Sad powszechny, I C 249/17

(1)przeciwko (...) S.A. z siedzibą w W. o zapłatę I. oddala powództwo, II. ustala, że powódka M. M.

(1)w całości ponosi koszty postępowania, z tym, że ich rozliczenie pozostawia referendarzowi sądowemu. Sygn. akt IC 249/17 UZASADNIENIE W pozwie z dnia 15 marca 2017 roku powódka M. M.

(1)domagała się zasądzenia od pozwanego (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w W. kwoty 258.000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 7 maja 2016 roku do dnia zapłaty. Ponadto powódka wniosła o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu swojego stanowiska powódka wskazała, iż doszło u niej do powstania szkody na skutek aktu notarialnego zawartego przed ubezpieczonym u pozwanego notariuszem P. P. . Wskazała, iż w dniu 11 czerwca 2014 roku notariusz P. P. sporządził umowę o dział spadku i darowizn (nr aktu not. Rep. A nr (...) ), zaś powódka w tej czynności była reprezentowana przez swoją siostrę cioteczną A. P. . Zdaniem powódki działający w jej imieniu pełnomocnik nie był należycie umocowany do dokonania tych czynności. W ten sposób powódka poniosła szkodę, której odpowiada wartość 8/640 udziału w prawie własności nieruchomości położonej w W. przy Placu (...) , opisanej w KW o nr (...) , w wysokości 258.000 zł /pozew k. 2-8/. Pozwany (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W. w odpowiedzi na pozew z dnia 26 kwietnia 2017 roku wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego kosztów sądowych w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych i zwrotu opłaty skarbowej od pełnomocnictwa. Pozwany potwierdził fakt udzielenia ochrony ubezpieczeniowej w ramach obowiązkowego ubezpieczenia OC notariuszy dla notariusza P. P. , wskazując iż suma gwarancyjna ubezpieczenia jest ograniczona do kwoty 350.000 Euro. Ponadto pozwany zakwestionował powództwo co do zasady, jak i co do wysokości. Dodał, iż po stronie powodowej nie doszło do powstania szkody wskutek aktu notarialnego zawartego przed ubezpieczonym P. P. . Pozwany wskazał, iż to powódka w ramach realizacji zapisu testamentowego spadkodawczyni została zobowiązana do rozporządzenia w jeden wskazany sposób. Tym samym i tak powódka byłaby zobowiązana do zbycia swojej części spadku, wskazując, iż w tym przypadku powódka posiadała nie aktywa, lecz dług spadkowy. Pozwany podniósł zatem brak elementu szkody jako przesłanki winy w ramach odpowiedzialności deliktowej notariusza, dodał, iż nie doszło do przekroczenia pełnomocnictwa udzielonego A. P. , a ponadto podniósł brak wykazania zasadności roszczenia dochodzonego pozwem /odpowiedź na pozew k. 128-129/ W dalszym toku postępowania strony podtrzymywały swoje stanowiska w sprawie /protokół rozprawy k. 491/. Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny: W dniu 12 stycznia 2009 roku A. S.

(1)w zapisie testamentowym sporządzonym przed L. H. -notariuszem w G. zobowiązała swoich spadkobierców między innymi do przeniesienia w odpowiednich udziałach na rzecz swoich wnuków: A. P. i P. B. oraz na swoją prawnuczkę W. P. -nieruchomości położonej w W. , przy zbiegu ulic o dawnej nazwie C. nr 50 i Wielka nr 2, objętej księgą wieczystą Kw nr (...) prowadzoną przez Sąd Rejonowy Warszawa-Śródmieście (obecnie kw (...) ). Zapis testamentowy zawierał także zobowiązania co do innych nieruchomości, czyniąc zapisobiercą także córkę spadkodawczyni I. B. . Powódka M. M.

(1)–wnuczka A. S.

(1)nie została uczyniona zapisobiercą w powołanym zapisie testamentowym / dowód: akt notarialny- zapis testamentowy k.176v.-177/. A. S.

