Sad powszechny, I Ca 70/23

Sygn. akt I Ca 70/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 2 marca 2023 roku Sąd Okręgowy w Sieradzu I Wydział Cywilny w następującym składzie: Przewodniczący: sędzia Joanna Składowska po rozpoznaniu w dniu 2 marca 2023 roku w Sieradzu na posiedzeniu niejawnym sprawy z powództwa C. P. przeciwko Towarzystwu (...) S.A. w W. (następcy prawnemu (...) S.A. w W. ) o zadośćuczynienie na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego w Łasku z dnia 27 czerwca 2022 roku, sygn. akt I C 80/21

1. oddala apelację;
2. zasądza od Towarzystwa (...) S.A. w W. na rzecz C. P. 1 800 (tysiąc osiemset) złotych z tytułu zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od doręczenia pozwanemu odpisu niniejszego wyroku do dnia zapłaty. Sygn. akt I Ca 70/23 UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem z 27 czerwca 2022 r., wydanym pod sygn. akt I C 80/21, Sąd Rejonowy w Łasku zasądził od pozwanego (...) Spółki Akcyjnej w W. na rzecz powódki C. P. 15 000 złotych z tytułu zadośćuczynienia z odsetkami ustawowymi liczonymi od 18 kwietnia 2014 r. do 31 grudnia 2015 r., a od 1 stycznia 2016 r. do dnia zapłaty z ustawowymi odsetkami za opóźnienie (pkt 1) oraz kosztami procesu w wysokości 4 367 złotych (pkt 2). Rozstrzygnięcie zapadło w oparciu o następujące ustalenia i wnioski: W dniu 27 maja 2013 r. w D. M. W. , kierujący pojazdem F. (...) doprowadził do zderzenia z pojazdem R. (...) , którego pasażerką była O. P. . W wyniku wypadku O. P. zmarła. Pojazd sprawcy korzystał z ochrony ubezpieczeniowej od odpowiedzialności cywilnej u pozwanego. O. P. była wnuczką powódki C. P. . W chwili śmierci miała 1,5 roku. Powódka mieszkała w pobliżu, często odwiedzała wnuczkę, opiekowała się nią. Powódka miała wówczas jeszcze 5 wnucząt. Powódka choruje na schizofrenię, leczyła się jeszcze przed zdarzeniem. Śmierć wnuczki spowodowała u niej smutek, rozpacz, zaburzenia adaptacyjne. Dokonując powyższych ustalań, Sąd ostatecznie pominął dowód z opinii biegłego psychiatry. Powódka nie mogła stawić się na badanie u specjalisty z powodu zaostrzenia choroby. Jednocześnie z opinii biegłego psychologa można wyczytać, że trudno wnioskować w pełni o stanie zdrowia powódki sprzed bez mała 10 lat. Jednocześnie z części opisowej opinii wynikało, że z powódką mimo choroby można było przeprowadzić rozmowę, poddać ją badaniom testowym. Informacja o śmierci wnuczki pojawia się w dokumentacji medycznej, powódka zareagowała na nią negatywnie. Powyższe pozwala przyjąć, że nie ma podstaw do twierdzenia, iż C. P. nie była w stanie doświadczyć straty, żałoby czy, że zdarzenie nie miało na nią żadnego negatywnego wpływu. W tych okolicznościach dążenie do przeprowadzenie tego dowodu jawiło się jako, zdaniem Sądu, zbyteczne. Jak zauważył Sąd pierwszej instancji, pozwany nie kwestionował swej odpowiedzialności opartej na art. 34 ust. 1 ustawy z 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli, bowiem wypłacił innym członkom rodziny zadośćuczynienie, odmawiając wypłaty w przypadku powódki z uwagi na fakt, iż nie uznał jej za najbliższego członka rodziny. Rozpatrując przesłanki uwzględnienia roszczenia wskazane w art. 446 § 4 k.c. , Sąd zauważył, że powódka zajmowała się wnuczką, odwiedzała ją. Taki związek, nie tylko emocjonalny, ale i faktyczny uzasadnia potraktowanie powódki jako najbliższego członka rodziny. W ocenie Sądu, śmierć wnuczki powoduje cierpienia psychiczne, których nie można uznać za błahych i pomijalnych. W zakresie wysokości świadczenia, Sąd miał na uwadze, że powódka miała i ma inne wnuczęta. Stwierdził także, że brak danych wskazujących na to, że C. P. , z uwagi na chorobę, nie była w stanie doświadczyć negatywnych skutków zdarzenia. O odsetkach orzeczono na podstawie art. 359 k.c. i art. 481 k.c. , a o kosztach procesu na podstawie art. 98 k.p.c. Pozwany wniósł apelację od wyroku Sądu Rejonowego, zaskarżając orzeczenie w całości i zarzucając:
