Sygn. akt III Ca 218/18 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 czerwca 2018 r. Sąd Okręgowy w Gliwicach III Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący - Sędzia SO Andrzej Dyrda (spr.) Sędziowie: SO Roman Troll SR (del.) Maryla Majewska – Lewandowska Protokolant Marzena Makoś po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2018 r. w Gliwicach na rozprawie sprawy z powództwa U. L. przeciwko A. L. o alimenty na skutek apelacji powódki od wyroku Sądu Rejonowego w Wodzisławiu Śląskim z dnia 12 grudnia 2017 r., sygn. akt III RC 245/17 I. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że: 1) zasądza od pozwanego A. L. na rzecz powódki U. L. alimenty po 300 zł (trzysta złotych) miesięcznie, płatne z góry do 15-go dnia każdego miesiąca, począwszy od 20 czerwca 2017 r. z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w razie uchybienia terminowi płatności którejkolwiek z rat; 2) oddala powództwo w pozostałym zakresie; 3) zasądza od pozwanego na rzecz powódki 831,50 zł (osiemset trzydzieści jeden złotych i pięćdziesiąt groszy) tytułem zwrotu kosztów procesu; 4) nakazuje pobrać od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Wodzisławiu Śląskim 180 zł (sto osiemdziesiąt złotych) tytułem kosztów sądowych, od uiszczenia których powódka była ustawowo zwolniona; 5) odstępuje od obciążenia powódki kosztami sądowymi; II. oddala apelację w pozostałym zakresie; III. zasądza od pozwanego na rzecz powódki 390 zł (trzysta dziewięćdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego; IV. nakazuje pobrać od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Wodzisławiu Śląskim 180 zł (sto osiemdziesiąt złotych) tytułem kosztów sądowych, od uiszczenia których powódka była ustawowo zwolniona w postępowaniu odwoławczym; V. odstępuje od obciążenia powódki kosztami sądowymi w postępowaniu odwoławczym. SSR (del.) Maryla Majewska - Lewandowska SSO Andrzej Dyrda SSO Roman Troll UZASADNIENIE Powódka U. L. wniosła o zasądzenie od pozwanego A. L. alimentów w wysokości po 600 zł od dnia 1 kwietnia 2017r. Uzasadniając roszczenie wskazała, że strony były małżeństwem, które rozwiązano prawomocnym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 13 grudnia 1996r. przez rozwód z wyłącznej winy pozwanego. Obecnie powódka utrzymuje się wyłącznie z emerytury w wysokości 1.605,04 zł, która nie pokrywa wszystkich elementarnych potrzeb życiowych powódki, a które wymagają wydatkowania kwoty ok. 2.200 zł miesięcznie. Wskazując, szczegółowo koszty swojego utrzymania, podniosła, że potrzebuje, przy uwzględnieniu swojej emerytury, jeszcze kwoty po 600 zł miesięcznie. Pozwany A. L. w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa w całości. W uzasadnieniu podał, że z uwagi na obecna sytuację majątkową, osobistą i zdrowotną nie jest w stanie łożyć alimentów na rzecz powódki. Pozwany pobiera emeryturę w wysokości 2.413,12 zł. Zawarł związek małżeński z L. L. . Żona pozwanego pracuje w szpitalu jako laborant medyczny i zarabia miesięcznie 1.860 zł netto. Pozwany leczy się onkologicznie, stwierdzono u niego guza trzustki oraz tętniaka aorty brzusznej. Wskazał, że miesięczne koszty utrzymania pozwanego wynoszą ok. 2.230 zł miesięcznie (bez wypoczynku). Ponadto pozwany zmuszony jest korzystać z prywatnych wizyt lekarskich na które wymaga wydatkowania kwoty ok. 350 zł miesięcznie. Nadto pozwany wskazał również miesięczne koszty utrzymania jego żony L. L. . Ponadto pozwany podniósł, że powódka zajmuje bardzo duże mieszkanie, dwupoziomowe i o ile powódka obecnie nie dzieli kosztów utrzymania tego mieszkania z inna osobą, przyjąć należy, że mogłaby zamienić je na mniejsze, czy też mieszkanie z niższym czynszem, co pozwoliłoby jej wygospodarować środki na swoje utrzymanie. Sąd Rejonowy w Wodzisławiu Śląskim wyrokiem