(1)zmarła 27 stycznia 2011 roku w R. . Na mocy postanowienia Sądu Rejonowego Gdańsk-Północ w Gdańsku z dnia 6 sierpnia 2012 roku wydanego w sprawie oznaczonej sygn. akt XIII Ns 2673/11 spadek po niej na podstawie ustawy nabyły po połowie córka zmarłej I. B. i wnuczka zmarłej M. M.

(1)( M. M.

(2)) / dowód: postanowienie k. 58/. W skład spadku po A. S.

(1)wchodziło roszczenie mające swoje źródło w art. 7 ust. 2 dekretu z dnia 21 października 1945 roku o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy, o ustanowienie prawa własności czasowej (użytkowania wieczystego co do nieruchomości położonej w W. , przy zbiegu ulic o dawnej nazwie C. nr (...) i Wielka nr (...) , objętej księgą wieczystą Kw nr (...) prowadzoną przez Sąd Rejonowy Warszawa-Śródmieście (obecnie kw (...) ). Roszczenie powyższe zostało zrealizowane po śmierci spadkobierczyni. Decyzją z dnia 21 listopada 2012 roku o numerze (...) Prezydent (...) W. ustanowił prawo użytkowania wieczystego do w/w nieruchomości. Stroną powołanego postępowania administracyjnego była powódka / dowód: decyzja k.39-46/. Ponieważ powódka zamieszkiwała na stałe w Niemczech potrzebowała pomocy w załatwianiu swoich spraw w Polsce. W dniu 4 marca 2013 roku powódka udzieliła przed notariuszem A. S.

(2), w siedzibie kancelarii notarialnej w G. , za repertorium nr A (...) pełnomocnictwa A. P. min. do zawarcia umowy ustanowienia użytkowania wieczystego udziału w wysokości 8/640 nieruchomości położonej w W. przy (...) , do dokonania działu spadku i zniesienia współwłasności po zmarłej A. S.

(1), wykonania zapisu testamentowego A. S.

(1), zbycia odpłatnego bądź nieodpłatnego przedmiotów wchodzących w skład masy spadkowej po zmarłej A. S.

(1)/ dowód : akt notarialny k. 174-175v., zeznania powódki M. M.

(1)k. 286-287/. Pełnomocniczka A. P. działając zgodnie z treścią udzielonego jej pełnomocnictwa doprowadziła do zawarcia aktu notarialnego- umowa o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste z dnia 5 czerwca 2013 roku, przed notariuszem w W. P. S. , rep. A nr (...) , w wyniku którego M. M.

(1)została wpisana do KW nr (...) jako współużytkowniczka wieczysta gruntu. Potem zaś doprowadziła do przekształcenia prawa użytkowania wieczystego w prawo własności / dowody: akt notarialny k. 47-67, treść księgi wieczystej nr (...) k. 11-33/. W dniu 10 czerwca 2014 roku notariusz P. P. sporządził akt notarialny, repertorium A nr (...) obejmujący Umowę o dział spadku i umowę darowizn, na podstawie której A. P. , działając min. w imieniu własnym jak i w imieniu swojej kuzynki M. M.

(2)( M. M.

(1)) dokonała działu spadku, w wyniku którego cały udział przysługujący jej mocodawczyni – M. M.

(1)w nieruchomości objętej księgą wieczystą (...) , nabyła I. W. ( B. ) –zobowiązana również do wykonania zapisu. Ponadto w tej samej umowie I. W. dokonała darowizny powyższego nabytego udziału na dwójkę swoich dzieci tj. A. P. i P. B. oraz na swoją wnuczkę W. P. / dowód: akt notarialny k. 34-37v./. Oświadczeniem z dnia 22 czerwca 2015 roku, złożonym przed notariuszem w W. , W. M. M. odwołała pełnomocnictwo udzielone A. P. / dowód : akt notarialny k. 260-260v./. Pismem z dnia 18 kwietnia 2016 roku powódka M. M.