3. naruszenie przepisów postępowania, a to art. 235 2 § 1 pkt 5 i § 2 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. i art. 286 k.p.c. , przez pominięcie postanowieniem wydanym na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 maja 2022 r. wniosku dowodowego pozwanego o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu psychiatrii, które to naruszenie miało wpływ na wynik postępowania; naruszenie przepisów postępowania, a to art. 235 2 § 2 k.p.c. w zw. z art. 248 § 1 k.p.c. , przez pominięcie bez wydania odpowiedniego postanowienia zgłoszonych w piśmie procesowym z dnia 15 kwietnia 2021 r. wniosków dowodowych pozwanego: o zobowiązanie powódki do przedstawienia posiadanej dokumentacji medycznej z zakresu przebytego przez nią leczenia psychiatrycznego oraz o zażądanie od (...) Spółdzielnia (...) w K. dokumentacji medycznej z leczenia psychiatrycznego powódki, które to naruszenie miało wpływ na wynik postępowania; naruszenie przepisów postępowania, a to art. 233 § 1 k.p.c. przez zaniechanie wszechstronnej i bezstronnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego i zastąpienie jej oceną jednostronną i subiektywną, sprzeczną z zasadami logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, polegającą na oparciu ustaleń faktycznych w przedmiocie krzywdy powódki wyłącznie na dowodach w postaci zeznań M. P. , opinii biegłego z zakresu psychologii i pisemnych zeznań powódki, w sytuacji gdy w świetle ujawnionego dopiero w toku postępowania dowodowego faktu, że powódka od wielu lat cierpi na poważną, zaawansowaną chorobę psychiczną, dokonanie rzetelnych ustaleń w tym przedmiocie nie było możliwe bez zasięgnięcia opinii biegłego lekarza - psychiatry; naruszenie prawa materialnego, a to art. 446 § 4 k.c. , przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na bezpodstawnym przyjęciu w niedostatecznie ustalonym stanie faktycznym, iż w związku ze śmiercią wskutek wypadku drogowego z dnia 27 maja 2013 r. jej wnuczki O. P. , powódka doznała krzywdy; naruszenie prawa materialnego, a to art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 476 k.c. i art. 14 ust. 1 i 2 Ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych , przez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na bezpodstawnym przyjęciu, że pozwany pozostaje w opóźnieniu ze spełnieniem dochodzonego w sprawie świadczenia od dnia 18 kwietnia 2014 r. W oparciu o wskazane zarzuty pozwany wniósł o:
4. zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego zwrotu kosztów postępowania w pierwszej instancji, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych;
5. zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych, a przypadku nieuwzględnienia ww. wniosków o:
6. uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania odwoławczego. Powódka domagała się oddalenia apelacji na koszt skarżącego. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie. Zgodnie z art. 227 k.p.c. , przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. Ocena zaś, czy dany dowód jest przydatny do wykazania danego faktu, musi uwzględniać relację pomiędzy środkiem dowodowym a faktem, który miałby zostać za pomocą tego właśnie środka udowodniony. Nie znajduje podstaw zarzut skarżącego w zakresie nieprzeprowadzenia dowodu z dokumentacji medycznej co do przebytego przez powódkę leczenia psychiatrycznego. W kopercie na k. 55 akt sprawy znajdują się karty informacyjne leczenia szpitalnego powódki oraz historia choroby nadesłana przez (...) Spółdzielnia (...) w K. . Wbrew zarzutom, dokumentacja powyższa jest dowodem w sprawie oraz była i jest dostępna nie tylko dla biegłego z zakresu psychologii, ale