Sygn. akt I C 951/19 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 czerwca 2019 roku Sąd Rejonowy w Zgierzu I Wydział Cywilny w następującym składzie: Przewodniczący : Sędzia SR Joanna Łakomska - Grzelak Protokolant : Justyna Umińska po rozpoznaniu w dniu 10 czerwca 2019 roku w Zgierzu na rozprawie sprawy z powództwa S. B. przeciwko (...) Spółdzielni (...) w O. o zapłatę
- zasądza od (...) Spółdzielni (...) w O. na rzecz S. B. kwotę 6576,76 zł (sześć tysięcy pięćset siedemdziesiąt sześć złotych 76/100) z odsetkami ustawowymi od dnia 2 kwietnia 2019 roku do dnia zapłaty oraz kwotę 2168 (dwa tysiące sto sześćdziesiąt osiem) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu;
- umarza postępowanie w zakresie kwoty 424,73 zł (czterysta dwadzieścia cztery złote 73/100);
- oddala powództwo w pozostałej części. Sygn. akt I C 951/19 UZASADNIENIE Pozwem z dnia 5 kwietnia 2019 r. S. B. wystąpił o zasądzenie od (...) Spółdzielni (...) w O. kwoty 7001,49 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 stycznia 20015 r. do dnia zapłaty i kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego w wysokości przewidzianej przepisami prawa. W uzasadnieniu pozwu powód wskazał, iż jako wieloletni członek Osm w O. dostarczał pozwanej mleko, ostatnio na podstawie umowy kontraktacji nr (...) z 1 kwietnia 2015 roku, w której termin zapłaty za mleko przedłużono do 45 dni. Spółdzielnia nie dotrzymała tak przedłużonego terminu i z uwagi na jej nierzetelność powód wystąpił z szeregów Spółdzielni przed 24 grudnia 2015 roku, w dniu 29 grudnia 2015 roku zażądał zwrotu równowartości udziałów, a z dniem 31 grudnia 2015 roku zaprzestał dostaw mleka. Dochodzona kwota odpowiada równowartości jego udziałów w pozwanej Spółdzielni, która odmówiła jej wypłaty wskazując na naliczenie kary umownej, o której podstawach i naliczeniu powodowi nic nie wiadomo (pozew – k. 4-5). W piśmie z dnia 7 maja 2019 roku pełnomocnik powoda sprecyzował, że żąda on odsetek od dnia 1 stycznia 2015 roku (pismo – k. 16). W odpowiedzi na pozew pozwana Spółdzielnia wniosła o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu. Spółdzielnia wskazała, że powód zaprzestając dostaw mleka bez zachowania terminu wypowiedzenia umowy kontraktacji zobowiązany był do zapłaty na rzecz powódki wzajemnej kary umownej odpowiadającej 50 % wartości mleka dostarczonego w okresie ostatnich trzech miesięcy, tj. kwoty 6576,76 zł i podniosła, że na podstawie statutu miała prawo dokonać potrącenia kary umownej z udziałów powoda w wysokości 7001,49 zł bez względu na terminy ich płatności. Wpłaty kwoty 424,73 zł Spółdzielnia dokonała na konto powoda w dniu 16 maja 2019 roku (odpowiedź na pozew – k. 18-20). Na rozprawie w dniu 10 czerwca 2019 roku strony podtrzymały swoje stanowiska w sprawie. Pełnomocnik S. B. cofnął ze zrzeczeniem się roszczenia powództwo w zakresie zapłaconej kwoty 424,73 zł. Podniósł, iż Spółdzielnia dotychczas nie złożyła powodowi oświadczenia o potrąceniu, a wierzytelność z tytułu kary umownej jest przedawniona. Zakwestionował skuteczność podnoszonego potrącenia oraz podniósł zarzut sprzeczności z zasadami współżycia społecznego roszczenia pozwanej z tytułu kary umownej naliczonej pomimo nierzetelnego wywiązywania się przez Spółdzielnię z umowy kontraktacji. Pełnomocnik Spółdzielni wniósł o oddalenie powództwa i umorzenie postępowania w części opłaconej oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego. Podniósł zarzut przedawnienia roszczenia powoda o wypłatę udziałów (protokół – k. 51-52). Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny: S. B. od 2001 roku był członkiem (...) Spółdzielni (...) w O. i dostarczał jej mleko na podstawie umów (okoliczność bezsporna, nadto: deklaracja członkowska – k. 50, zeznania powoda – k. 51v). W dniu 1 kwietnia 2015 r. powód zawarł z pozwaną Spółdzielnią kolejną umowę kontraktacji nr (...) zobowiązując się do sprzedaży pozwanej całości mleka towarowego uzyskiwanego w swoim gospodarstwie. Należność za mleko płacona była za okresy miesięczne według cen zgodnych z obowiązującym w Spółdzielni cennikiem ustalanym przez jej zarząd, a zależnych od sytuacji ekonomicznej Spółdzielni i parametrów ilościowo – jakościowych dostarczanego surowca. Zapłata za mleko miała być regulowana w terminie 45 dni od zakończenia miesiąca rozliczeniowego, w którym są realizowane dostawy. Powód nie mógł sprzedawać mleka innym zakładom mleczarskim – podmiotom skupującym. Umowa zawarta została na czas nieokreślony, a strony ustaliły możliwość jej rozwiązania przez każda z nich za uprzednim trzymiesięcznym wypowiedzeniem ze skutkiem na Konic miesiąca. W przypadku zaprzestania przez powoda dostarczania mleka kontraktującej w czasie obowiązywania umowy lub sprzedawania mleka innemu podmiotowi zobowiązany on był do zapłaty na rzecz Spółdzielni kary umownej w wysokości 50 % wartości mleka dostarczonego w okresie ostatnich 3 miesięcy (okoliczności bezsporne, nadto umowa – k. 29-29v). W dniu 21 grudnia 2015 roku S. B. złożył pozwanej Spółdzielni wypowiedzenie umowy kontraktacyjnej nr (...) ” w trybie natychmiastowym, tj. z dniem 31 grudnia 2015 roku. Jako przyczynę wskazał niedotrzymywanie warunków umowy przez Spółdzielnię polegające na nieterminowym wypłaceniu należności za mleko. W tym samym dniu wystąpił ze Spółdzielni (okoliczności bezsporne, nadto: wypowiedzenie – k. 28, zeznania powoda – k. 51v). W dniu 29 grudnia 2015 roku powód zażądał od Spółdzielni wypłacenia udziałów członkowskich. Podanie wpłynęło do Spółdzielni w dniu 31 grudnia 2015 roku, a wartość udziałów określona została na 7001,49 zł (okoliczności bezsporne, nadto pismo z adnotacjami – k. 27). Z dniem 31 grudnia 2015 roku powód zaprzestał dostaw mleka dla pozwanej (okoliczności bezsporne, nadto zeznania powoda – k. 51v). Zgodnie ze statutem pozwanej Spółdzielni członek przed ustaniem członkostwa nie może żądać zwrotu wpłat dokonanych na udziały (§ 12 ust. 6 statutu). Udziały byłego członka wypłaca się na podstawie zatwierdzonego bilansu roku, w którym przestał być członkiem Spółdzielni. Wypłata powinna nastąpić w ciągu roku od dnia zatwierdzenia bilansu przez Zebranie Przedstawicieli, o ile udziały nie zostały przeznaczone na pokrycie strat Spółdzielni. Udziały powinny być wypłacane według kolejności wpływu podań o ich wycofanie. Spółdzielnia może potrącić przy wypłacie udziałów swoje roszczenia z tytułu czynności wchodzących w zakres jej statutowej działalności bez względu na terminy ich płatności. Członek Spółdzielni, który został z niej wykluczony z powodu zmiany podmiotu skupującego może ubiegać się o wypłacenie udziałów zgromadzonych w Spółdzielni dopiero po upływie pięciu lat od prawomocnego wykluczenia ze Spółdzielni, a członek który wystąpił ze Spółdzielni i dostarcza mleko innemu podmiotowi skupującemu po upływie trzech lat od dnia wystąpienia (§ 13 statutu). Roszczenia o wypłatę udziałów ulegają przedawnieniu z upływem trzech lat (§ 15 ust. 4 statutu). Zgodnie z § 18 statutu członek może wystąpić ze Spółdzielni za trzymiesięcznym okresem wypowiedzenia. Okres wypowiedzenia rozpoczyna się od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym zostało złożone wypowiedzenie. Za datę wystąpienia uważa się następny dzień