Sygn. akt III Ca 992/13 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 14 marca 2013 roku Sąd Rejonowy w Kutnie, w sprawie prowadzonej pod sygnaturą akt I Ns 731/12, stwierdził, że spadek po E. G.
(1)synu W. i H. zmarłym dnia 12 września 2012 roku w miejscowości M. , ostatnio stale zamieszkałym w miejscowości M. na postawie ustawy nabyli: żona B. G. – córka J. i A. w ½ części, brat Z. G. – syn W. i H. w ¼ części oraz siostra M. K. – córka W. i H. w ¼ części, nadto Sąd pozostawił wnioskodawcę i uczestniczki postępowania przy poniesionych kosztach postępowania. Sąd Rejonowy oparł swoje rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach faktycznych: E. G.
(1)syn W. i H. zmarł w dniu 12 września 2012 roku w miejscowości M. , gdzie też ostatnio stale zamieszkiwał. Spadkodawca nie sporządził testamentu. Ze spadkobierców ustawowych pozostawił: żonę B. G. oraz brata Z. G. i siostrę M. K. , innego rodzeństwa nie miał. Własnych dzieci, tak małżeńskich jak i pozamałżeńskich, jak również przysposobionych nie miał. Rodzice spadkodawcy zmarli przed nim, matka H. G. w dniu 21 listopada 1963 roku, ojciec W. G. w dniu 22 lutego 1989 roku. Nikt ze spadkobierców ustawowych nie zrzekał się dziedziczenia, nie odrzucił spadku i nie został uznany za niegodnego dziedziczenia. Przedmiotowe postępowanie przed Sądem Rejonowym było pierwszym postępowaniem spadkowym po E. G.
(1). Wskazane ustalenia Sąd I instancji oparł na złożonym zapewnieniu spadkowym i zgromadzonych dokumentach – aktach stanu cywilnego. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy, przywołując stosowne przepisy prawa spadkowego , w szczególności art.: 932 § 1-5 k.c. oraz art. 933 § 1 i 2 k.c. stwierdził, że spadek po E. G.
(1)na postawie ustawy nabyli: żona B. G. w ½ części oraz rodzeństwo: brat Z. G. oraz siostra M. K. każde z rodzeństwa po ¼ części. O kosztach postępowania sąd orzekł na podstawie art. 520 § 1 k.p.c. pozostawiając strony przy poniesionych w toku postępowania kosztach. Od powyższego postanowienia uczestniczka postępowania B. G. złożyła apelację zaskarżając je w całości i wnosząc o jego zmianę i stwierdzenie, że cały spadek po jej mężu E. G.
(1)nabyła ona na podstawie testamentu. Skarżąca podniosła, że jej mąż sporządził, przy wskazanych w apelacji trzech świadkach, testament w formie ustnej, w którym do całości spadku powołał ją – żonę B. G. . Na rozprawie apelacyjnej pełnomocnik skarżącej będący adwokatem, popierał apelację jednocześnie oświadczając, że nie posiada żadnych szczegółowych informacji na temat testamentu ustanego sporządzonego przez spadkodawcę. Uczestniczka postępowania – M. K. wnosiła o oddalenie apelacji. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja zasługiwała na uwzględnienie i skutkowała uchyleniem zaskarżonego postanowienia i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania. Na wstępie podkreślić należy, że w dacie zamknięcia rozprawy Sąd Rejonowy nie dysponował wiedzą o pozostawieniu testamentu przez E. G.
(2)i ta okoliczność nie była przedmiotem rozpoznania przez Sąd I instancji. Skarżąca dopiero w apelacji podniosła, że jej mąż sporządził testament w formie ustnej, oświadczając przy trzech, wskazanych w apelacji świadkach, swoją ostatnią wolę na wypadek śmierci. Tym samym nie można czynić zarzutów, co do prawidłowości przebiegu postępowania pierwszoinstancyjnego i jego wyników. Jednakże ujawnienie okoliczności wskazującej na sporządzenie przez spadkodawcę testamentu przesądza o konieczności ponownego rozważenia, kto jest powołany do spadku po zmarłym E. G.
(1). Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku ma na celu ustalenie osoby spadkobiercy oraz tytułu dziedziczenia. Zgodnie z art. 670 k.p.c. sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą. Dodać należy, iż obowiązek Sądu zbadania, kto jest spadkobiercą, dotyczy tak spadkobierców powołanych do dziedziczenia z mocy ustawy, jak i na podstawie testamentu. W piśmiennictwie podkreśla się, iż w pierwszym przypadku wystarczającym jest ustalenie pokrewieństwa w zakresie wskazanym w art. 931-937 k.c. oraz okoliczności wyłączających poszczególne osoby od dziedziczenia, w drugim natomiast stwierdzenie, czy spadkodawca pozostawił testament, następnie jego otwarcie i ogłoszenie, ewentualne zbadanie zarzutów kwestionujących ważność i skuteczność testamentu, a po ustaleniu spadkobierców powołanych do dziedziczenia z mocy testamentu - zbadanie okoliczności wyłączających lub ograniczających ich zdolność spadkobrania. W niniejszej sprawie, wobec oświadczenia B. G. zawartego w apelacji o sporządzeniu przez jej męża – spadkodawcę E. G.
(2)testamentu w szczególnej formie – testamentu ustnego, pojawiła się konieczność oceny ważności tego testamentu jak i jego skuteczności. Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c. , pomijając przypadki określone w § 2 i 3 komentowanego przepisu, orzeczenie sądu I instancji może być uchylone, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania tylko wówczas, gdy sąd ten nie rozpoznał istoty sprawy albo gdy wydanie rozstrzygnięcia wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Kwestia ta podlega ocenie sądu II instancji w zależności od okoliczności konkretnej sprawy. W ocenie Sądu Okręgowego, za koniecznością uchylenia przedmiotowego postanowienia i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania przemawia fakt, że Sąd I instancji nie rozpoznał – choć bez własnej winy – istoty sprawy o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym E. G.
(1). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pojecie „istoty sprawy” odnosi się do jej aspektu materialnego, a nierozpoznanie istoty zachodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, a więc gdy sąd zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 18 czerwca 2013 roku, I ACa 306/2013, LexPolonica nr 6960459; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2012 roku, V CSK 260/2011, LexPolonica nr 4934975; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2004 roku, I CK 505/2003, LexPolonica nr 2025461). Jakkolwiek zatem w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji wnioskodawca jak również uczestniczki postępowania zgodnie podali, że E. G.
(1)nie sporządził testamentu (k. 20, 20v) , wobec czego nie było podstaw do uznania, że zachodzi dziedziczenie testamentowe, to jednak nowe okoliczności wskazane w apelacji skutkują uznaniem, że nie została rozpoznana istota sprawy i dlatego na podstawie art. 386 § 4 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. uchylono zaskarżone postanowienie i przekazano sprawę Sądowi Rejonowemu w Kutnie do ponownego rozpoznania pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego ( art. 108 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. ). W toku ponownego rozpoznania sprawy obowiązkiem Sądu będzie podjęcie czynności związanych z otwarciem i ogłoszeniem ewentualnego pisma stwierdzającego treść testamentu ustnego, a następnie przeprowadzenie postępowania dowodowego w zakresie koniecznym dla ustalenia okoliczności istotnych dla oceny ważności i skuteczności testamentu ustnego oraz zbadanie okoliczności wyłączających lub ograniczających zdolność spadkobrania spadkobiercy testamentowego. Z uwagi na powyższe, w ocenie Sądu Odwoławczego konieczne było uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.