przenoszenia wynikających z niego praw (por. Komentarz do art. 41 ustawy o kredycie konsumenckim pod red. K. Osajdy, Legalis). Jednocześnie art. 29 ust. 1 – 3 wzmiankowanego aktu prawnego stanowi, iż umowa o kredyt konsumencki powinna być zawarta w formie pisemnej, chyba że odrębne przepisy przewidują inną szczególną formę. Kredytodawca lub pośrednik kredytowy jest zobowiązany niezwłocznie doręczyć umowę konsumentowi. Umowa powinna być sformułowana w sposób jednoznaczny i zrozumiały. W sytuacji niedopełnienia obowiązku, o którym mowa w art. 29, ustawa o kredycie konsumenckim przewiduje w jej art. 45 tzw. sankcję „kredytu darmowego”, polegającą na m.in. możliwości zwrotu kredytu bez odsetek i innych kosztów kredytu na podstawie pisemnego wniosku konsumenta, złożonego przed upływem roku od wykonania umowy. Sąd Okręgowy podziela te poglądy doktryny, które akcentują oparcie wykładni powołanego przepisu na argumentacji celowościowej i uznają, że sankcja kredytu darmowego powstaje z mocy prawa i powinna zostać wzięta przez sąd pod uwagę z urzędu (por. Komentarz do art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim pod red. K. Osajdy, Legalis, teza 10 i powołana tam literatura). Nie kwestionując zatem samej możliwości zabezpieczenia umowy pożyczki wekslem własnym in blanco, sam ustawodawca nakłada na przedsiębiorcę obowiązek jej zawarcia co do zasady w formie pisemnej, sankcjonując jej brak skutkami znacznie obniżającymi wysokość zaciągniętego przez konsumenta zobowiązania. Co godne podkreślenia, wprowadzenie do ustawy o kredycie konsumenckim szczególnego skutku naruszenia wymogu formalnego, jakim jest "kredyt darmowy", wyłączyło na gruncie art. 29 ust. 1 ustawy rygor dowodowy, pozwalając uznać zastrzeżoną w tym przepisie formę pisemną za wymóg ad eventum (tak Roman Trzaskowski, Ustawa o kredycie konsumenckim, s. 104 i n, LexisNexis 2005). Argumentem przemawiającym za tą koncepcją pozostaje przede wszystkim ogólna metoda rozgraniczenia rygorów formy szczególnej, wprowadzona w art. 73 i 74 § 1 KC , zakładająca ich rozłączność. W konsekwencji, biorąc pod uwagę, że "kredyt darmowy" z całą pewnością może zostać uznany za sankcję właściwą rygorowi ad eventum (wyklucza bowiem powstanie skutków umowy w zakresie obciążenia konsumenta zasadniczą częścią kosztów kredytu), rygor dowodowy powinien zostać wyłączony na podstawie art. 74 § 1 KC (forma pisemna została zastrzeżona w tym wypadku "dla wywołania określonych skutków prawnych") – por. Komentarz do art. 29 ustawy o kredycie konsumenckim pod red. K. Osajdy, Legalis). Jak przewiduje art. 232 zd. 2 k.p.c. , sąd może dopuścić dowód niewskazany przez stronę. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że w wyjątkowych, szczególnie uzasadnionych przypadkach, zastosowanie przez sąd art. 232 zdanie drugie k.p.c. może się nawet stać obowiązkiem sądu. Działanie takie może znaleźć uzasadnienie w tych sytuacjach, w których ma to przeciwdziałać naruszeniu porządku prawnego, jak również wówczas, gdy obok interesu prywatnego występuje w sprawie interes publiczny, gdy zachodzi podejrzenie prowadzenia przez strony procesu fikcyjnego, gdy podmioty postępowania zachowują się sprzecznie z prawem oraz w sytuacji występowania w postępowaniu strony wyjątkowo nieporadnej, a więc kiedy przemawia za tym zapobieżenie uchybieniu zasadzie równości (równouprawnienia) stron (wyr. SN z 30.01.2007 r. IV CSK 