po upływie okresu wypowiedzenia (okoliczności bezsporne, nadto kopia statutu – k. 30-43). Za fakturę z 7 listopada 2015 roku kwotę należną powodowi za mleko Spółdzielnia przelała w dniu 22 grudnia 2015 roku (okoliczności bezsporne, nadto kopia wyciągu z rachunku – k. 10). W ostatni trzech miesiącach przed zaprzestaniem dostaw powód dostarczył Spółdzielni mleko o wartości 13.153,52 zł (okoliczności bezsporne, nadto kopie pasków wypłat – k. 24-26). W dniu 14 marca 2019 roku (...) Spółdzielnia (...) w O. zawiadomiła powoda, że nie jest w zwłoce z wypłatą udziałów bowiem termin rozpoczyna biec od dnia 1 kwietnia 2019 roku (pismo – k. 23). W dniu 21 marca 2019 (...) Spółdzielnia (...) w O. zawiadomiła powoda, że została mu naliczona kara umowna przewidziana w § 9 umowy nr (...) z dnia 01.04.2015 r. wynosząca 6576,76 zł i zostaje ona potrącona na podstawie ust. 2 § 13 statutu Spółdzielni z jego udziałów, a kwota 424,73 postanie przekazana na konto powoda. Było to jedyne oświadczenie dotyczące kary umownej skierowane do powoda (okoliczności bezsporne, nadto pismo – k. 11 i 22, zeznania powoda – k. 51v). Wpłaty kwoty 424,73 zł Spółdzielnia dokonała na konto powoda w dniu 16 maja 2019 roku (potwierdzenie przelewu – k. 21). Powyższy stan faktyczny był w istocie bezsporny, a jedynie strony odmiennie oceniały wynikające z niego skutki prawne. Znajduje on nadto potwierdzenie w złożonych dokumentach i ich niekwestionowanych kopiach, a nadto zeznaniach powoda. Sąd Rejonowy zważył, co następuje: Podstawą roszczenia powoda S. B. jest art. 21 ustawy z dnia 16 września 1982 roku - Prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210 z późn. zm. – dalej pr. spół.) i §§ 12-13 statutu pozwanej Spółdzielni regulujące prawa członka do wypłaty wartości udziałów w związku z ustaniem członkostwa. Prawo powoda do uzyskania wypłaty wartości udziałów w wysokości 7001,49 zł oraz wysokość kary umownej naliczonej przez Spółdzielnię w związku z przedwczesnym rozwiązaniem umowy kontraktacji wynosząca 6576,76 zł były między stronami bezsporne. Kara została prawidłowo naliczona zgodnie z postanowieniami łączącej strony umowy (...) wobec zaprzestania przez powoda dostaw mleka bez zachowania trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia umowy. Fakt, że Spółdzielnia spóźniała się z płatnościami za mleko nie ma żadnego wpływu na zobowiązania S. B. wynikające z zawartej umowy, zwłaszcza że wiedział, że nie może bez konsekwencji finansowych rozwiązać umowy i zaprzestać dostaw mleka z dnia na dzień, co sam przyznał. Kwestią zasadniczą była natomiast skuteczność dokonanego przez Spółdzielnię potrącenia wzajemnych wierzytelności stron z tytułu wartości udziałów powoda i kary umownej naliczonej powodowi przez Spółdzielnię. Zgodnie z art. 498 k.c. gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym ( § 1 ). Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej ( § 2 ). Potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe ( art. 499 k.c. ). Wierzytelność przedawniona może być potrącona, jeżeli w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe, przedawnienie jeszcze nie nastąpiło ( art. 502 k.c. ). Analiza przywołanych przepisów wskazuje, że podstawowym warunkiem dokonania skutecznego potrącenia wierzytelności jest wymagalność obu z nich. W praktyce orzeczniczej wymóg ten stawia się jedynie wierzytelności potrącającego, a w odniesieniu do wierzytelności przeciwstawnej wystarczy by zachodziła możność zaspokojenia. Brak wymagalności wierzytelności wzajemnej nie stanowi przeszkody do potrącenia wówczas, gdy potrącający, jako dłużnik może ją zaspokoić (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2004 r. w sprawie IV CK 362/02, z dnia 3 kwietnia 2014 r. w sprawie V CSK 242/13, z dnia 5 marca 2019 r. w sprawie II CSK 41/18, Legalis, Numer 1882665). Bezspornym jest, że jedyne oświadczenie skierowane do S. B. dotyczące kary umownej to oświadczenie z 21 marca 2019 roku o dokonaniu jej potrącenia z wierzytelnością powoda z tytułu równowartości udziałów. Oświadczenie to nie zawiera wezwania go do zapłaty kary umownej. Spółdzielnia nie podnosiła nawet aby kiedykolwiek wcześniej wzywała powoda do zapłaty kary umownej, a tym bardziej okoliczności tej nie wykazała. Zobowiązanie z tytułu kary umownej wobec braku oznaczenia terminu jej płatności w umowie stron i z uwagi na właściwość zobowiązania ma charakter bezterminowy. Tym samym wierzytelność z tego tytułu staje się wymagalna dopiero po wezwaniu zobowiązanego do zapłaty kary umownej w oznaczonej wysokości ( art. 455 k.c. ). Zastrzeżenie kary umownej nie rodzi zobowiązania, z właściwości którego wynikałby określony termin spełnienia świadczenia, nie ma bowiem wystarczających podstaw do twierdzenia, że świadczenie kary umownej powinno nastąpić niezwłocznie po naruszeniu powinności kontraktowych. Przeciwnie, wskazuje się, że jeżeli w umowie strony nie oznaczyły terminu spełnienia świadczenia z tytułu kar umownych, zobowiązanie takie ma charakter bezterminowy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2011 r. III CSK 282/10, uchwała Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 5 listopada 2014 r. III CZP 76/14, Legalis Numer 1079570). Skoro Spółdzielnia nigdy nie wezwała S. B. do zapłaty kary umownej jej wierzytelność z tego tytułu nie stała się wymagalna, a zatem nie nadawała się do potrącenia z wierzytelności powoda. Oświadczenie z 21 marca 2019 roku nie mogło zatem spowodować skutku właściwego dla potrącenia, tj. umorzenia się wzajemnych wierzytelności do wysokości wierzytelności Spółdzielni jako niższej. Jednocześnie z uwagi na treść art. 120 § 1 zd. 2 k.c. wierzytelność Spółdzielni uległa przedawnieniu, co słusznie podniósł pełnomocnik S. B. . Przepis ten stanowi, że bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność (a więc wezwał dłużnika do spełnienia świadczenia) w najwcześniej możliwym terminie. Powołany przepis nie charakteryzuje wymagalności roszczenia, ale wyznacza początek biegu terminu przedawnienia roszczeń zobowiązań bezterminowych wskazując, że chodzi tu o datę, w której ta wymagalność nastąpiłaby, gdyby wezwania dokonano w najwcześniejszym możliwym terminie. Tak więc, rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia może wyprzedzać nadejście dnia wymagalności. Kara umowna przedawnia się zgodnie z przepisami właściwymi dla umowy, z której wynika. Roszczenia stron z tytułu umowy kontraktacji przedawniają się z upływem lat dwóch ( art. 624 § 1 k.c. ). Zgodnie z umową stron kara umowna należała się Spółdzielni wobec zaprzestania dostaw mleka w okresie obowiązywania umowy. S. B. powiadomił Spółdzielnię, że rozwiązuje umowę z dniem 31 grudnia 2015 roku i z tym dniem zaprzestał dostaw mleka. Tym samym już w dniu 2 stycznia 2016 roku (wyłączając świąteczny 1 stycznia) Spółdzielnia mogła wezwać powoda do zapłaty kary umownej. Z dniem 2 stycznia 2018 roku przedawniła się zatem jej wierzytelność z tego tytułu. Oznacza to, że do dnia przedawnienia się wierzytelności Spółdzielni złożenie skutecznego oświadczenia o potrąceniu nie było możliwe bowiem wierzytelność z tytułu kary umownej nie była wymagalna. Stanowisko S. B. , iż złożone oświadczenie Spółdzielni o potrąceniu wierzytelności nie odniosło