← Polska

Sad powszechny, II Cz 2038/13

POSTANOWIENIE Dnia 21 stycznia 2014 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu Wydział II Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący: SSO Małgorzata Wiśniewska (spr.) Sędziowie: SO Krzysztof Dziedzic SO Ryszard Małecki po rozpoznaniu w dniu 21 stycznia 2014 r. w Poznaniu na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku B. K. przy uczestnictwie R. K. o podział majątku wspólnego na skutek zażalenia wnioskodawczyni na punkt

  1. postanowienia Sądu Rejonowego w Szamotułach z dnia 16 września 2013 r. sygnatura akt I Ns 656/11 postanawia: I. zmienić zaskarżone postanowienie w ten sposób, że przyznać adwokatowi M. A. od Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w Szamotułach kwotę 8.856 zł (w tym podatek VAT) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej wnioskodawczyni z urzędu; II. przyznać adwokatowi M. A. od Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w Szamotułach kwotę 369 zł (w tym podatek VAT) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej wnioskodawczyni z urzędu w postępowaniu zażaleniowym, a w pozostałym zakresie wniosek pełnomocnika o przyznanie wynagrodzenia za postępowanie zażaleniowe oddalić; III. oddalić wniosek o zwrot na rzecz pełnomocnika wnioskodawczyni uiszczonej opłaty od zażalenia. /-/ K. Dziedzic/-/ M. Wiśniewska/-/ R. Małecki UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 16 września 2013 r. Sąd Rejonowy w Szamotułach, w sprawie o sygn. akt I Ns 656/11, umorzył postępowanie w przedmiocie podziału majątku wspólnego. W punkcie
  2. zasądził od wnioskodawczyni na rzecz adwokata M. A. kwotę 7.200 zł tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej wnioskodawczyni z urzędu. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że pismami z dnia 3 września 2013 r. wnioskodawczyni i uczestnik wnieśli o umorzenie postępowania z uwagi na dokonanie podziału majątku wspólnego poza rozprawą oraz domagali się nieobciążania ich kosztami sądowymi. Sąd wyjaśnił, że wnioskodawczyni i uczestnik korzystali ze zwolnień od kosztów sądowych, które zostały cofnięte postanowieniem z 8 stycznia 2013 r. z uwagi na zbycie w listopadzie 2012 r. części nieruchomości stanowiącej majątek wspólny i uzyskanie z tego tytułu środków finansowych. Sąd wskazał jako podstawę swojego rozstrzygnięcia art. 110 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, zgodnie z którym sąd cofa zwolnienie od kosztów sądowych, jeżeli okaże się, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć. Sąd wyjaśnił, że w obu wypadkach strona obowiązana jest uiścić wszystkie przepisane opłaty oraz z wydatki, jednakże w drugim wypadku sąd może obciążyć stronę tym obowiązkiem częściowo, stosownie do zmiany, jaka nastąpiła w jej stosunkach. Wnioskodawczyni korzystała w sprawie z pomocy pełnomocnika ustanowionego dla niej z urzędu, który złożył wniosek o przyznanie mu od Skarbu Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w kwocie 14.400 zł + podatek VAT oraz oświadczenie, że nie zostały one opłacone nawet w części. Na koszty te składały się: jednorazowe wynagrodzenie pełnomocnika za reprezentowanie wnioskodawczyni w postępowaniu w pierwszej instancji w wysokości 150% stawki minimalnej, tj. 7.200 zł + 3.600 zł = 10.800 zł (Sąd wskazał, że sprawa toczyła się dwukrotnie w pierwszej instancji, gdyż po wydaniu pierwszego postanowienia o podziale majątku wspólnego - na skutek apelacji stron - została uchylona do ponownego rozpoznania) oraz wynagrodzenie za reprezentowanie wnioskodawczyni przed sądem odwoławczym na skutek wniesienia apelacji w wysokości 50% stawki minimalnej, tj. 3.600 zł. Łączna kwota z tego tytułu wyniosła 14.400 zł i Sąd postanowił obciążyć tą kwotą po połowie wnioskodawczynię oraz Skarb Państwa. Powyższe postanowienie zaskarżyła wnioskodawczyni. Przedmiotowe postanowienie żaląca zaskarżyła w części, tj. w zakresie punktu