346/06). Podnosi się również, że w procesie na podstawie weksla sąd może dopuścić dowody z urzędu ( art. 232 KPC ), oraz wziąć pod uwagę fakty znane sądowi urzędowo ( art. 229 KPC ) także w zakresie ustalenia okoliczności przewidzianych w art. 17 prawa wekslowego (por. wyrok SN z 25.06.2015 r., III CSK 430/14). W tej sytuacji Sąd Rejonowy prawidłowo zobowiązał powódkę do złożenia wszelkiej dokumentacji stanowiącej podstawę wypełnienia weksla, gdyż przepisy ustawy o kredycie konsumenckim przewidują ścisłe rygory związane choćby z niezachowaniem formy pisemnej umowy zawieranej z konsumentem, które Sąd może badać z urzędu. W ocenie Sądu Okręgowego wobec posiadanej wiedzy z innych spraw o praktykach stosowanych przez powoda i bierności pozwanego, przyjęcie stanowiska, że Sąd może badać stosunek podstawowy jedynie na zarzut, zaś powód nie ma obowiązku przedstawiania dokumentów skoro dochodzi roszczenia z weksla, będzie powodowało, że rola Sądu zostanie zmarginalizowana, stanie się on swego rodzaju narzędziem, zaś wyroki będą wyrazem aprobaty dla praktyk, które są sprzeczne z przepisami prawa i zasadami współżycia społecznego. Powyższe nie powinno mieć miejsca, zaś przepisy dają podstawę do badania stosunku podstawowego z urzędu, podobnie jak dają możliwość przeprowadzania dowodów z urzędu i co się z tym wiąże, żądania przedkładania stosownych dokumentów. Co wyjątkowo istotne, w dniu 26 kwietnia 2018 r. rzecznik generalna Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej J. K. przedstawiła opinię w sprawie C – 176/17 (...) S.A. w B. przeciwko M. W. . Odesłanie prejudycjalne w tejże sprawie wystosowane zostało przez Sąd Rejonowy w Siemianowicach Śląskich i dotyczyło wykładni pochodnego prawa unijnego poprzez udzielnie odpowiedzi na pytanie, czy przepisy dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, zwłaszcza art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 , oraz przepisy dyrektywy w sprawie umów o kredyt konsumencki, zwłaszcza art. 17 ust. 1 i art. 22 ust. 1 , należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie w dochodzeniu przez przedsiębiorcę (pożyczkodawcę) przeciwko konsumentowi (pożyczkobiorcy) roszczenia stwierdzonego dokumentem wekslowym, prawidłowo wypełnionym, w ramach postępowania nakazowego, określonego przepisami art. 485 § 2 k.p.c. i nast., w związku z art. 41 [ustawy o kredycie konsumenckim], ograniczające sąd krajowy wyłącznie do badania ważności zobowiązania wekslowego z punktu widzenia zachowania formalnych warunków weksla, z pominięciem stosunku podstawowego?”. Rzecznik generalna zaproponowała w opinii, by TSUE na pytanie prejudycjalne udzielił następującej odpowiedzi: przepisy dyrektywy w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie krajowym przepisom będącym przedmiotem postępowania głównego, o ile ta regulacja przewiduje, że nakaz zapłaty jest wydawany na podstawie mającego moc pod względem formalnym weksla własnego, który zabezpiecza roszczenia sprzedawcy lub dostawcy względem konsumenta z tytułu umowy pożyczki, bez zbadania nieuczciwego charakteru postanowień tej umowy pożyczki, a ponadto nadmiernie utrudnia konsumentowi wniesienie zarzutów od nakazu zapłaty w ten sposób, że przepisy te zezwalają sądowi na zbadanie nieuczciwego charakteru tylko w razie odpowiedniego zarzutu konsumenta, wymagają od konsumenta przedstawienia, w ciągu dwóch tygodni od doręczenia nakazu