Sad powszechny, I Ns 37/20

Sygn. akt I Ns 37/20 UZASADNIENIE Wnioskodawca R. Z. wystąpił do Sądu Rejonowego w Ciechanowie z wnioskiem o stwierdzenie, że R. i A. małż. Z. z dniem 19 lipca 2002 r. nabyli przez zasiedzenie na zasadach małżeńskiej wspólności ustawowej własności nieruchomości położonej w S. gmina G. , składającej się z działek oznaczonych numerami (...) o łącznej powierzchni 3,8192 ha. Uczestniczki postępowania A. Z. ( żona wnioskodawcy ), E. D. przyłączyła się do wniosku. Uczestniczki postępowania J. K. i B. Z. wnosiły o oddalenie wniosku. Wnosiły ponadto o zasądzenie na ich rzecz od wnioskodawcy zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Pozostali uczestnicy postępowania A. Z. ( matka wnioskodawcy ), E. H. , E. N. , B. N. , R. M. , B. J. oraz R. Z. nie zajęli stanowiska w sprawie. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Gospodarstwo rolne położone w S. gmina G. , składające się z działek oznaczonych numerami (...) ( działka zabudowana ), 43, 51, 76, 145, 162, 176, 178 znajdowała się w posiadaniu M. i S. małż. O. ( bezsporne ). S. O. zmarł dnia 18 lipca 1968 r., zaś M. O. – 13 czerwca 1972 r. ( odpisy skrócone aktów zgonu k. 141, 142 ). S. O. i M. O. mieli jedną córkę S. Z. ( bezsporne ). M. O. nabyła z dniem 4 listopada 1971 r. w trybie przepisów ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych własność gospodarstwa rolnego położonego w S. gmina G. , składającego się z działek oznaczonych numerami (...) ( działka zabudowana ), 43, 51, 76, 145, 162, 176, 178 ( akta I Ns 230/21 ). Spadek po M. O. nabyła na podstawie ustawy córka S. Z. w całości, w tym wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne ( akta I Ns 20/22 ). S. Z. zmarła dnia 9 czerwca 1979 r. Spadek po S. Z. nabyli mąż W. Z. w ¼ części, dzieci: T. Z. , G. M. , B. K. i E. D. po 3/20 części oraz wnuki R. Z. , B. Z. i J. Z. ( obecnie Z. – K. ) po 3/60 części, z tym że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne położone w P. na podstawie testamentu nabyli K. J. i S. J. w ½ części oraz A. K. i D. K. w ½ części, zaś gospodarstwo rolne położone w S. syn T. Z. w całości ( akta I Ns 141/83 Sądu Rejonowego w Płońsku ). T. Z. zmarł dnia 28 stycznia 1999 r. Spadek po nim nabyli na podstawie ustawy żona A. Z. , syn R. Z. oraz córka E. H. po 1/3 części ( akt poświadczenia dziedziczenia k. 149 ). Gospodarstwo rolne położone w S. gmina G. prowadzili małż. O. , a po śmierci M. O. jej córka S. Z. z mężem W. Z. . Po ich śmierci gospodarstwo prowadził ich syn T. Z. do swojej śmierci w dniu 28 stycznia 1999 r. ( bezsporne ). Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie zebranych w sprawie dowodów, a w szczególności akt I Ns 141/83 Sądu Rejonowego w Płońsku, akt I Ns 230/21 oraz I Ns 20/22 tut. Sądu, zebranych w sprawie dokumentów, w tym aktów stanu cywilnego ( k. 10 – 14, 36, 141 - 142 ), dokumentacji geodezyjnej ( k. 52 – 59, 82 - 85 ), aktu poświadczenia dziedziczenia ( k. 149 ), zeznań świadka J. N. k. 40 ), zeznań uczestniczki postępowania E. D. ( k. 174 v ). Wskazać należy, że powyższe dowody są w pełni wiarygodne, dotyczą okoliczności niespornych pomiędzy stronami; inna jest tylko ich ocena prawna przez strony postępowania. Sąd zważył, co następuje: Zgodnie z obowiązującym obecnie przepisem art. 172 § 1 kc , posiadacz nieruchomości nie będący jej właścicielem nabywa własność, jeżeli posiada nieruchomość nieprzerwanie od lat dwudziestu jako posiadacz samoistny, chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze (zasiedzenie). Natomiast § 2 tegoż artykułu stanowi, iż po upływie lat trzydziestu posiadacz nieruchomości nabywa jej własność, choćby uzyskał posiadanie w złej wierze. Zasiedzenie polega więc na nabyciu prawa przez nieuprawnionego posiadacza wskutek faktycznego wykonywania tego prawa w ciągu oznaczonego w ustawie czasu. Podstawową funkcją zasiedzenia jest eliminacja długotrwałej rozbieżności