  3. Żaląca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia w powyższym zakresie poprzez przyznanie od Skarbu Państwa pełnomocnikowi z urzędu dalszej kwoty 7.200zł (łącznie 14.400 zł). W uzasadnieniu żaląca podniosła, że z art. 110 uksc wynika, że sąd może nakazać stronie zwrócić wydatki. Słowo „zwrócić” oznacza, zdaniem wnioskodawczyni, że wydatki te muszą być najpierw wyłożone ze środków Skarbu Państwa. Dotyczy to w szczególności wydatków na opinie biegłych. Zdaniem skarżącej, w/w przepis nie daje podstaw do zastosowania go w tej sprawie. Żaląca powołała się również na brzmienie art. 29 ust. 1 ustawy - Prawo o adwokaturze – zgodnie z którym, koszty pomocy prawnej ponosi (a nie: może ponieść) Skarb Państwa. Skoro koszty te ponosi Skarb Państwa, zdaniem żalącej, muszą być one opłacone ze środków budżetowych, a nie zasądzane bezpośrednio od strony, do czego żadnej innej podstawy prawnej nie ma. Możliwość tę wyklucza także rozporządzenie z 17 września 2012 r., zgodnie z którym stawkę wynagrodzenia za pomoc prawną z urzędu podwyższa się o VAT, co z kolei nie musi mieć miejsca przy wynagradzaniu adwokata przez stronę, gdzie stawka winna być ceną brutto, tj. zawierać VAT. Dla pełnomocnika z urzędu nie jest też obojętne, czy przysługujące mu należności może realizować wobec Skarbu Państwa, czy wobec strony. Zdaniem żalącej, „zmiana postanowienia zgodnie z wnioskiem zażalenia oznaczałaby implicite zwolnienie wnioskodawczyni od obowiązku zwrotu Skarbowi Państwa wydatków w tej części, za czym przemawia wiele argumentów:

(1)słuszne wydaje się, aby finalnie obie strony poniosły koszty w takim samy zakresie tj. co do opinii biegłego jak w punkcie 3 postanowienia,
(2)za powyższym przemawia zasada sprawiedliwości i spójności wewnętrznej orzeczenia,
(3)za powyższym przemawia także to, że uczestnik również korzystał z pomocy prawnej z urzędu i nie powinien ponosić kosztów postępowania w mniejszym zakresie niż wnioskodawczyni, tylko dlatego, że jego pełnomocnik nie ponawia wniosku o przyznanie mu tych kosztów,
(4)sąd nie analizował sprawy pod kątem aktywności każdego z uczestników, podczas gdy, zdaniem żalącej, to przede wszystkim R. K. zgłaszał przeróżne roszczenia dodatkowe i kwestionował kolejne opinie,
(5)o cofnięciu zwolnienia i obciążeniu kosztami nie powinno przesądzać samo zbycie rzeczy w toku postępowania, gdyż strony równie dobrze mogły się zgodzić na sprzedaż licytacyjną, aby sąd wydał postanowienie końcowe i nie obciążał kosztami, a następnie niedługo później zbyć rzecz. Wnioskodawczyni załączyła do zażalenia kserokopię oświadczenia z dnia 27 sierpnia 2013 r. wydanego przez (...) Bank S.A. , z którego wynika, że 26 sierpnia 2013 r. dokonała spłaty kredytu udzielonego na podstawie umowy kredytu hipotetycznego nr (...) , co spowodowało wygaśnięcie hipoteki kaucyjnej do kwoty 102.932,08 zł. Żaląca oświadczyła, że środki uzyskane ze sprzedaży przedmiotów wchodzących w skład przypadłej jej części majątku wspólnego zużyła w całości na spłatę „znacznych” zobowiązań oraz że ma na utrzymaniu niesamodzielną córkę. Zdaniem żalącej, przeciwko obciążaniu jej kosztami pomocy prawnej przemawia także art. 108 k.p.c. w zw. z art. 110 uksc. Skoro bowiem można nakazać stronie zwrócić koszty procesu dopiero po ich wcześniejszym opłaceniu przez Skarb Państwa, a o kosztach pełnomocnika z urzędu sąd co do zasady orzeka dopiero w orzeczeniu kończącym postępowanie, rozstrzygnięcie to musi się uprawomocnić, by następnie móc orzekać o zwrocie kosztów. Orzekanie o takim zwrocie nie jest już możliwe, gdyż żadne postępowanie już się nie toczy. Art. 108 1 k.p.c. dotyczy zaś tylko kosztów sądowych. W dniu 7 października 2013 r. do Sądu Rejonowego wpłynęło pismo pełnomocnika żalącej z dnia 5 października 2013 r. oznaczone jako „Uzupełnienie zażalenia”, w którym pełnomocnik podtrzymał zażalenie oraz wniósł o:
  1. zwrócenie mu uiszczonej opłaty od zażalenia w kwocie 72 zł,
  2. nieobciążanie wnioskodawczyni kosztami postępowania ponad punkt
  3. zaskarżonego postanowienia,
  4. zasądzenie na rzecz pełnomocnika od Skarbu Państwa kwoty 1.440 zł + VAT tytułem pomocy prawnej udzielonej wnioskodawczyni z urzędu w postępowaniu zażaleniowym. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Zażalenie zasługiwało na częściowe uwzględnienie, jednak z innych przyczyn niż podniesione w środku zaskarżenia. W pierwszej kolejności wskazać należy, że prawomocnym postanowieniem z dnia 8 stycznia 2013 r. (I Ns 656/11) Sąd Rejonowy w Szamotułach cofnął wnioskodawczyni i uczestnikowi zwolnienie od kosztów sądowych przyznane w niniejszym postępowaniu (odpowiednio pkt
