Sad powszechny, I Ca 534/19

Sygn. akt I Ca 534/19 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 grudnia 2019 roku Sąd Okręgowy w Sieradzu Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący Sędzia Joanna Składowska Sędziowie Elżbieta Zalewska-Statuch Katarzyna Powalska Protokolant sekretarz sądowy Elwira Kosieniak po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2019 roku w Sieradzu na rozprawie sprawy z powództwa M. K. przeciwko W. K. o zachowek na skutek apelacji powódki od wyroku Sądu Rejonowego w Zduńskiej Woli z dnia 16 sierpnia 2019 roku, sygnatura akt I C 1694/18 I. zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 2 w ten sposób, że nie obciąża powódki obowiązkiem zwrotu pozwanemu kosztów procesu; II. odrzuca apelację w pozostałym zakresie; III. nie obciąża powódki obowiązkiem zwrotu pozwanemu kosztów postępowania apelacyjnego. Sygn. akt I Ca 534/19 UZASADNIENIE W pozwie z dnia 24 grudnia 2018 r. powódka M. K. wniosła o zasądzenie od pozwanego W. K. na jej rzecz kwoty 75 000,00 złotych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, liczonymi od 24 sierpnia 2018 r. do dnia zapłaty z tytułu zachowku należnego jej od pozwanego, jako spadkobiercy ustawowemu po babce H. K. , zmarłej w dniu 26 grudnia 2013 r. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie na jego rzecz od powódki zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych. Zaskarżonym wyrokiem z 16 sierpnia 2019 r., wydanym pod sygn. akt I C1694/18, Sąd Rejonowy w Zduńskiej Woli w pkt 1 zasądził od W. K. na rzecz M. K. kwotę 32 784,00 złotych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 24 sierpnia 2018 r. do dnia zapłaty, natomiast w pkt 2 zasądził od M. K. na rzecz W. K. 5 417,00 złotych z tytułu zwrotu kosztów postępowania poniesionych w sprawie, nie obciążając stron obowiązkiem zapłaty kosztów postępowania należnych Skarbowi Państwa. W ocenie Sądu, powództwo znajdowało podstawę prawną w art. 1000 k.c. Bez wątpienia pozwany został wzbogacony przez spadkodawczynię dwiema darowiznami, które należało ocenić według stanu z dnia ich dokonania a według cen obecnych ( art. 994 § 1 k.c. w zw. z art. 995 k.c. ) . Wartość zabudowanej nieruchomości gruntowej, położonej w Z. przy ul. (...) , według stanu na dzień 21 lipca 2009 r., a według cen na dzień wykonania opinii wynosiła 159 200,00 złotych. Z kolei wartość niezabudowanej nieruchomości gruntowej położonej w Z. przy ul. (...) , według stanu na dzień 29 stycznia 2010 r., a według cen na dzień wykonania opinii wynosiła 45 000,00 złotych. Odliczeniu od substratu zachowku podlegały długi obciążające masę spadkową w postaci kosztów pogrzebu w wysokości 5 000 złotych. Sąd przyjął zatem, że substrat zachowku wynosił 151 133 złotych, a więc wartość udziału spadkowego powódki (½ części spadku) - 75 556złotych. Tak wiec należny powódce zachowek stanowi sumę 32 784 złotych (37 784 złotych - 5000 złotych). Mając na uwadze okoliczności sprawy Sąd uznał, iż nie zachodzą podstawy do miarkowania należnego powódce zachowku w świetle zasad współżycia społecznego, ani tym bardziej pozbawienia jej prawa do tegoż. W pozostałym zakresie Sąd uznał powództwo za wygórowane. O kosztach postępowania Sąd orzekł w oparciu z art. 100 k.p.c. uznając, że pozwana mniej niż w połowie uzyskała zaspokojenie swych praw. Z tych względów zobowiązana jest do zwrotu pozwanemu wynagrodzenia pełnomocnika w kwocie 5 417 złotych. Powódka wniosła apelację od wyroku Sądu Rejonowego, zaskarżając orzeczenie w pkt 1 i 2 i zarzucając naruszenie prawa materialnego, polegające na nieprawidłowej wykładni art. 993 k.c. , skutkującej błędnym wyliczeniem należnego jej zachowku oraz prawa procesowego w postaci art. 102 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie. W oparciu o wskazane zarzuty, skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i: - podwyższenie zasądzonej na jej rzecz od W. K. kwoty do 36 533,00 złotych; - nieobciążanie powódki na rzecz W. K. kwotą 5 417,00 złotych z tytułu kosztów postępowania poniesionych w sprawie. W uzasadnieniu środka zaskarżenia wskazano, że prawidłowe obliczenie zachowku winno przedstawiać się następująco: od kwoty 151 133 złotych powinny zostać odjęte długi spadkowe w kwocie 5 000 złotych. Dopiero tak ustalona czysta masa spadku wynosząca 146 133 złotych stanowi podstawę do wyliczenia zachowku. Udział spadkowy powódki wynosi zatem 73 066 złotych, a należny jej zachowek wynoszący połowę tego udziału równa się kwocie 36 533 złotych. Nadto, zdaniem powódki, zwrot kosztów zastępstwa procesowanego nie powinien należeć się pozwanemu, który winien liczyć się z obowiązkiem zapłaty zachowku i który od ponad roku wiedział o roszczeniu powódki. Zasądzenie kosztów wynagrodzenia pełnomocnika pozwanego od kogoś, kto musiał walczyć o zachowek w sądzie, ponadto