zapłaty, okoliczności faktycznych i dowodów, które umożliwiają sądowi to zbadanie, i które to przepisy pogarszają sytuację konsumenta przy ponoszeniu kosztów sądowych. Nie zrównując oczywiście skutków prawnych opinii rzecznik generalnej z wyrokiem TSUE, należy podzielić zasadnicze motywy jej uzasadnienia, gdyż wskazują one na konieczność szczególnej ochrony praw konsumenta niezależnie od charakteru roszczenia, tj. w tym przypadku, jego wekslowej natury. Standardy ochrony konsumenta w prawie unijnym ustanowiono na wysokim poziomie, którego nie powinny niweczyć krajowe przepisy proceduralne, bądź dotychczasowe orzecznictwo sądów, nie uwzględniające nadużywania prawa podmiotowego przez instytucje kredytowe w stosunkach z nieprofesjonalistami. Z powyższych przyczyn za chybione uznać należało zarzuty naruszenia przez Sąd Rejonowy art. 10 i 101 ustawy Prawo wekslowe , art. 6 k.c. , art. 485 § 2 k.p.c. (wszak samo niewydanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym nie jest w obecnej procedurze zaskarżalne), art. 3 k.p.c. , art. 187 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. , art. 227 k.p.c. . Zwrócić należy także uwagę, iż niezależnie od wynikającego z art. 339 § 2 k.p.c. domniemania prawdziwości twierdzeń powoda z rzeczywistym stanem rzeczy, sąd ma każdorazowo obowiązek krytycznego ustosunkowania się do twierdzeń powoda z punktu widzenia ich ewentualnej zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy. W przypadku wątpliwości w tym przedmiocie, sąd ma obowiązek przeprowadzić postępowanie dowodowe z urzędu (Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 października 1998 r. I CKU 85/98 LEX nr 1216211). Stąd nie doszło do naruszenia przez Sąd I instancji wskazanego wyżej przepisu. Za częściowo słuszne należało jednak uznać zarzuty apelacji wskazujące na naruszenie przez Sąd Rejonowy przepisów art. 233 § 1 k.p.c. , art. 232 zd. 2 k.p.c. i art. 235 § 1 k.p.c. Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku daje asumpt do przyjęcia, iż negatywna ocena żądania powódki, dokonana przez pryzmat dyspozycji art. 233 § 2 k.p.c. , nastąpiła z powołaniem się na bliżej niesprecyzowane, a znane Sądowi I instancji z urzędu, dokumenty i orzeczenia pochodzące z akt innych spraw przez niego prowadzonych. Na żadnym z dwóch terminów rozpraw Sąd Rejonowy nie dopuścił dowodu z dokumentów w aktach tychże spraw, a co najmniej nie zwrócił stronom uwagi na fakty znane mu urzędowo w trybie art. 228 § 2 k.p.c. Nie negując uprawnienia Sądu I instancji do działania z urzędu, nie może ono polegać na powoływaniu się na okoliczności niweczące całkowicie żądanie powódki w sposób nieformalny, uniemożliwiający zajęcie jej stanowiska w sprawie. Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z 20.10.2011 r. (IV CSK 45/11), fakty znane sądowi urzędowo nie mogą stanowić podstawy ustaleń w sprawie, jeżeli nie były przedmiotem rozprawy. Podobnie w wyroku z 08.03.1974 r. (II CR 1/74) wskazano, że zgodnie z art. 228 par. 2 k.p.c. dopuszczalność oparcia przez sąd ustaleń wyroku na faktach sądowi urzędowo znanych, z którymi zapoznał się on w związku ze swymi czynnościami (np. przy rozpoznawaniu innej sprawy) istnieje tylko w takim wypadku, gdy sąd zwrócił na te fakty uwagę stronom na rozprawie w celu umożliwienia stronom zajęcia co do nich stanowiska. Powołanie natomiast tylko w uzasadnieniu orzeczenia znanych sądowi z urzędu