  5. i
  6. postanowienia). Wnioskodawczyni - postanowieniem wydanym na rozprawie w dniu 24 października 2008 r. - została w całości zwolniona od kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Następnie, postanowieniem z dnia 27 listopada 2009 r., Sąd Rejonowy przyznał wnioskodawczyni pełnomocnika z urzędu ( art. 117 § 1 k.p.c. ). Podstawa prawna do cofnięcia stronie zwolnienia od kosztów sądowych zawarta jest w art. 110 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tj. Dz. U. z 2010 r., nr 90 poz. 594 ze zm. – dalej u.k.s.c.). Przepis ten, uwzględniając jego umiejscowienie w ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych , odnosi się wyłącznie do kwestii przyznanego stronie zwolnienia od kosztów sądowych, których katalog określa wymieniona ustawa w art. 2 ust. 1 (koszty sądowe, według tej definicji, obejmują opłaty i wydatki). W konsekwencji, art. 110 u.k.s.c. może być wyłącznie podstawą do orzeczenia o obowiązku strony pokrycia kosztów sądowych (opłat i wydatków zaliczanych do kosztów sądowych) w przypadku cofnięcia jej zwolnienia przyznanego przez sąd. Nie można w tym przepisie poszukiwać podstawy prawnej dla orzeczenia o obowiązku pokrycia przez stronę wynagrodzenia pełnomocnika świadczącego dla strony pomoc prawną z urzędu. Podstawa taka znajduje się poza ustawą o kosztach sądowych, gdyż wynagrodzenie pełnomocnika nie należy do kategorii kosztów sądowych. Uregulowanie kwestii obciążenia strony kosztami pełnomocnika z urzędu zawarte jest w kodeksie postępowania cywilnego . Zgodnie z art. 120 k.p.c. , sąd cofnie ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, jeżeli okaże się, że okoliczności, na których podstawie je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć ( § 1 ). W wypadkach, o których mowa w § 1 art. 120 k.p.c. , strona obowiązana jest uiścić wynagrodzenie adwokata lub radcy prawnego dla niej ustanowionego ( § 2 ). W wypadku, gdy okoliczności, na podstawie których przyznano ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, przestały istnieć, sąd może obciążyć stronę tym obowiązkiem tylko częściowo, stosownie do zmiany, jaka nastąpiła w jej stosunkach ( § 3 ). W postanowieniu z dnia 8 stycznia 2013 r. (k. 554 akt), do którego Sąd Rejonowy odwołał się w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, postanowiono jednoznacznie o cofnięciu wnioskodawczyni oraz uczestnikowi zwolnienia od kosztów sądowych . Sąd Rejonowy zastosował zatem instytucję przewidzianą przepisem art. 110 u.k.s.c. Ani to orzeczenie, ani żadne inne wydane przez Sąd I instancji, nie stanowiło jednak cofnięcia ustanowienia dla wnioskodawczyni adwokata z urzędu , w oparciu o normę art. 120 § 1 k.p.c. Są to natomiast dwa niezależne i odrębne od siebie orzeczenia. Wobec niewydania przez Sąd I instancji postanowienia o cofnięciu przyznania wnioskodawczyni pełnomocnika z urzędu nie było zaś podstaw do zastosowania dyspozycji normy zwartej w art. 120 § 3 k.p.c. i zobowiązania wnioskodawczyni do częściowego pokrycia wynagrodzenia należnego pełnomocnikowi z urzędu. Przesłanką do wydania takiego orzeczenia jest bowiem wskazane w § 1 art. 120 k.p.c. cofnięcie ustanowienia pełnomocnika z przyczyn w tym przepisie wskazanych (a nie cofnięcie zwolnienia od kosztów sądowych). Przypomnieć należy, że z pomocy prawnej pełnomocnika z urzędu może korzystać również strona niezwolniona od kosztów sądowych ( art. 117 § 2 k.p.c. ), co dodatkowo wskazuje na odrębność powyższych instytucji prawnych. Utrzymując przyznane wnioskodawczyni postanowieniem z 27 listopada 2009 r. ustanowienie pełnomocnika z urzędu, Sąd Rejonowy nie mógł zatem postanowić o pokryciu przez wnioskodawczynię nawet części wynagrodzenia tegoż pełnomocnika. Niezbędne jest bowiem do tego cofnięcie ustanowienia pełnomocnika na podstawie art. 120 § 1 k.p.c. (zaskarżalne zażaleniem na podstawie art. 394 § 1 pkt 2 k.p.c. ), które w niniejszej sprawie nie nastąpiło. W konsekwencji Sąd Rejonowy nie miał podstaw do obciążenia wnioskodawczyni – nadal korzystającej z dobrodziejstwa instytucji pełnomocnika z urzędu – kosztami działania tego pełnomocnika (jego wynagrodzenia) w żadnej części. Zważywszy na fakt przyznania przez Sąd Rejonowy pełnomocnikowi reprezentującemu wnioskodawczynię wynagrodzenia za udzielenie pomocy prawnej z urzędu w wysokości łącznej 14.400 zł (150% stawki minimalnej za postępowanie przed Sądem I instancji – 10.800 zł netto oraz 50% stawki minimalnej za postępowanie apelacyjne przed Sądem odwoławczym - 3.600 zł netto), które to rozstrzygnięcie uznać należy za niekwestionowane, zaskarżone postanowienie należało zmienić zgodnie z wnioskiem żalącej przez przyznanie adwokatowi M. A. od Skarbu Państwa (Sądu Rejonowego w Szamotułach) również pozostałej części należnego mu wynagrodzenia, tj. kwoty 7.200 zł (powiększonej o podatek VAT, zgodnie z § 2 ust. 3 rozporządzenia z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu , t.j. Dz. U. 2013 poz. 461). Tym samym Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. zmienił postanowienie Sądu I instancji, jak w punkcie I. sentencji. O kosztach postępowania zażaleniowego Sąd Okręgowy orzekł w punkcie II. postanowienia, przyznając adwokatowi M. A. od Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w Szamotułach kwotę 369 zł (w tym podatek VAT) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej wnioskodawczyni z urzędu (§ 2 ust. 3, § 6 pkt 4, § 13 ust. 2 pkt 1 i § 19 pkt 1 rozporządzenia z dnia 28 września 2002 r.). Wartość wynagrodzenia pełnomocnika została obliczona z uwzględnieniem wartości przedmiotu zaskarżenia. Zażalenie dotyczyło wyłącznie rozstrzygnięcia zawartego w punkcie
  7. postanowienia z 16 września 2013 r., które miało za przedmiot obciążenie wnioskodawczyni (a nie Skarbu Państwa) obowiązkiem pokrycia części kosztów pełnomocnika z urzędu. Uwzględniając przedmiot zaskarżenia, całkowicie oderwany od istoty sprawy o podział majątku wspólnego, Sąd Okręgowy uznał za zasadne wyliczenie należnego pełnomocnikowi wynagrodzenia w oparciu o wymienione wyżej podstawy, a nie w nawiązaniu do wartości udziału wnioskodawczyni w majątku wspólnym (§ 7 ust. 1 pkt 10 rozporządzenia). Nie ma bowiem żadnego uzasadnienia dla obliczania wynagrodzenia pełnomocnika w niniejszym postępowaniu zażaleniowym w oparciu o wartość wskazaną w § 7 ust. 1 pkt 10 rozporządzenia. Taką podstawę wyliczenia wynagrodzenia pełnomocnika ustawodawca przewidział w sprawie o podział majątku wspólnego między małżonkami, co jednak nie oznacza, by uregulowanie to automatycznie przenosić także na wszelkie kwestie wpadkowe rozstrzygane w takim postępowaniu. Właściwa jest w tym przypadku – dla wyliczenia wynagrodzenia – badana przez sąd odwoławczy kwestia, która wykracza poza właściwą istotę sprawy o podział majątku wspólnego. Nieuprawnione było zatem żądanie pełnomocnika przyznania mu za udział w postępowaniu zażaleniowym (dotyczącym wyłącznie kwestii obciążenia wnioskodawczyni w połowie kosztami pełnomocnika) wynagrodzenia stanowiącego kwotę 1.440 zł netto. Wniosek pełnomocnika żalącej o zwrot wyłożonej przez niego („zwrócenie mi”) opłaty od zażalenia nie mógł zostać uwzględniony, gdyż wydatku tego nie można uznać za niezbędny wydatek adwokata w rozumieniu § 19 pkt 2) wskazanego wyżej rozporządzenia, zwracany przez Skarb Państwa w ramach ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Nie jest to bowiem wydatek obciążający adwokata, lecz stronę (w tym przypadku wnioskodawczynię, w której imieniu zażalenie zostało wniesione, jak wyraźnie wskazano w jego treści – k. 512 akt); pełnomocnik z urzędu nie ma obowiązku wykładania go za stronę (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2011 r., V CZ 91/10). Wobec powyższego wniosek ten należało oddalić w oparciu o art. 385 k.p.c. w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. , o czym orzeczono w punkcie III. sentencji. /-/ K. Dziedzic/-/ M. Wiśniewska/-/ R. Małecki

🔗 Do źródła urzędowego

Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.