z dnia 12 grudnia 2017r. oddalił powództwo. Sąd nadto koszty zastępstwa adwokackiego zniósł wzajemnie oraz kosztami postępowania obciążył Skarb Państwa. Orzeczenie to poprzedził ustaleniem, że 26 czerwca 1995r. strony zawarły ugodę w sprawie o podział majątku dorobkowego i ustaliły, że w skład ich majątku dorobkowego wchodzą następujące rzeczy: mieszkanie własnościowe na Osiedlu (...) o wartości 32.330,48 zł, garaż położony w W. na Osiedli (...) o wartości 7.000 zł, samochód osobowy O. (...) o wartości 13.000 zł, całkowite wyposażenie mieszkania na Osiedli (...) o wartości 8.000 zł, nakłady na nieruchomość stanowiącą własność matki powódki M. S.
(1)o wartości 10.000 zł czyli majątek dorobkowy o łącznej wartości 70.330,48 zł. Strony dokonały zgodnego i całkowitego podziału majątku dorobkowego w ten sposób, że: powódka U. L. otrzymała na wyłączną własność mieszkanie położone w W. na Osiedlu (...) wraz z telefonem, garaż położony na Osiedlu (...) , całkowite wyposażenie mieszkania na Osiedlu (...) i nakłady na nieruchomość stanowiącą własność matki powódki. Pozwany A. L. otrzymał na wyłączną własność samochód osobowy marki O. (...) od powódki otrzymał kwotę 10.000 zł tytułem wyrównania udziału w majątku dorobkowym stron. W dniu 21 września 1995r. została zawarta umowa darowizny, w której powódka przekazała swojemu synowi M. S.
(2)spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego a obdarowany ustanowił na jej rzecz zgodnie z życzeniem prawo bezpłatnego, dożywotniego użytkowania przedmiotu darowizny. W wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 13 grudnia 1996r. po 2 latach faktycznej separacji rozwiązano małżeństwo stron z winy pozwanego A. L. . Powódka prowadziła działalność gospodarczą / w czasie choroby pobierała zasiłek w wysokości 400 zł miesięcznie/ a pozwany pobierał rentę w wysokości 673 zł. Powódka U. L. ma 66 lat, nie ma wyuczonego zawodu. Po rozwodzie prowadziła działalność gospodarczą w zakresie handlu a po jej zakończeniu pracowała w różnych sklepach do 2012r. Obecnie powódka mieszka sama i ponosi następujące wydatki: czynsz 850 zł miesięcznie (zdaniem Sądu płaci syn powódki), energia 88 zł miesięcznie, gaz 28 zł miesięcznie, telefony 96 zł stacjonarny i komórkowy, paliwo 150 zł miesięcznie, wymiana oleju plus filtry 60 zł miesięcznie, polisa OC 30 zł miesięcznie, środki czystości 60 zł, wyżywienie 500 zł miesięcznie, odzież obuwie 150 zł miesięcznie, lekarstwa z powodu nadciśnienia i maści reumatologiczne 120 zł miesięcznie, fryzjer plus kosmetyki 40 zł miesięcznie, telewizja kablowa 40 zł. Łącznie wydatki powódki wynoszą ok. 1.362 zł miesięcznie. Powódka pobiera emeryturę w wysokości 1.605 zł netto. Utrzymuje kontakt z synem, który jej pomaga. Powódka zajmuje mieszkanie o powierzchni 80 m 2 . Pozwany A. L. ma 72 lata, z zawodu jest górnikiem. Obecnie mieszka w K. z żoną L. L. w wieku 56 lat. Żona pozwanego pracuje w szpitalu, jako laborant i zarabia ok. 1.900 zł. Za mieszkanie płacą 290 zł, za energię 100 zł miesięcznie, gaz 70 zł miesięcznie, ubezpieczenie i podatek gruntowy 47 zł miesięcznie, telefon 79 zł miesięcznie, opłata TV abonament RTV i internet 139 zł miesięcznie. Pozwany na wyżywienie /dieta apteczna/ przeznacza 900 zł miesięcznie, odzież i obuwie 150 zł miesięcznie, lekarstwa 200 zł w zależności od stanu zdrowia, środki czystości 100 zł, rehabilitacja lecznicza 1.500 zł rocznie /sanatorium/, rozrywka 100 zł, paliwo 300 zł, przegląd samochodu i ubezpieczenie 92 zł miesięcznie, wymiana opon, klimatyzacja olej 40 zł miesięcznie, wizyty lekarskie 350 zł miesięcznie /onkolog, radiolog/ oraz leczenie szpitalne. Koszty utrzymania żony pozwanego są następujące: wyżywienie 600 zł, odzież obuwie 150 zł, lekarstwa 120 zł, fryzjer , kosmetyczka 70 zł, rozrywki 100 zł miesięcznie, bilet