Sad powszechny, I ACa 493/18

Sygn. akt I ACa 493/18 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 grudnia 2018 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Paweł Rygiel (spr.) Sędziowie: SSA Józef Wąsik SSA Regina Kurek Protokolant: st. sekr. sądowy Beata Zaczyk po rozpoznaniu w dniu 19 grudnia 2018 r. w Krakowie na rozprawie sprawy z powództwa Zarządu Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w K. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w K. przy interwencji ubocznej po stronie pozwanej E. P. o stwierdzenie nieważności ewentualnie o uchylenie uchwały na skutek apelacji interwenienta ubocznego od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 18 października 2017 r. sygn. akt I C 1314/16 uchyla zaskarżony wyrok i odrzuca pozew w części dotyczącej żądania stwierdzenia nieważności uchwały, a w pozostałej części sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w Krakowie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania apelacyjnego. SSA Regina Kurek SSA Paweł Rygiel SSA Józef Wąsik sygn. akt I ACa 493/18 UZASADNIENIE wyroku z dnia 19 grudnia 2018 r. Powód, Zarząd Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w K. , w pozwie skierowanym przeciwko pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w K. , domagał się stwierdzenia nieważności uchwały Walnego Zgromadzenia nr (...) z dnia 24 czerwca 2014 r., ewentualnie – uchylenia tej uchwały jako sprzecznej z postanowieniami Statutu. Strona pozwana, reprezentowana przez pełnomocnika ustanowionego uchwałą Rady Nadzorczej, uznała powództwo. W toku postępowania interwencję uboczną po stronie pozwanej wniósł E. P. , który sprzeciwiał się żądaniom pozwu. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy ustalił, że uchwała nr (...) Walnego Zgromadzenia Spółdzielni Mieszkaniowej (...) z dnia 24 czerwca 2016 r. jest nieważna. Sąd I instancji ustalił, że na zebraniu w dniu 24 czerwca 2016 r. Walne Zgromadzenie członków pozwanej Spółdzielni podjęło uchwałę nr (...) w przedmiocie uchylenia uchwały Rady Nadzorczej nr (...) z dnia 16 grudnia 2014 r. w sprawie uchwalenia zmian „Regulaminu indywidualnego rozliczania kosztów zużycia energii cieplnej w budynkach Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w K. ”. Przedmiotowa uchwała została podjęta z inicjatywy grupy członków, którzy zwrócili się do Zarządu Spółdzielni o umieszczenie w porządku obrad Walnego Zgromadzenia punktu obejmującego podjęcie wyżej opisanej uchwały. Sąd Okręgowy poczynił także ustalenia dotyczące podjęcia przez Radę Nadzorczą Spółdzielni uchwały nr (...) , będącej przedmiotem opisanej wyżej uchwały Walnego Zgromadzenia, jak też kluczowych postanowień tej uchwały, dotyczącej zasad rozliczania zużycia energii cieplnej w budynkach spółdzielni. W tym stanie rzeczy, odwołując się do treści art. 42 § 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze , Sąd uznał za zasadne roszczenie o ustalenie nieważności spornej uchwały. Dokonując szczegółowej analizy postanowień Statutu Spółdzielni w kontekście art. 38, art. 46 i art. 48 cyt. wyżej ustawy ocenił, że uchwalenie Regulaminu rozliczania kosztów zużycia energii cieplnej należy do wyłącznej kompetencji Rady Nadzorczej. Tym samym podjęcie uchwały w tym przedmiocie przez Walne Zgromadzenie nastąpiło z przekroczeniem kompetencji tego organu, co skutkuje jej nieważnością. Sąd zauważył, że stosownie do treści art. 42 § 4 ustawy – Prawo Spółdzielcze , zarząd spółdzielni uzyskał legitymację wyłącznie do wytoczenia powództwa o uchylenie uchwały. Tym niemniej zważył, że stanowisko, iż zarząd nie jest uprawniony do wytoczenia powództwa o ustalenie nieważności uchwały nie dałoby się pogodzić z uregulowaniem zawartym w art. 42 § 5 ustawy, jak też nie jest możliwe, by racjonalny ustawodawca przewidział legitymację zarządu wyłącznie do wytoczenia powództwa o uchylenie uchwały. W konkluzji Sąd przyjął uprawnienie