(2)( M. M.

(1)) skierowała do P. P. , notariusza w G. wezwanie do zapłaty kwoty 258.000 zł tytułem odszkodowania za szkodę wynikającą z pozbawienia jej prawa własności udziału wynoszącego 8/640 w prawie własności nieruchomości położonej w W. , przy Placu (...) / dowód : pismo k. 109-111v./. W odpowiedzi na wezwanie do zapłaty, P. P. w piśmie z dnia 26 kwietnia 2016 roku odmówił zapłaty z uwagi na oczywistą bezzasadność roszczenia, zaś z uwagi na porozumienie Krajowej Rady Notarialnej z (...) Zakładem (...) przekazał wezwanie powódki do jego ubezpieczyciela, aby to on rozstrzygnął żądanie powódki /dowód: pismo k.112/. Pismem z dnia 26 kwietnia 2016 roku powódka za pośrednictwem pełnomocnika skierowała do (...) S.A. w W. , jako ubezpieczyciela P. P. wezwanie do zapłaty/ dowód: wezwanie k. 113/. W odpowiedzi na wezwanie, w piśmie z dnia 03 czerwca 2016 roku (...) S.A. poinformował pełnomocnika powódki, iż roszczenie było już przedmiotem procesu likwidacji w związku ze zgłoszeniem przez Ubezpieczonego i przesłał mu stanowisko (...) S.A. z 5 maja 2016 roku w tym przedmiocie / dowód : pismo k.114, stanowisko (...) k. 115-115v./ Pismem z dnia 13 czerwca 2016 roku pełnomocnik powódki wezwał (...) S.A. w W. do zmiany stanowiska zawartego w piśmie z 5 maja 2016 roku / dowód: wezwanie k. 116-120/. W odpowiedzi na wezwanie w dniu 07 lipca2016 roku (...) S.A. w W. podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie / dowód: pismo k. 121-121v./. Powyższy stan faktyczny był niesporny pomiędzy stronami. Różnice tyczyły się konsekwencji prawnych działań podejmowanych przez notariusza P. P. i stronami umowy działu spadku i darowizn. Stan faktyczny Sąd ustalił nadto na podstawie ww. dowodów z dokumentów, a także dowodu z przesłuchania świadków ……..stron postępowania tj. powódki M. M.