miesięczny do pracy 86 zł. W tak ustalonym stanie faktycznym, Sąd Rejonowy zakwalifikował roszczenie powódki w oparciu o art. 60 § 2 k.r.o. Zgodnie z nim, jeżeli jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, sąd na żądanie małżonka niewinnego może orzec, że małżonek wyłącznie winny obowiązany jest przyczyniać się w odpowiednim zakresie do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego, chociażby ten nie znajdował się w niedostatku, przy czym, zgodnie z § 3 powołanego przepisu obowiązek ten nie jest ograniczony w czasie, gdy zobowiązanym jest małżonek rozwiedziony, który został uznany za winnego rozpadu pożycia. Sąd wskazał, że w ustalonym stanie faktycznym, rozkład ten nastąpił z winy pozwanego, a powódka nie zawarła dotychczas nowego związku małżeńskiego. Sąd I instancji powołując się na tezę zawartą w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 28 października 1980r., III CRN 222/80 wskazał, że przy orzekaniu o alimentach na podstawie art. 60 § 2 kro należy porównać sytuację, w jakiej małżonek niewinny znajdzie się po rozwodzie, z sytuacją, w jakiej by się znajdował, gdyby pożycie małżonków funkcjonowało normalnie. Sąd nadto wskazał, że uregulowanie zawarte w art. 60 § 2 kro należy rozumieć nie jako prawo małżonka niewinnego do równiej stopy życiowej z małżonkiem zobowiązanym, ale jako prawo do bardziej dostatniego życia niż tylko zaspokajanie usprawiedliwionych potrzeb. Sąd zwrócił przy tym uwagę, że zakres obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego, przy uwzględnieniu także jego możliwości zarobkowych i majątkowych. Sąd wyjaśnił, że przez odpowiedni zakres w jakim małżonek ponoszący wyłączną winę rozkładu pożycia powinien przyczyniać się do zaspokajania potrzeb małżonka niewinnego należy rozumieć różnicę pomiędzy ilością środków potrzebnych do zaspokojenia usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego a możliwościami zarobkowymi i majątkowymi zobowiązanego. Uwzględniając powyższe, Sąd stwierdził, że w niniejszej sprawie nie zostały spełnione ogólne przesłanki określone w art. 60 § 2 k.r.o. Sąd stwierdził, że rozwód wpłynął na sytuację powódki, jednakże strony przed rozwodem uregulowały wszystkie swoje sprawy materialne i rozliczyły się w ramach podziału majątku dorobkowego. Nadto, Sąd wskazał, że rozwód został orzeczony po 2 letniej separacji i każda ze stron miała możliwości zarobkowe. Sąd uznał także, że powódka ma o wiele większe możliwości zarobkowe niż to przedstawia, a nadto była właścicielem mieszkania, natomiast umowa darowizny została zawarta przed rozwodem. Z tych względów Sąd stwierdził, że powódka własne koszty utrzymania winna, przy dołożeniu należytej staranności, pokrywać samodzielnie i oddalił powództwo. Sąd o kosztach procesu orzekł na podstawie art. 102 k.p.c. Apelację od tego orzeczenia wniosła powódka. Zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku, który miał wpływ na jego treść, przez błędne przyjęcie jakoby łączne wydatki powódki wynosiły ok. 1362 zł miesięcznie w sytuacji , gdy suma wymienionych tam wydatków w skali miesiąca wyraża się kwotą ok. 2.200 zł miesięcznie, jak również bezzasadne odmówienie wiary zeznaniom powódki w części wykazującej, iż ponosi opłaty ona z tytułu czynszu za mieszkanie, w sytuacji ,gdy przedłożony Sądowi i znajdujący się na karcie 48 akt dokument w postaci pisma Spółdzielni Mieszkaniowej (...) o wysokości opłat za mieszkanie zajmowane przez powódkę wykazuje, że opłaty te wynoszą ponad 800 zł miesięcznie, z czego na media , o których zeznawała powódka, przypada kwota ok. 500 zł miesięcznie, a reszta to są należności z tytułu funduszu remontowego, eksploatacji, podatku, o których zeznawała powódka, że ponosi je syn. Nadto podniosła dowolną ocenę postanowień § 3 umowy darowizny z dnia 21 września 1995r. przez