między faktycznym wykonywaniem uprawnień właścicielskich a formalnoprawnym stanem własności, co przyczynia się do ustabilizowania i uporządkowania stosunków społecznych pod względem prawnym. Nabycie własności w drodze zasiedzenia zostało uzależnione od spełnienia następujących przesłanek: władania nieruchomością jako posiadacz samoistny, upływu ustawowego terminu oraz dobrej lub złej wiary posiadacza. W tym ogólnym zestawieniu naczelną przesłanką zasiedzenia jest posiadanie samoistne nieruchomości. Można tu odnieść się do pojęcia zawartego w definicyjnej normie art. 336 kc. Zgodnie z tym przepisem, posiadaczem samoistnym rzeczy jest ten, kto rzeczą faktycznie włada jak właściciel. Oczywiście w kontekście zasiedzenia mamy na uwadze posiadanie samoistne nie poparte jeszcze tytułem ( prawem ) własności. Należy wskazać, iż stan posiadania współtworzą fizyczny element ( corpus ) władania rzeczą oraz intelektualny element zamiaru ( animus ) władania rzeczą dla siebie ( animus rem sibi habendi ) . W przypadku posiadania samoistnego mamy na uwadze animus domini ( posiadacz samoistny włada rzeczą „jak właściciel” ). Praktycznie zaś wypada kierować się – przy ustalaniu charakteru posiadania – manifestowanym na zewnątrz wobec otoczenia zachowaniem posiadacza. Według zewnętrznych znamion zachowania posiadacza można oceniać zarówno corpus jak też animus possidendi . Istotne znaczenie ma również rozpoznanie zdarzenia stanowiącego źródło nabycia posiadania. Wespół z dalszym zachowaniem posiadacza, manifestowanym na zewnątrz, pozwala określać rodzaj posiadania. Kolejnym warunkiem zasiedzenia jest dobra lub zła wiara posiadacza. Dobra wiara nie stanowi samodzielnej przesłanki zasiedzenia nieruchomości. Nabycie posiadania w złej wierze nie wyklucza bowiem zasiedzenia. Jednakże odgrywa ona istotną rolę decydując o długości terminu zasiedzenia. Trzeba mianowicie pamiętać, że zasiedzenie następuje z upływem krótszego ( dwudziestoletniego ) terminu, gdy posiadanie zostało nabyte w dobrej wierze. Natomiast w razie uzyskania posiadania w złej wierze obowiązuje dłuższy ( trzydziestoletni ) termin zasiedzenia. Upływ tego określonego terminu, jest ostatnią z przesłanek zasiedzenia. Decydujące znaczenie dla zasiedzenia ma stan dobrej lub złej wiary w chwili uzyskania posiadania. Pozostawanie w dobrej wierze w chwili nabycia posiadania przesądza o stosowaniu krótszego terminu zasiedzenia. Dłuższy termin zasiedzenia obowiązuje, gdy posiadacz pozostawał w złej wierze już w momencie nabywania posiadania. W konsekwencji w świetle powszechnie obecnie przyjętego poglądu, osoba, która weszła w posiadanie nieruchomości na podstawie umowy mającej na celu przeniesienie własności, zawartej bez zachowania formy aktu notarialnego, nie jest samotnym posiadaczem w dobrej wierze. Jak wynika z powyższego ustalenie dobrej lub złej wiary, wymaga ustalenia momentu wejścia w posiadanie przedmiotowej nieruchomości. Ten moment ma też zasadnicze znaczenie dla zastosowania określonych przepisów prawa materialnego co do terminów zasiedzenia, które na przestrzeni lat zmieniały się. Jak wskazano powyżej, zgodnie z prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego w Ciechanowie z dnia 16 listopada 2021 r. w sprawie I Ns 230/21 własność przedmiotowego gospodarstwa rolnego nabyła w trybie przepisów uwłaszczeniowych z dniem 4 listopada 1971 r. M. O. , babka matki ojczystej wnioskodawcy R. Z. . Spadek po niej nabyła je córka S. Z. , babka ojczysta wnioskodawcy ( prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego w Ciechanowie z dnia 21 kwietnia 2022 r. w sprawie I Ns 20/22 ), a po niej – jej syn T. Z. , ojciec wnioskodawcy ( prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego w Płońsku z dnia 7 września 1983 r. w sprawie I Ns 141/83 ). Tym samym uznać należy, że według stanu na dzień 28 stycznia 1999 r. właścicielem przedmiotowego gospodarstwa rolnego był