zarządu także do wytoczenia powództwa o ustalenie – na podstawie art. 189 k.p.c. - nieważności uchwały walnego zgromadzenia. Wreszcie Sąd wskazał, że skoro uwzględnione zostało w sprawie żądanie główne, to bezprzedmiotowe stało się orzekanie co do żądania ewentualnego. Od powyższego orzeczenia apelację wniósł interwenient uboczny, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 42 § 2 ustawy – Prawo spółdzielcze poprzez uznanie, że zarząd ma prawo do zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia na zasadzie analogii z art. 42 § 4 tej ustawy, co doprowadziło do wydania orzeczenia w sprawie, w której powód nie posiada legitymacji procesowej oraz art. 38 cyt. ustawy poprzez uznanie, że sporna uchwała Walnego Zgromadzenia miała charakter wiążący i uznanie jej za nieważną. W konsekwencji podniesionych zarzutów apelujący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powoda na jego rzecz kosztów zastępstwa procesowego. Pozwana Spółdzielnia oświadczyła, że cofa apelację złożoną przez interwenienta ubocznego, jako pozostającą w sprzeczności z jej stanowiskiem. Strona powodowa wniosła o odrzucenie apelacji z uwagi na jej sprzeczność ze stanowiskiem strony, do której przystąpił interwenient ( art. 79 k.p.c. ), a w przypadku nie podzielenia tego stanowiska – o oddalenie apelacji i obciążenie interwenienta ubocznego kosztami postępowania. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje. W pierwszej kolejności rozważenia wymaga zarzut niedopuszczalności apelacji. Stosownie do art. 79 k.p.c. , czynności procesowe interwenienta ubocznego nie mogą pozostawać w sprzeczności z czynnościami i oświadczeniami strony, do której przystąpił. Oznacza to, że sprzeciw strony, do której interwenient przystąpił, przeciwko czynności procesowej podjętej przez interwenienta powoduje pozbawienie skuteczności takiej czynności, a w przypadku, gdy czynność interwenienta wywołała już skutki procesowe, strona zawsze może cofnąć skutecznie taką czynność, np. – jak w niniejszej sprawie – apelację. Przedmiotowe ograniczenie uprawnień interwenienta odnosi się jednak wyłącznie do interwencji ubocznej niesamoistnej. W przypadku interwencji samoistnej, pozycja interwenienta jest bowiem silniejsza, skoro z art. 81 k.p.c. wynika, że jeżeli z istoty spornego stosunku prawnego lub z przepisu ustawy wynika, że wyrok w sprawie ma odnieść bezpośredni skutek prawny w stosunku między interwenientem a przeciwnikiem strony, do której interwenient przystąpił, do stanowiska interwenienta w procesie stosuje się odpowiednio przepisy o współuczestnictwie jednolitym. Stąd stanowisko procesowe takiego interwenienta jest bardziej samodzielne, a jego czynności w zasadzie niezależne od woli strony, do której przystąpił. Mogą być one niezgodne z czynnościami strony. Strona nie może zatem skutecznie sprzeciwić się wniesieniu przez interwenienta samoistnego środka zaskarżenia, ani też go wycofać. Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 18 października 2012 r., V CZ 37/12 (lex nr 1665908), „O charakterze interwencji ubocznej decyduje skutek prawny, jaki wyrok w sprawie, w której zgłoszono interwencję, odnosi między interwenientem ubocznym a przeciwnikiem strony, do której interwenient przystąpił. Jeśli skutek ten jest bezpośredni, interwencja uboczna ma charakter samoistny, co powoduje, że do stanowiska interwenienta w procesie odpowiednio stosuje się przepisy o współuczestnictwie jednolitym. W nauce bezpośredniość skutku łączy się z wkroczeniem orzeczenia w sferę prawną interwenienta, który zostaje objęty powagą rzeczy osądzonej. Skutek równoznaczny z prawomocnym rozstrzygnięciem o przedmiocie sporu dotyczyć musi stosunków między interwenientem a przeciwnikiem strony, do której przystąpił, co oznacza, że interwenient samoistny musi pozostawać z przeciwnikiem w takiej relacji, która obiektywnie umożliwiałaby wytoczenie przez niego lub przeciwko