chybione przyjęcie, jakoby prawo bezpłatnego użytkowania mieszkania, tam zastrzeżone dla powódki nakazywało obdarowanemu ponoszenie wszelkich opłat za media tj. energię elektryczną, ciepłą i zimną wodę, ogrzewanie mieszkania , gaz itp. w sytuacji ,gdy te świadczenia mogły by przysługiwać powódce , gdyby zawarła ona umowę o dożywocie , a nie umowę darowizny z ustanowieniem użytkowania, jak również dowolne przyjęcie, jakoby powódka miała mieć „większe możliwości zarobkowe niż sama twierdzi” w sytuacji, gdy powódka nie ma żadnych możliwości zarobkowych, chociażby z uwagi na swój wiek, albowiem jest oczywistym , że kobieta o początkowym numerze PESEL (...) ... nie ma żadnych szans na rynku pracy. Zarzuciła także naruszenie prawa materialnego a to art. 60 § 2 kro przez błędne przyjęcie, jakoby rozwód małżeństwa z winy pozwanego, nie spowodował istotnego pogorszenia sytuacji materialnej powódki , gdy tymczasem, postępowanie dowodowe wykazało, że powódkę nie stać na pokrycie podstawowych wydatków związanych z jej utrzymaniem, mieszkaniem i leczeniem , a gdyby pozostawała ona nadal w związku małżeńskim z pozwanym to emerytura pozwanego razem z jej emeryturą, pozwalałaby powódce na dostatnie życie. Na tych podstawach wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa w całości ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Wodzisławiu Śląskim z równoczesnym przyznaniem powódce zwrotu kosztów procesu za wszystkie instancje w obu przypadkach. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Sąd pierwszej instancji prawidłowo zakwalifikował roszczenie powódki przyjmując podstawę prawną swego rozstrzygnięcia przywołane przepisy prawne, a następnie ustalił wszystkie okoliczności faktyczne istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Poczynione ustalenia dotyczące okoliczności faktycznych mają podstawę w zgromadzonym w sprawie materialne dowodowym, który w zakresie dokonanych ustaleń jest logiczny i wzajemnie spójny, natomiast informacje zawarte w poszczególnych źródłach dowodowych nawzajem się uzupełniają i potwierdzają, przez co są w pełni wiarygodne. Ustalenia te Sąd Okręgowy przyjmuje za własne. Niemniej jednak wyprowadzone z nich wnioski nie były prawidłowe co do zaistnienia przesłanek określonych w art. 60 § 2 k.r.o. Zgodnie z art. 60 § 2 k.r.o. , jeżeli jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, sąd na żądanie małżonka niewinnego może orzec, że małżonek wyłącznie winny obowiązany jest przyczyniać się w odpowiednim zakresie do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego, chociażby ten nie znajdował się w niedostatku. Celem jakiemu służy roszczenie oparte na art. 60 § 2 k.r.o. jest zapobieżenie sytuacji, w której rozwód miałby spowodować pogorszenie w istotny sposób sytuacji materialnej małżonka niewinnego w porównaniu do sytuacji, w której znajdowałby się w prawidłowo funkcjonującym małżeństwie. Zakres, w jakim to ma nastąpić, określa z jednej strony stopień pogorszenia się sytuacji materialnej małżonka niewinnego, a z drugiej strony zasady słuszności, które określają jaki w konkretnej sprawie zakres przyczynienia się małżonka winnego może być uznany za "odpowiedni". Z reguły będzie on się znajdował pomiędzy granicą, poniżej której leży niedostatek, a granicą, której przekroczenie byłoby zrównaniem stopy życiowej obojga rozwiedzionych małżonków (wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 9 września 2009r., I ACa 565/09). Obowiązek alimentacyjny ustalony na tej podstawie pomimo, iż jak wskazał Sąd Apelacyjny w Katowicach z dnia 15 lipca 2004r. (I ACa 375/04), nie daje małżonkowi niewinnemu prawa do równej stopy życiowej z małżonkiem zobowiązanym, to jednak udziela mu uprawnienia do bardziej dostatniego życia poprzez przyczynienie się w odpowiednim zakresie do zaspokojenia