(1). Sąd Okręgowy zważył co następuje: Przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie była kwestia odpowiedzialności notariusza, a w konsekwencji ubezpieczającego go zakładu ubezpieczeń, za zachowanie, które, zdaniem powódki, było źródłem jej szkody majątkowej. Kwestię odpowiedzialności odszkodowawczej notariusza reguluje art. 49 ustawy Prawo o notariacie , zgodnie z którym notariusz ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu czynności notarialnych na zasadach określonych w Kodeksie cywilnym , z uwzględnieniem szczególnej staranności, do jakiej jest obowiązany przy wykonywaniu tych czynności. Ustawa prawo o notariacie nie określa jaki reżim odpowiedzialności jest właściwy we wskazanej sytuacji, jednakże powyższe zasadniczo przesądzone zostało w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który stoi na stanowisku, że odpowiedzialność notariusza względem jego klientów oraz osób trzecich ma charakter odpowiedzialności deliktowej (por. wyrok SN z dnia 12 czerwca 2002 r., III CKN 694/00, wyrok SN z dnia 5 lutego 2004 r., III CK 271/02, wyrok SN z dnia 9 maja 2008 r., III CSK 366/07). Wprawdzie w relacji pomiędzy notariuszem a jego klientem występują elementy charakterystyczne dla umów (swoboda wyboru kancelarii notarialnej lub notariusza, określenie wysokości opłaty), jednakże już sam obowiązek sporządzenia aktu notarialnego nie ma charakteru dobrowolnego aktu woli notariusza, a wynika wprost z ustawy ( art. 91 ustawy Prawo o notariacie ) i notariusz nie może odmówić jego sporządzenia, chyba że pozostawałoby to w sprzeczności z prawem ( art. 81 Prawa o notariacie ). Podstawowa zasada odpowiedzialności deliktowej (zasada winy) uregulowana została w art. 415 k.c. , zgodnie z którym kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę obowiązany jest do jej naprawienia. Do stwierdzenia istnienia odpowiedzialności deliktowej koniecznym jest ziszczenie się następujących trzech przesłanek, tj. bezprawnego i zawinionego działania lub zaniechania niemającego źródła w umowie, wystąpienie szkody oraz istnienie związku przyczynowego pomiędzy owym zdziałaniem bądź zaniechaniem a zaistniałą szkodą. Pojęcie winy zawiera w sobie kategorie winy umyślnej oraz nieumyślnej. Pierwsza z nich zachodzi w sytuacji, kiedy sprawca działa z bezpośrednim zamiarem popełnienia czynu niedozwolonego bądź też dokonuje go z tzw. zamiarem ewentualnym tj. godzi się na jego popełnienie. Wina nieumyślna natomiast, zwana również niedbalstwem, zachodzi w sytuacji niedochowania przez sprawcę ustalonych norm należytej staranności. Pojęcie szkody koniecznej dla zaistnienia odpowiedzialności deliktowej rozumieć należy natomiast w granicach dyspozycji art. 361 § 2 k.c. , zgodnie z którym naprawienie szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono. Oznacza to, iż szkoda może przybrać postać zarówno straty ( damnum emergens ) tj. rzeczywistego uszczerbku o charakterze majątkowym jak i utraconych korzyści ( lucrum cessans ), które poszkodowany mógłby zyskać gdyby nie wystąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę. Związek przyczynowy pomiędzy powstałą szkodą a bezprawnym i zawinionym działaniem, które do niej doprowadziło rozumieć należy z kolei zgodnie z treścią art. 361 § 1 k.c. jako normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła. Polski ustawodawca przyjął tym samym regułę adekwatnego związku przyczynowego wykluczającego z jego zakresu takie następstwa zaistniałego zdarzenia, które nie stanowiły normalnych, typowych konsekwencji podjętych zachowań. Ustawa Prawo o notariacie nakłada na notariusza szereg obowiązków mających charakter tzw. aktów staranności. Jednym z nich jest piecza nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron, jak również innych osób, dla których dokonywana czynność może powodować skutki prawne ( art. 80 § 2 ustawy Prawo o notariacie ). W tym zakresie notariusz ma obowiązek udzielać stronom niezbędnych wyjaśnień dotyczących dokonywanej czynności notarialnej (por. art. 80 § 3 powołanej ustawy). Podkreślenia wymaga jednak, że notariusz nie jest sądem, a jedynie organem pomocniczym wobec wymiaru sprawiedliwości dlatego winien ograniczyć odmowę podjęcia czynności jedynie do wypadków, w których sprzeczność z zasadami współżycia społecznego jest oczywista i jednoznaczna. Tylko taka bowiem wykładania art. 81 ustawy Prawo o notariacie uwzględnia w pełni specyfikę stosowania prawa przez notariusza. W myśl art. 19a ustawy z dnia 14 lutego 1991 roku Prawo o notariacie notariusz podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu od odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone przy wykonywaniu czynności notarialnych. Odpowiedzialność pozwanej spółki ma swą podstawę w art. 822 § 1 k.c. na mocy, którego ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez ubezpieczonego osobom trzecim. Ubezpieczyciel przejmuje odpowiedzialność za zdarzenia, za które, w normalnych wypadkach, odpowiedzialność ponosiłby ubezpieczający. Dla ustalenia odpowiedzialności pozwanego zakładu ubezpieczeń koniecznym jest zatem ustalenie odpowiedzialności ubezpieczonego, w tym wypadku notariusza. Wystąpienie wypadku ubezpieczeniowego wywiera ten skutek, że ubezpieczony może liczyć na to, że naprawienie szkody wyrządzonej przez niego nastąpi przez ubezpieczyciela, a zatem, że nie wystąpi w jego majątku uszczerbek związany z koniecznością zaspokojenia świadczenia należnego poszkodowanemu. W razie uzyskania przez poszkodowanego tytułu egzekucyjnego wobec bezpośredniego sprawcy (ubezpieczonego) aktualizuje się ewentualny obowiązek ubezpieczyciela, wynikający z umowy ubezpieczenia względem ubezpieczonego. Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy należy wskazać, iż pozwany (...) Zakład (...) z siedzibą w W. potwierdził fakt udzielenia ochrony ubezpieczeniowej P. P. . Tym samym przejął ewentualną odpowiedzialność za działania notariusza. Zarzut powódki M. M.