niemu tożsamego powództwa. W tym znaczeniu ma on pozycję odpowiadającą pozycji strony, co uzasadnia wzmocnienie jego uprawnień w stosunku do interwenienta niesamoistnego, którego interesów prawnych sprawa dotyczy jedynie pośrednio”. Uwzględniając powyższe wskazać należy, że w stosunku do E. P. , będącego członkiem pozwanej Spółdzielni, skutek wyroku uwzględniającego powództwo główne bądź ewentualne będzie bezpośredni. Stwierdzenie nieważności uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni bądź uchylenie takiej uchwały wywołuje bezpośredni skutek wobec wszystkich członków spółdzielni ( art. 42 § 9 ustawy – Prawo spółdzielcze ) i wprost przekłada się na stosunek spółdzielczy i relacje pomiędzy członkiem a organami spółdzielni. Nie ulega zatem wątpliwości, że interwencja E. P. ma charakter samoistny, a w związku z tym strona pozwana nie mogła w sposób skuteczny sprzeciwić się wniesionej przez niego apelacji, jak też jej cofnąć. Trafnie kwestionuje apelujący uprawnienie zarządu spółdzielni do wytoczenia powództwa o ustalenie nieważności uchwały walnego zgromadzenia. Błędnie natomiast, tak interwenient jak i Sąd I instancji, wiążą to uprawnienie z kwestią legitymacji procesowej zarządu. Legitymacja procesowa oznacza wynikające z przepisów prawa materialnego bądź prawa procesowego uprawnienie do uczestniczenia w konkretnym postępowaniu cywilnym w charakterze powoda (legitymacja czynna) lub pozwanego (legitymacja bierna) lub dokonania określonej czynności procesowej . Jest uprawnieniem do poszukiwania ochrony prawnej w konkretnej sprawie oraz do prowadzenia konkretnego procesu i podlega odrębnej ocenie w każdym przypadku. Wynika z przepisów prawa materialnego i oznacza, że na podstawie tych przepisów dany podmiot jest uprawniony do występowania w konkretnym postępowaniu. Brak legitymacji procesowej prowadzi w zasadzie do oddalenia powództwa. Od legitymacji procesowej odróżnić należy zdolność sądową, będącą jednym z koniecznych przymiotów strony w postępowaniu cywilnym. Z art. 64 k.p.c. wynika, że zdolność sądową należy rozumieć jako zdolność do występowania w procesie jako strona, a więc zdolność do bycia samodzielnym podmiotem uprawnień, obowiązków i ciężarów procesowych. Warunkuje ona podmiotowość procesową konkretnej jednostki. Należy do bezwzględnych i pozytywnych przesłanek procesowych, a jej brak skutkuje odrzuceniem pozwu ( art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c. ). Z mocy § 1 art. 64 k.p.c. , zdolność występowania w procesie jako strona ma każda osoba fizyczna i prawna. Nadto, zgodnie z § 1 1 tego przepisu, zdolność sądową mają także jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną. Nadto, tak przepisy kodeksu postępowania cywilnego , jak i ustaw pozakodeksowych przyznają oznaczonym strukturom kompetencje do występowania z określonymi żądaniami lub uczestniczenia w postępowaniu cywilnym. Tym samym jednostki te są wyposażone w zdolność sadową w zakresie określonym w przepisie szczególnym. Mogą one korzystać ze zdolności sądowej wyłącznie wycinkowo, w sprawach wynikających z treści przepisów szczególnych, przyznających im kompetencję do dochodzenia lub obrony praw w postępowaniu cywilnym. Zważyć przy tym należy, że przepisy przyznające kompetencje w tym zakresie nie mogą być wykładane rozszerzająco. Taką jednostką jest zarząd spółdzielni w sprawach o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni. W oczywisty sposób zarząd nie posiada osobowości prawnej, a jest jedynie organem takiej osoby prawnej jaką jest spółdzielnia. Tym samym – co do zasady – podmiotem praw i obowiązków wynikających z podjętych przez walne zgromadzenie uchwał jest spółdzielnia. Art. 42 § 4 ustawy – Prawo spółdzielcze przydaje kompetencję do wytoczenia powództwa o uchylenie uchwały także zarządowi spółdzielni. Tym samym zarząd, z mocy tego przepisu, uzyskał zdolność sądową wyłącznie w ramach powództwa o uchylenie