okoliczności, które nie były przedmiotem rozprawy, narusza art. 228 par. 2 k.p.c. i stanowi uchybienie procesowe, mogące mieć wpływ na wynik sprawy ( art. 368 pkt 5 k.p.c. ). Na tle art. 235 § 1 k.p.c. podkreślono w orzecznictwie, że dokonanie przez sąd ustaleń faktycznych w oparciu o dowody, które nie zostały w formalny sposób dopuszczone i przeprowadzone na rozprawie, narusza ogólne reguły postępowania dowodowego w zakresie bezpośredniości, jawności, równości stron i kontradyktoryjności (tak: Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 kwietnia 2001 r., I PKN 571/00, OSNP 2003 nr 14, poz. 330). Zasada bezpośredniości pozwala na przeprowadzenie dowodu z dokumentów, które znajdują się w aktach innej sprawy, ale sąd musi przeprowadzić ten dowód w taki sposób, aby strony mogły się odnieść do treści dokumentu i zgłosić stosowne wnioski (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 13 listopada 2003 r., IV CK 212/02, z dnia 30 maja 2008 r., III CSK 344/07, z dnia 28 września 1971 r., II CR 384/71, z dnia 21 lutego 2012 r., I UK 295/11). Tymczasem jak wcześniej podkreślono, Sąd Rejonowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku powołał się na nieujawnione w toku rozprawy fakty urzędowo znane mu z innych postępowań, na które nie zwrócił uwagi stronom i nie dopuścił dowodu z dokumentów z tychże spraw. W ten sposób doszło do naruszenia przepisów art. 233 § 1 k.p.c. , art. 232 zd. 2 k.p.c. i art. 235 § 1 k.p.c. , gdyż ocena materiału dowodowego oparta została o nieznane powódce w tym konkretnym postępowaniu okoliczności mające świadczyć o stosowaniu przez nią nieuczciwych praktyk, ujawnione dopiero w uzasadnieniu wyroku z powołaniem się na bliżej niesprecyzowane „inne sprawy”. Uchybienia te doprowadziły nie tylko do nierozpoznania istoty sprawy, lecz również skutkują praktycznie koniecznością przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, gdyż „przejście na stosunek podstawowy” z urzędu w procesie wytoczonym z weksla nie pozwala na oparcie stanu faktycznego jedynie o dowody w postaci weksla i wypowiedzenia umowy pożyczki. Mając powyższe okoliczności na uwadze należało w oparciu o art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 108 § 2 k.p.c. orzec jak w sentencji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy ponownie zobowiąże powódkę do przedłożenia wszelkiej dokumentacji będącej podstawą dochodzonego roszczenia. W przypadku jej złożenia oceni jego zasadność w świetle obowiązujących przepisów prawa, bacząc na konieczność ochrony konsumenta przed niedozwolonymi praktykami pożyczkodawcy. W razie odmowy nadesłania dokumentów decyzję taką należy poczynić przy uwzględnieniu dyspozycji art. 233 § 2 k.p.c. , nie wykluczając oddalenia powództwa w całości. Decyzja ta musi jednak zostać poprzedzona formalnym zwróceniem uwagi stronom na rozprawie w trybie art. 228 § 2 k.p.c. na fakty znane sądowi urzędowo (obecność żadnej ze stron nie jest przy tym elementem koniecznym dla zadośćuczynienia temu obowiązkowi, gdyż ma zasadniczo charakter fakultatywny). Gwoli prawidłowości formalnej, Sąd Rejonowy w innym składzie dopuści dowód z konkretnych dokumentów złożonych lub sporządzonych w innych sprawach (procedura cywilna nie zna pojęcia dowodu z akt innego postępowania), co pozwoli na ewentualne odniesienie się do takiej decyzji procesowej przez strony. Mirosław Wieczorkiewicz Jacek Barczewski Beata Grzybek