(1)względem notariusza polegał na niedochowaniu po stronie notariusza ciążącego na nim obowiązku starannego działania poprzez dokonanie czynności notarialnej z przekroczeniem zakresu pełnomocnictwa dla A. P. , gdyż udział w prawie własności nieruchomości objętej księgą wieczystą (...) , który przypadał powódce nie wchodził w skład spadku po A. S.

(1). Po analizie stanu faktycznego Sąd uznał, że w realiach niniejszej sprawy nie zaistniała sytuacja by notariusz P. P. przy sporządzaniu aktu notarialnego z dnia 10 czerwca 2014 roku nie wypełnił ciążących na nim obowiązków. Po pierwsze zgodnie z wolą M. M. M.

(1)wyrażonej w pełnomocnictwie z dnia 4 marca 2013 roku sporządził on akt notarialny –umowę o dział spadku i darowizn, na podstawie której A. P. działając w imieniu własnym oraz w imieniu swojej kuzynki M. M.

(1)dokonała działu spadku w wyniku, którego cały udział przysługujący jej mocodawczyni – M. M.

(1)w nieruchomości objętej księgą wieczystą (...) , nabyła I. W. ( B. ) –zobowiązana również do wykonania zapisu. Ponadto w tej samej umowie I. W. dokonała darowizny powyższego nabytego udziału na dwójkę swoich dzieci tj. A. P. i P. B. oraz na swoją wnuczkę W. P. . Pełnomocnictwo z 4 marca 2013 zaś swoim zakresem obejmowało: zawarcie umowy ustanowienia użytkowania wieczystego udziału w wysokości 8/640 nieruchomości położonej w W. przy (...) , dokonanie działu spadku i zniesienia współwłasności po zmarłej A. S.

(1), wykonanie zapisu testamentowego A. S.

(1), zbycie odpłatnego bądź nieodpłatnego przedmiotów wchodzących w skład masy spadkowej po zmarłej A. S.

(1). W dniu 10 czerwca 2014 zatem został wykonany zapis testamentowy zmarłej A. S.

(1)z uhonorowaniem jej ostatniej woli. Co prawda pełnomocnik powódki podnosił, iż nieruchomość objęta księgą wieczystą (...) nie wchodziła w skład spadku. W tym miejscu należy wskazać, iż spadkobierca zajmuje względem spadku, w wyniku dziedziczenia, taką pozycję jaką zajmował zmarły (spadkodawca). Nabywa więc prawa i obowiązki należące do spadku. Wobec treści art. 922 § 1 k.c. prawa i obowiązki zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów księgi niniejszej. W § 2 powołanego przepisu wskazano , iż nie należą do spadku prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą, jak również prawa które z chwilą jego śmierci przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od tego czy są one spadkobiercami. Z kolei § 3 stanowi, iż do długów spadkowych należą także koszty pogrzebu spadkodawcy w takim zakresie, w jakim pogrzeb ten odpowiada zwyczajom przyjętym w danym środowisku, koszty postępowania spadkowego, obowiązek zaspokojenia roszczeń o zachowek oraz obowiązek wykonania zapisów zwykłych i poleceń, jak również inne obowiązki przewidziane w przepisach księgi niniejszej. Zdaniem Sądu nieruchomość położona w W. przy Pl. (...) objęta księgą wieczystą (...) będąca przedmiotem umowy o dział spadku wchodziła w skład spadku po A. S.

