Sygn. akt VII Ka 318/19 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 11 czerwca 2019 r. Sąd Okręgowy w Częstochowie VII Wydział Karny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący: SSO Beata Jarosz Protokolant: Justyna Szczap przy udziale Prokuratora Prokuratury Rejonowej w Częstochowie Marka Szlichty po rozpoznaniu w dniu 11 czerwca 2019 r. sprawy T. P. syna L. i J. ur. (...) w B. oskarżonego z art. 286 § 1 k.k. na skutek apelacji wniesionej przez oskarżonego od wyroku Sądu Rejonowego w Częstochowie z dnia 23 listopada 2018 r. , sygn. akt XI K 212/18 orzeka: uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Częstochowie. Sygn. Akt VII Ka 318/19 UZASADNIENIE T. P. został oskarżony o to, że: działając w okresie od dnia 12 lipca 2016 roku do 19 lipca 2016 roku w miejscowości K. z góry powziętym zamiarem i w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, jako osoba uprawniona do prowadzenia spraw w imieniu firmy (...) z siedzibą w B. , poprzez złożenie oferty sprzedaży odpadów o kodzie 15 01 02 (opakowania z tworzyw sztucznych – chemia gospodarcza twarda PP) zgodnie z wystawioną fakturą VAT o numerze (...) , na której wartość towaru wynosi 9900 złotych wprowadził w błąd co do zamiaru sprzedaży i wydania zamówionego towaru, czym doprowadził do niekorzystnego rozporządzenia własnym mieniem w kwocie pobranej zaliczki w kwocie 4950 złotych na szkodę PPHU i SA (...) z siedzibą w K. . tj. o czyn art. 286 § 1 k.k. Sąd Rejonowy w Częstochowie wyrokiem z dnia 23 listopad 2018r sygn.. akt XI K 212/18 orzekł:
- T. P. uznał za winnego popełnienia zarzucanego mu czynu opisanego w części wstępnej wyroku, i za to na mocy art. 286 § 1 kk wymierza mu karę 6 (sześciu) miesięcy pozbawienia wolności;
- Na zasadzie art. 46 § 1 kk orzekł obowiązek naprawienia szkody poprzez zapłatę kwoty 4300 (cztery tysiące trzysta) złotych na rzecz K. F. ;
- Na mocy art. 627 kpk i art. 2 ust. 1 ustawy z 23.06.1973r. o opłatach w sprawach karnych zasądził od oskarżonego na rzecz Skarbu Państwa opłatę w wysokości 120 (sto dwadzieścia) złotych i wydatki za postępowanie karne w kwocie 50 (pięćdziesiąt) złotych. Od powyższego wyroku apelację wniósł oskarżony. Zaskarżył on wyrok w całości zarzucając mu:
- obrazę przepisów postępowania, które miało wpływ na treść orzeczenia, to jest: a. art. 202 §1 k.p.k. w zw. z art. 167 k.p.k. poprzez nieprzeprowadzenie z urzędu dowodu z opinii dwóch biegłych psychiatrów celem ustalenia zdolności oskarżonego do rozpoznania znaczenia swojego czynu w chwili jego popełnienia, jak i jego aktualnego stanu zdrowia psychicznego, a zwłaszcza czy pozwala on oskarżonemu na udział w postępowaniu i prowadzenie obrony w sposób samodzielny oraz rozsądny, pomimo zaistnienia ku temu przesłanek wynikających z dokumentów załączonych do akt niniejszej sprawy, to jest przedstawionych przez oskarżonego zaświadczeń lekarskich, wskazujących iż leczy on psychiatrycznie; b. art. 178 a k.p.k. poprzez złamanie zakazu dowodowego i poczynienie ustaleń faktycznych w oparciu o informacje pozyskane w toku postępowania mediacyjnego, w szczególności oświadczeń oskarżonego złożonych wobec mediatora co do popełnienia czynu zabronionego, które to okoliczności ustalone zostały w oparciu o protokół mediacji; c. art. 177 §1 k.p.k. w zw. z art. 167 k.p.k. poprzez nieprzeprowadzenie z urzędu dowodu z zeznań świadka S. S. , w sytuacji gdy jako osoba wystawiająca fakturę pro forma miał wiedzę na temat okoliczności transakcji, działania na polecenie T. P. , uzgodnień dokonanych z kontrahentem w przedmiocie terminu dostawy towaru, jak też ewentualnego działania oskarżonego z zamiarem oszustwa; d. art. 7 k.p.k. w zw. z art. 410 k.p.k. oraz art. 424 k.p.k. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, a w istocie dokonanie dowolnej i wybiórczej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności poprzez chybione ustalenie, że: - K. F. otrzymał od oskarżonego fakturę VAT, która stanowi dowód zrealizowanej transakcji, w sytuacji gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego, w tym samego dokumentu wynika, że była to faktura VAT pro forma, która nie jest dokumentem Księgowym i nie stanowi podstawy do uiszczenia opłaty ; - T. P. zawierając umowę i ustalając jej warunki podczas rozmowy telefonicznej przedstawił się jako M. C. , podczas gdy z jego wyjaśnień wynika, że posługiwał się własnymi danymi personalnymi; - skarżony unikał pokrzywdzonego, kontaktów z nim, nie odbierał od K. F. telefonów i zrywał połączenie, podczas gdy z jego wyjaśnień wynika, że wielokrotnie rozmawiał z pokrzywdzonym i wyjaśniał mu przyczyny zwłoki w dostawie; -termin dostarczenia towaru był „jasno i dokładnie” określony ustnie przez strony umowy jako niezwłoczny, co oznaczało kilka dni, podczas gdy strony nie doprecyzowały terminu dostawy zamówionego towaru;
- błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, który miał wpływ na jego treść, będący wynikiem wskazanych powyżej uchybień procesowych, polegający na błędnym ustaleniu, że oskarżony dopuścił się zarzucanego mu czynu oszustwa; Stawiając powyższy zarzut wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uniewinnienie oskarżonego T. P. od popełnienia zarzucanego mu czynu, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i skierowanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez Sad Pierwszej Instancji. Sąd Okręgowy zważył, co następuje. Apelacja oskarżonego zasługiwała na uwzględnienie o tyle, że zaskarżony wyrok należało uchylić i sprawę oskarżonego T. P. przekazać do ponownego rozpoznania, z uwagi na zaistnienie bezwzględnej przyczyny odwoławczej określonej w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. W tym względzie zasadnicze znaczenie miał zarzut podniesiony w pkt 1 a osobistej apelacji, oskarżonego dotyczący nieprzeprowadzenia dowodu z opinii (...) biegłych lekarzy psychiatrów, z tym że Sąd Okręgowy zauważył, że powstanie wątpliwości co do poczytalności oskarżonego spowodowało powstanie obrony obligatoryjnej. Skoro zaś oskarżony nie miał obrońcy w toku postępowania sądowego, to zgodnie z art. 439 §1 pkt 10 k.p.k. zaskarżony wyrok należało uchylić. Obrona obligatoryjna, o której mowa w art. 79 § 1 pkt 3 i 4 kpk powstaje z chwilą, gdy organ procesowy powziął wątpliwości co do tego, czy sprawca mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenie lub pokierować swoim postępowaniem ( art. 79 § 1 pkt 3 kpk w zw. z art. 31 § 1 KK ), albo, czy jego zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania postępowaniem była w znacznym stopniu ograniczona ( art. 79 § 1 pkt 3 kpk w zw. z art. 31 § 2 kk ), a także wówczas, gdy wprawdzie brak wątpliwości wskazanych wyżej, ale istnieją one, co do tego, czy stan zdrowia psychicznego oskarżonego pozwala na udział w postępowaniu lub prowadzenie obrony w sposób samodzielny oraz rozsądny ( art. 79 § 1 pkt 4 kpk ). W świetle treści art. 79 § 4 kpk w celu wyjaśnienia którejkolwiek z tych wątpliwości koniecznym jest dopuszczenie dowodu z opinii (...) biegłych psychiatrów ( art. 202 § 1 kpk ) , z tym, że obrona obligatoryjna trwa od momentu powzięcia tych wątpliwości, a więc również przed złożeniem przez biegłych lekarzy psychiatrów opinii i wówczas już oskarżony na rozprawie winien być reprezentowany przez obrońcę. Samo wydanie przez biegłych opinii, w