samodzielnie, pozostaje w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego i prowadzi do efektywnego pomniejszenia należnego zachowku. Pozwany wniósł o odrzucenie apelacji na koszt skarżącej. Sąd Okręgowy zważył, co następuję: Sąd drugiej instancji przede wszystkim jest zobowiązany do wstępnego sprawdzenia, czy przedłożona mu wraz z aktami sprawy apelacja nadaje się do merytorycznego rozpoznania. Obowiązek ten wynika z art. 373 k.p.c. w brzmieniu sprzed nowelizacji z 7 listopada 2019 r., mającego zastosowanie wobec wniesienia apelacji przed tą datą. W toku kontroli wstępnej zaś, ocenia się apelację z punktu widzenia wymagań ustawowych odnoszących się do terminu jej wniesienia, dopuszczalności oraz zachowania wymagań formalnych. Rozstrzygając sprawę w procesie cywilnym, sąd bądź to uwzględnia powództwo powoda, bądź też je oddala w całości lub w określonej części, czemu daje wyraz w wyroku. Takie rozstrzygnięcie podlega kontroli instancyjnej. W przypadku zaś, gdy sąd nie orzekł o żądaniu strona może złożyć wniosek o uzupełnienie orzeczenia ( art. 351 k.p.c. ). Jeżeli natomiast wniosła środek odwoławczy dotyczący przedmiotu nieobjętego rozstrzygnięciem w sentencji orzeczenia, to środek ten podlega odrzuceniu, jako niedopuszczalny z powodu braku substratu zaskarżenia (por. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 2 czerwca 1964 r., I PR 10/63, OSNC 1965 nr 5 poz. 80, z dnia 25 lutego 1997 r., II CKN 15/97, OSNC 1997, nr 6-7, poz. 89, z dnia 8 lipca 1997 r., I Cz 76/97, niepubl., z dnia 21 kwietnia 1998 r., III Cz 43/98, niepubl., z dnia 28 maja 1998 r., III CKN 409/98, niepubl., z dnia 4 listopada 1998 r., I CKN 703/98, niepubl.). W sprawie przedmiotowej Sąd Rejonowy nie orzekał o żądaniu powódki ponad kwotę zasądzoną, tj. nie orzekł o nim ani pozytywnie, ani też negatywnie poprzez oddalenie powództwa w tym zakresie. Przedmiotem procesu przed sądem odwoławczym może być w całości lub części tylko to, co było przedmiotem procesu przed sądem pierwszej instancji albo to, co się z nim stało do chwili zamknięcia rozprawy w tej instancji. Zgodnie z 383 k.p.c. , w postępowaniu apelacyjnym nie można rozszerzyć żądania pozwu ani występować z nowymi roszczeniami. W takiej sytuacji skarżąca może domagać się rozstrzygnięcia o dalej idącym roszczeniu i zasądzenia dodatkowo kwoty 3 749 złotych jedynie w odrębnym procesie, natomiast jej apelacja w tym zakresie podlegała odrzuceniu na podstawie art. 370 k.p.c. w zw. z art. 373 k.p.c. Za uzasadniony zaś uznał Sąd Okręgowy zarzut naruszenia przepisów regulujących zasady ponoszenia przez strony kosztów procesu. Przede wszystkim należy zauważyć, że każda ze stron wygrała sprawę w ok. 50%, a tymczasem Sąd Rejonowy, wbrew dyspozycji art.100 k.p.c. , zobowiązał powódkę do zwrotu pozwanemu całości poniesionych przez niego kosztów. Nadto zgodzić się należy ze skarżącą, że w sprawie znajdował zastosowanie art. 102 k.p.c. W orzecznictwie sądowym i piśmiennictwie utrwaliła się wykładnia, zgodnie z którą zastosowanie przez sąd art. 102 k.p.c. powinno być oceniane z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego, w całokształcie okoliczności, które uzasadniają odstępstwo od podstawowych zasad decydujących o rozstrzygnięciu w przedmiocie kosztów procesu. Do kręgu „wypadków szczególnie uzasadnionych” należą przy tym okoliczności zarówno związane z samym przebiegiem postępowania, jak i leżące na zewnątrz. Do pierwszych zalicza się np. charakter żądania poddanego rozstrzygnięciu, jego znaczenie dla strony, subiektywne przekonanie strony o zasadności roszczeń, przedawnienie, do drugich - sytuację majątkową i życiową strony. Nie budzi wątpliwości, że sytuacja majątkowa powódki nie jest dobra. Z tej przyczyny korzystała ona z częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Ponadto powódka pozostawała w subiektywnym przekonaniu co do zasadności zgłoszonych roszczeń trudnych do zweryfikowania a limine . Jej powództwo było usprawiedliwione co do zasady. Przyczyną uwzględnienia powództwa jedynie w części nie był zaś fakt uznania za zasadne podnoszonych przez pozwanego zarzutów, lecz weryfikacja wartości substratu zachowku, która wymagała dopuszczenia dowodu z opinii biegłego. Z powołanych względów Sąd Okręgowy - na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. - zmienił zaskarżony wyrok w punkcie 2 w ten sposób, że nie obciążył powódki obowiązkiem zwrotu pozwanemu kosztów procesu. O kosztach postępowania apelacyjnego również orzeczono na podstawie art. 102 k.p.c. , nie obciążając powódki obowiązkiem zwrotu ich części pozwanemu, mając na uwadze, że zaistnienie przesłanek do częściowego odrzucenia środka zaskarżenia było wynikiem omyłki Sądu Rejonowego , który nie orzekł o całości żądania, natomiast podnoszone przez skarżącą zarzuty były uzasadnione.