uchwały. Zważyć należy, że w aktualnym stanie prawnym art. 42 cyt. ustawy, w związku z podjęciem przez walne zgromadzenie spółdzielni uchwały, przewiduje trzy oddzielne powództwa. W § 2 wskazuje, że uchwała sprzeczna z prawem jest nieważna, a w § 3 statuuje powództwo o uchylenie uchwały sprzecznej z postanowieniami statutu bądź dobrymi obyczajami lub godzącej w interesy spółdzielni albo mającej na celu pokrzywdzenie jej członka. Wreszcie w § 9 wprost ustawa odwołuje się do oddzielnych roszczeń o ustalenie nieistnienia uchwały, ustalenie jej nieważności oraz o uchylenie uchwały. O ile podstawą prawną trzeciego z wymienionych roszczeń jest art. 42 § 3 ustawy, to podstawą dwóch pierwszych jest przepis ogólny – art. 189 k.p.c. Jak już wskazano, § 4 art. 42, przydał zdolność sądową zarządowi spółdzielni wyłącznie w sprawach o uchylenie uchwały. Przypomnieć także należy, że tak zakreślony stan prawny jest odmienny od obowiązującego do 2005 r. Art. 42 ustawy, w brzmieniu obowiązującym do nowelizacji ustawą z dnia 3 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2005 r., nr 122, poz. 1024), w § 2 przewidywał zaskarżenie uchwały walnego zgromadzenia do sądu z powodu jej niezgodności z prawem lub postanowieniami statutu, a kompetencje do wytoczenia powództwa w tym przedmiocie przydawał także zarządowi spółdzielni. Jak już wskazano, ustawodawca zmienił ten stan prawny, statuując roszczenie o uchylenie uchwały wyłącznie do przyczyn związanych ze sprzecznością ze statutem oraz z przyczyn sprzeczności uchwały z dobrymi obyczajami, jej godzenia w interesy spółdzielni albo zmierzającej do pokrzywdzenia członka spółdzielni. O ile uchwała jest sprzeczna z prawem, to jej podważenie ma miejsce na zasadach ogólnych, w tym przy wykorzystaniu powództwa przewidzianego art. 189 k.p.c. Jednocześnie ustawodawca ograniczył, w porównaniu do stanu poprzedniego, zdolność sądową zarządu wyłącznie do spraw, w których przedmiotem jest powództwo znajdujące podstawę w art. 42 § 3 ustawy. W tym stanie rzeczy bezprzedmiotowe były rozważania Sądu I instancji dotyczące legitymacji procesowej zarządu oraz co do racjonalności przyjętego rozwiązania ustawowego. Na marginesie jedynie wskazać należy, że wbrew obawom Sądu Okręgowego, brak zdolności sądowej zarządu w sprawach o stwierdzenie nieważności uchwały walnego zgromadzenia, nie pozbawia spółdzielni i organów ją reprezentujących możliwości kwestionowania takiej uchwały bądź rozstrzygnięcia sporu co do jej ważności. Uprawnienia takie może zrealizować sama spółdzielnia wytaczając powództwo o ustalenie bądź też w ramach powództwa o świadczenie wynikające ze spornej uchwały, w ramach którego, przesłankowo, badana będzie ważność kwestionowanej uchwały. W tym stanie rzeczy powództwo zarządu o ustalenie nieważności uchwały, na podstawie art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c , podlegało odrzuceniu. Konsekwencją uchylenia wyroku w zakresie roszczenia głównego i odrzucenie pozwu w tej części jest konieczność rozpoznania żądania ewentualnego. Sąd Okręgowy nie badał tego żądania i o nim nie orzekł. Tym samym w pozostałym zakresie Sąd nie orzekł o istocie sprawy, co musi skutkować uchyleniem zaskarżonego wyroku co do żądania uchylenia spornej uchwały i przekazaniem sprawy w tej części Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania apelacyjnego. Przypomnieć należy, ze przez nierozpoznanie istoty sprawy należy rozumieć „ nierozpoznanie merytoryczne zgłoszonych w sprawie roszczeń, bez orzeczenia, choćby częściowego, o żądaniach stron” (tak Sad Najwyższy m.in. w wyroku z dnia 16 lipca 1998 r., I CKN 804/97, lex nr 151644). Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Apelacyjny, na postawie art. 386 § 3 i 4 k.p.c. , orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd orzekł na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. SSO Regina Kurek SSA Paweł Rygiel SSA Józef Wąsik