stanie prawnym obowiązującym od dnia 1 lipca 2015 r. nie decyduje już o ustaniu obrony obligatoryjnej. Obrona obligatoryjna w wypadkach wskazanych w art. 79 § 1 pkt 3 i 4 kpk ustaje dopiero z chwilą wydania przez sąd postanowienia, że udział obrońcy w rozprawie nie jest obowiązkowy – art. 79 § 4 kpk , a podstawą do wydania takiego postanowienia winna być opinia psychiatryczna. W niniejszej sprawie, zdaniem Sądu Okręgowego wątpliwości co do stanu poczytalności oskarżonego, oraz co do tego czy stan jego zdrowia psychicznego pozwala mu na udział w rozprawie winny się pojawić już po tym jak oskarżony złożył w dniu 15.06.2018r. zaświadczenie nr 42 /2018r. o niezdolności do udziału w postępowaniu, które jak wynika z jego treści zostało wydane w oparciu dokumentację lek. med. specjalisty psychiatrii. Natomiast po tym jak oskarżony przedstawił pismem z dnia 03.10.2018r. cały plik zaświadczeń o niezdolności do pracy, z których wynikało, że nie był on zdolny do pracy z powodu leczenia psychiatrycznego od sierpnia 2017r. takie wątpliwości musiały powstać (k. 333- 345). Co prawda oskarżony w swym piśmie z dnia 03.10.2018r. nie powołuje się na to, że z uwagi na swój stan zdrowia psychicznego jest niezdolny do udziału w postępowaniu, a owe zaświadczenia przedkładał w celu wykazania ograniczonej zdolności do pracy postulując umorzenie postępowania, czy wymierzenie mu niskiej kary grzywny. Niemniej sama ilość tych zaświadczeń, fakt, że wszystkie pochodziły od lekarza specjalisty psychiatrii M. K. , musiała zrodzić wątpliwości o jakich mowa w art. 79 § 1 pkt 3 i 4 kpk , a Sąd Rejonowy winien wówczas wyznaczyć oskarżonemu obrońcę z urzędu oraz dopuścić dowód z opinii dwóch biegłych psychiatrów i dopiero, gdyby opinia ta rozwiała owe wątpliwości mógł zwolnić obrońcę i prowadzić rozprawę bez udziału obrońcy oskarżonego. Tymczasem Sąd Rejonowy prowadził dalej rozprawę bez udziału obrońcy oskarżonego. Do apelacji oskarżony załączył dalszą dokumentację, a nadto Sąd Okręgowy załączył kopię dokumentacji leczenia oskarżonego u lekarza psychiatry M. K. , która potwierdza leczenie oskarżonego z powodu schorzeń natury psychiatrycznej. Sąd Okręgowy nie mógł jednak konwalidować uchybienia Sądu Rejonowego poprzez dopuszczenie dowodu z opinii (...) biegłych lekarzy psychiatrów, gdyż jak już wyżej wskazano, wątpliwości co do stanu poczytalności oskarżonego powstały w toku postępowania pierwszoinstanyjnego i już wówczas oskarżony winien mieć obrońcę, którego udział w rozprawie był obligatoryjny. Zgodnie z treścią art. 410 par. 1 pkt 10 k.p.k. niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów oraz wpływu uchybienia na treść orzeczenia sąd odwoławczy na posiedzeniu uchyla zaskarżone orzeczenie, jeżeli oskarżony w postępowaniu sądowym nie miał obrońcy w wypadkach określonych w art. 79 § 1 i 2 kpk . Mając na uwadze powyższe Sąd Okręgowy uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sadowi Rejonowemu. Sąd Okręgowy przy tym zgodnie z treścią art. 436 k.p.k. ograniczył rozpoznanie środka odwoławczego tylko do uchybienia jakim mowa w art. 439 par. 1 pkt 10 k.p.k. , uznając , że jest to wystarczające do wydania orzeczenia, a rozpoznanie pozostałych podniesionych przez stronę zarzutów byłoby przedwczesne i bezprzedmiotowe. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy w pierwszej kolejności dopuścić dowód z opinii (...) biegłych lekarzy psychiatrów dla ustalenia stanu poczytalności oskarżonego w chwili czynu i jego zdolności do udziału w postępowaniu i w razie gdyby opinia ta nie usunęła wątpliwości, winien czuwać by oskarżony miał obrońcę. Podstawa rozstrzygnięcia był przepis art. 437 k.p.k.