ojciec wnioskodawcy – T. Z. . Okoliczność ta wyłącza możliwość doliczenia okresu zasiedzenia nieruchomości przed 28 stycznia 1999 r., gdyż nie można doliczyć okresu posiadania poprzednika prawnego, który – jak w niniejszej sprawie – był właścicielem nieruchomości. Zgodnie z art. 176 § 1 kpc , jeżeli podczas biegu zasiedzenia nastąpiło przeniesienie posiadania, obecny posiadacz może doliczyć do czasu, przez który sam posiada, czas posiadania swego poprzednika. Jeżeli jednak poprzedni posiadacz uzyskał posiadanie nieruchomości w złej wierze, czas jego posiadania może być doliczony tylko wtedy, gdy łącznie z czasem posiadania obecnego posiadacza wynosi przynajmniej lat trzydzieści. Stosownie zaś do § 2 cyt. artykułu, przepisy powyższe stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy obecny posiadacz jest spadkobiercą poprzedniego posiadacza. Doliczenie więc okresu posiadania może dotyczyć jedynie posiadacza a nie właściciela nieruchomości. Wnioskodawca R. Z. z tytułu dziedziczenia po ojcu R. Z. jest współwłaścicielem nieruchomości w 1/3 części. Oznacza to, że wniosek mógłby podlegać ewentualnemu uwzględnienie jedynie co do udziału w wysokości maksymalnie 2/3 we współwłasności nieruchomości, przy spełnieniu pozostałych przesłanek zasiedzenia przeciwko pozostałym współwłaścicielom nieruchomości tj. A. Z. – matce wnioskodawcy oraz E. H. – jego siostrze. Zgodnie z powszechnie przyjętym poglądem, nie jest wyłączone stwierdzenie zasiedzenia udziałów we współwłasności nieruchomości przez jednego ze współwłaścicieli. W postanowieniu z dnia 15 maja 2018 r. Sąd Najwyższy podkreślił, że współwłaściciel staje się samoistnym posiadaczem udziału we współwłasności nieruchomości o charakterze prowadzącym do zasiedzenia dopiero wtedy, gdy nastąpi jawna dla otoczenia i pozostałych współwłaścicieli zmiana kwalifikacji posiadania, z której będzie wynikało, że współwłaściciel posiadający rozszerzył zakres swojego samoistnego posiadania ponad realizację uprawnienia z art. 206 kc. Niewykonywanie prawa posiadania przez innego współwłaściciela nie uprawnia do wniosku, że współwłaściciel posiadający przejął rzecz w samoistne posiadanie. Ciężar udowodnienia przez jednego ze współwłaścicieli, że zmienił zakres posiadania samoistnego, spoczywa na nim wraz z niekorzystnymi skutkami, jakie wiążą się z niewykazaniem w sprawie o zasiedzenie tego przymiotu. W tego rodzaju sprawach wykluczone jest ustawowe domniemanie samoistności posiadania. Uznano, że surowe wymaganie dla współwłaściciela zmieniającego zakres posiadania samoistnego, uzasadnione jest bezpieczeństwem stosunków prawnych i ochroną własności, która narażona byłaby na uszczerbek, gdyby współwłaściciel uprawniony do współposiadania całości mógł łatwo doprowadzić do utraty praw pozostałych współwłaścicieli, powołując się na zmianę swojej woli, a więc elementu subiektywnego ( II CSK 6/18 ). W sprawie nie zachodzą jednak okoliczności uzasadniające dokonywanie ustaleń w zakresie samoistnego posiadania nieruchomości przez wnioskodawcę R. Z. i jego żonę A. Z. po 28 stycznia 1999 r. z uwagi na fakt, że nie upłynął termin do zasiedzenia nieruchomości ( udziałów w nieruchomości ) w złej wierze, a zatem termin trzydziestoletni; termin ten upływa bowiem 28 stycznia 2029 r. W związku z powyższym Sąd oddalił wniosek o stwierdzenie, że R. i A. małż. Z. z dniem 19 lipca 2002 r. nabyli przez zasiedzenie na zasadach małżeńskiej wspólności ustawowej własności nieruchomości położonej w S. gmina G. , składającej się z działek oznaczonych numerami (...) o łącznej powierzchni 3,8192 ha. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 520 § 1 kpc . Wskazać należy, że wprawdzie uczestniczki postępowania J. K. i B. Z. wnosiły o oddalenie wniosku, jednakże, jak wynika z treści powyższego uzasadnienia, oddalenie wniosku nastąpiło na innej podstawie prawnej i faktycznej niż wywodziły to uczestniczki postępowania.