usprawiedliwionych potrzeb, chociażby nie znajdował się on w niedostatku (wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 15 lipca 2004r., I ACa 375/04). Kryterium oceny zasadności takiego roszczenia stanowi porównanie sytuacji materialnej małżonka niewinnego z tym położeniem, jakie istniałoby, gdyby rozwód nie został w ogóle orzeczony i gdyby małżonkowie kontynuowali pożycie (teza XIII uchwały Sądu Najwyższego z 16 grudnia 1987r., III CZP 91/86). Nadto, przy porównaniu sytuacji materialnej małżonka niewinnego należy badać nie tylko stan rzeczywisty, który istniał przed rozwodem, ale i uwzględniać jego uprawnienia do korzystania z wkładu drugiego małżonka w zaspokajanie potrzeb rodziny (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 1998r., III CKN 880/98). Sąd Rejonowy uznał, że roszczenie powódki nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd Okręgowy dokonując jednakże porównania stanu majątkowego stron w chwili ustania małżeństwa z chwilą wyrokowania należy zwrócić uwagę, że w chwili, gdy strony były małżeństwem łączny ich dochód wyniósł około 1.073 zł. Obecnie, ten hipotetyczny dochód wyniósłby około 4.018,12 zł, przy czym dochód powódki wynosi 1.605 zł, a pozwanego 2.413,12 zł. Różnica zatem dochodów stron w analizowanym okresie wynosi 808,12 zł. W tym miejscu należy podnieść, że na uwzględnienie nie zasługiwało lakoniczne stwierdzenie Sądu Rejonowego, iż powódka posiada wyższe możliwości zarobkowe albowiem zarówno ona jak również pozwany uzyskują dochód z przysługujących im świadczeń emerytalnych. Ze względu na wiek, obu stron, nie sposób uznać, aby ich możliwości zarobkowe były wyższe aniżeli te obecnie uzyskiwane. Z dokonanych w poprzednim akapicie wyliczeń jednoznacznie wynika, że sytuacja powódki byłaby korzystniejsza, gdyby rozwodu nie orzeczono, a przy uwzględnieniu usprawiedliwionych potrzeb powódki, należało ustalić wysokość tego obowiązku na kwotę 300 zł miesięcznie. Po uwzględnieniu bowiem ustalonych powódka będzie miała do dyspozycji łączny dochód w wysokości 1.905 zł, natomiast pozwany 2.113,12 zł. Z tych względów apelacja powódki została uwzględniona na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. , w pozostałym zakresie ją oddalając na podstawie art. 385 k.p.c. Konsekwencją rozstrzygnięcia reformatoryjnego stała się konieczność zmiany rozstrzygnięcia o kosztach procesu stosunkowo je rozdzielając na podstawie art. 100 k.p.c. przy uwzględnieniu, że powód utrzymał się ze swoim roszczeniem w 50 %. Powódka poniosła koszty w wysokości 1.800 zł, a pozwany w wysokości 137 zł. Każda ze stron winna zatem ponieść te koszty w 50 %, co czyniło zasadnym obciążenie pozwanego obowiązkiem zwrotu kosztu w wysokości 831,50 zł. Na podstawie art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w związku z art. 100 k.p.c. nakazano pobrać od pozwanego połowę opłatę od pozwu której strona powodowa, zgodnie z art. 96 ust. 1 pkt 2 w/w ustawy, nie miała obowiązku uiścić, natomiast stronę powodową, zwolniono od obowiązku jej poniesienia na podstawy art. 113 ust. 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych . O kosztach postępowania odwoławczego Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. art. 100 k.p.c. w związku z art. 391 § 2 k.p.c. przy uwzględnieniu, że powód utrzymał się ze swoim roszczeniem w 50 %. Na podstawie art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w związku z art. 100 k.p.c. nakazano pobrać od pozwanego połowę opłatę od apelacji której strona powodowa, zgodnie z art. 96 ust. 1 pkt 2 w/w ustawy, nie miała obowiązku uiścić, natomiast stronę powodową, zwolniono od obowiązku jej poniesienia na podstawy art. 113 ust. 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych . SSR(del.) Maryla Majewska – Lewandowska SSO Andrzej Dyrda SSO Roman Troll