skutku przewidzianego w art. 498 § 2 k.c. uznać należało za słuszne. Chybiony jest natomiast zgłoszony przez pozwaną zarzut przedawnienia roszczenia powoda. Sama Spółdzielnia w piśmie z dnia 14 marca 2019 roku właściwie określiła termin wymagalności roszczenia powoda na 1 kwietnia 2019 roku. Zgodnie z art. 29 pr. spół. i § 15 ust. 4 statutu roszczenia o wypłatę udziałów przedawniają się z upływem 3 lat. Oczywistym jest zatem, że termin ten nie upłynął dotychczas, a tym bardziej do dnia wniesienia pozwu. Na rzecz powoda należało zatem zasądzić kwotę 6576,76 zł (7001,49 zł - wpłacone 424,73 zł) tytułem zwrotu wartości jego udziałów członkowskich w pozwanej Spółdzielni, a w zakresie uiszczonej kwoty 424,73 zł umorzyć postępowanie na podstawie art. 355 k.p.c. wobec cofnięcia powództwa ze zrzeczeniem się roszczenia. O obowiązku zapłaty odsetek Sąd orzekł na podstawie art. 481 § 1 i § 2 k.p.c. . Datę opóźnienia Spółdzielni w zapłacie wartości udziałów należało oznaczyć zgodnie z przepisami prawa spółdzielczego ( art. 21, 22, 26 ) i powtarzającego je statutu (§ 13). Powód nie wykazał kiedy zostało zatwierdzone sprawozdanie finansowe Spółdzielni za 2015 rok, a tym samym od kiedy należało liczyć ogólny roczny termin na wypłatę udziałów zgodnie z § 13 ust. 1 statutu. Okoliczność ta pozostaje bez znaczenia dla biegu okresu opóźnienie Spółdzielni wobec zastosowanie do roszczenia powoda postanowienia § 13 ust. 4 statutu. S. B. wystąpił ze Spółdzielni i rozpoczął dostawy mleka dla innego podmiotu z dniem 1 stycznia 2016 roku. Oświadczenie o wystąpieniu ze Spółdzielni skutkowało ustaniem jego członkostwa w Spółdzielni z dniem 1 kwietnia 2016 roku po upływie trzymiesięcznego wypowiedzenia liczonego od końca 2015 roku (art. 22 pr. spół. i § 18 statutu). Zgodnie z § 13 ust. 4 statutu termin wypłaty powodowi wartości jego udziałów wynosił 3 lata od dnia wystąpienia ze Spółdzielni, a zatem dopiero od 2 kwietnia 2019 roku można mówić o opóźnieniu się pozwanej ze spełnieniem świadczenia. Pozew został wniesiony w kwietniu 2019 roku, a zatem odsetki należało zasądzić w wysokości żądanej pozwem, tj. w wysokości odsetek ustawowych. Do 31 grudnia 2015 roku Kodeks cywilny posługiwał się jednakowym pojęciem odsetek ustawowych na oznaczenie odsetek kapitałowych ( art. 359 § 2 k.c. ) i odsetek za opóźnienie ( art. 481 § 1 i § 2 k.c. ) i miały one jednakową wysokość. Od 1 stycznia 2016 roku funkcjonują w tej ustawie dwa pojęcia, a mianowicie odsetek ustawowych i odsetek ustawowych za opóźnienie, a nadto drugie z nich są wyższe od pierwszych. Powód reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika pomimo obowiązywania od ponad 3 lat wskazanego rozróżnienia odsetek żądał zasądzenia odsetek ustawowych i w toku procesu stanowiska tego nie zmodyfikował. Wobec tego odsetki należało zasądzić w żądanej wysokości, tj. odsetek ustawowych, gdyż Sąd nie mógł wyjść ponad żądanie ( art. 321 k.p.c. ). Stąd Sąd zasądził odsetki ustawowe od kwoty 6576,76 zł od dnia 2 kwietnia 2019 roku i oddalił powództwo S. B. w pozostałej części, tj. w zakresie żądania odsetek od 1 stycznia 2015 roku do 31 marca 2019 roku. O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c. , gdyż powód wygrał proces główny i wzajemny w całości, odnosząc to stwierdzenie do wartości przedmiotu sporu. Na rzecz powoda należało zasądzić kwotę 2168 zł obejmującą 1800 zł wynagrodzenia pełnomocnika w stawce minimalnej (§ 2 pkt 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych Dz. U. z 2015 r. poz. 1804), 351 zł opłaty sądowej od pozwu i 17 zł opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.