(1), gdyż była ona materializacją roszczenia przysługującego M. M.

(1)w stosunku do Prezydenta (...) W. (decyzja z dnia 21 listopada 2012 roku o numerze (...) ). Jest to tzw. ,,surogacja przedmiotów spadkowych) czyli zastępowanie przedmiotów wchodzących w skład masy spadkowej (w tym przypadku roszczenia) innymi przedmiotami (w tym przypadku nieruchomością). Tak więc zapis testamentowy należy traktować jako zobowiązanie dla powódki M. M.

(4)do nabycia nieruchomości i przeniesienia jej na rzecz uprawnionych z tytułu zapisu testamentowego. A nieruchomość nie musiała być własnością spadkodawczyni ani w dacie dokonania zapisu ani w dacie otwarcia spadku. Gdy nieruchomość zatem weszła w skład spadku mogła być przedmiotem skutecznego działu. Samo pełnomocnictwo do dokonania czynności działu spadku i zniesienia współwłasności udzielone A. P. miało szeroki zakres. Wskazanie w jego treści ,,iż całość masy spadkowej po zmarłej nabędzie I. W. ’’ daje podstawę do stwierdzenia, że powódka była świadoma treści udzielonego pełnomocnictwa i była zdecydowana wyzbyć się wszystkiego co nabyła w drodze spadku po swojej babci, tym samym, że ,,upoważniła pełnomocnika do ,,dokonywania wszystkich czynności, które dla realizacji tego pełnomocnictwa okażą się konieczne. A to świadczyło o swobodzie działania dla osoby otrzymującej pełnomocnictwo. Sąd wskazuje, że powódka mimo, iż znała zapis testamentowy A. S.

(1)mogła zmienić zdanie co do otrzymanego przez nią spadku. W tej sytuacji mogła albo odwołać udzielone pełnomocnictwo A. P. albo zawęzić jego zakres bądź też nie udzielać pełnomocnictwa o tak szerokiej treści. Po podpisaniu aktu notarialnego obowiązkiem notariusza było przesłanie tegoż aktu do sądu wieczystoksięgowego. Notariusz wykonał nałożony przez niego obowiązek dołączając pełnomocnictwo udzielone przez powódkę A. P. . Umowa działu spadku i darowizn została w całości wykonana przez Sąd prowadzący księgę wieczystą. Sąd ten nie zgłaszał żadnych uwag co do prawidłowości pełnomocnictwa, jak również nie podnosił działania z przekroczeniem zakresu pełnomocnictwa. Mając powyższe na uwadze należy wskazać, iż notariusz P. P. dokonał czynności notarialnej zgodnej z wolą mocodawczyni zawartej w udzielonym pełnomocnictwie oraz wolą pozostałych uczestników czynności, przy uszanowaniu ostatniej woli zmarłej A. S.

(1). Tym samym nie ziściła się pierwsza z przesłanek odpowiedzialności deliktowej czyli bezprawność, którą w tym przypadku dotyczyła działania z przekroczeniem pełnomocnictwa. Z tych wszystkich względów roszczenie powódki zostało oddalone jako bezzasadne. Rozstrzygnięcie o kosztach oparto na art. 98 § 1 k.p.c. , wyrażającego zasadę odpowiedzialności za wynik procesu. Powódka przegrywając sprawę, wina zwrócić pozwanemu koszty niezbędne do celowej obrony. Natomiast szczegółowe wyliczenie kosztów Sąd pozostawił referendarzowi zgodnie z art. 108 § 1 zd. 2 k.p.c.