również dla stron postępowania. Co do opinii biegłego z zakresu psychiatrii, decyzja Sądu o pominięciu tego dowodu, była w pełni uzasadniona w świetle wszystkich okoliczności sprawy, w szczególności w kontekście danych zawartych we wskazanej dokumentacji medycznej oraz opinii biegłego z zakresu psychologii. Fakt choroby psychicznej powódki był bezsporny w sprawie. Ze wskazanych dowodów wynika, że powódka jest leczona z powodu schizofrenii od ponad 20 lat. Czasami wymagała hospitalizacji. Jak słusznie zauważył Sąd Rejonowy, aktualny stan psychiczny powódki jest nieadekwatny do stanu sprzed śmierci O. P. , która miała miejsce blisko 10 lat temu. Pozwany podnosił, że typowym objawem choroby powódki jest występowanie omamów, urojeń, halucynacji, co zaburza funkcjonowanie społeczne i psychiczne chorego. Tymczasem, stan powódki bezpośrednio przed i po wypadku, na skutek którego zmarła jej wnuczka wynika z zapisów historii choroby w (...) . I tak 24 kwietnia 2013 r., wg adnotacji lekarza psychiatry, pacjentka była w dobrym kontakcie logiczno - słownym, spokojna, a jej nastrój wyrównany. Również podczas badania15 maja 2013 r. nie ujawniała objawów psychotycznych. Takich objawów nie zaobserwowano także podczas wizyty 14 czerwca 2013 r., w czasie której mówiła o śmierci wnuczki. Do szpitala psychiatrycznego trafiła 28 maja 2014 r. bez objawów wytwórczych. Badanie psychologiczne powódki przeprowadzone 7 grudnia 2021 r. wykazało, że śmierć wnuczki spowodowała u powódki smutek, rozpacz, a być może pogorszenie funkcjonowania w chorobie psychicznej. Jak wskazał biegły psycholog, trudno jest po ponad 8 latach po śmierci dziecka ocenić jej wpływ w aspektach zdrowia powódki, jej relacji rodzinnych ze zmarłą wnuczką. Powyższe całkowicie wyklucza tezę pozwanego, że przed śmiercią wnuczki powódka funkcjonowała „w alternatywnej rzeczywistości” i w związku z tym nie odczuwała krzywdy. Zresztą, swoje doznania powódka logicznie zrelacjonowała w zeznaniach złożonych na piśmie w czerwcu 2021 r. Podsumowując, jest oczywiste, że powódka cierpi na chorobę psychiczną, która wywiera wpływ na jej funkcjonowanie i relacje rodzinne. Natomiast z całą pewnością zdawała sobie sprawę ze śmierci wnuczki i odczuwała jej stratę, czemu dala wyraz nie tylko w toku postępowania, w tym w badaniu psychologicznym, ale podczas wywiadu lekarskiego przeprowadzonego w okresie bezpośrednio po wypadku. Opinia psychiatry nie była zatem konieczna dla stwierdzenia tych okoliczności. Stan relacji powódki z wnuczką wynikał jednoznacznie z zeznań powódki i świadka M. P. . Osoby te podawały określone fakty: odwiedziny, opieka nad wnuczką, odwiedzanie jej grobu. Faktów tych z oczywistych względów opinia psychiatryczna nie mogłaby podważyć. W orzecznictwie, jak i w piśmiennictwie podkreśla się, że ustalenie wysokości świadczenia wymaga uwzględnienia, z jednej strony czytelnych czynników obiektywnych, zweryfikowanych potwierdzonymi dowodami, z drugiej zaś subiektywnego odczucia krzywdy, przy uwzględnieniu indywidualnej sytuacji osoby poszkodowanej. Wszelkie dolegliwości psychiczne i krzywda mają ze swej natury bowiem charakter subiektywny (vide: wyrok SN z dnia 19 marca 2008 r., I PK 256/07, LEX nr 465982, wyrok SN z dnia 18 kwietnia 2002 r., II CKN 605/00, LEX nr 484718, wyrok SN z dnia 12 września 2002 r., IV CKN 1266/00, LEX nr 80272). Odnosząc się do terminu płatności odsetek za opóźnienie należy wskazać, że problemy dotyczące wykładni art. 481 § 1 k.c. w związku z określeniem daty, od której poszkodowanemu należą się odsetki od zasądzonego na jego rzecz zadośćuczynienia zostały podsumowane i szczegółowo objaśnione w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z 18 lutego 2011 r., I CSK 243/10 (nieopubl.). Sąd Najwyższy wskazał w nim, że rozbieżność stanowisk co do początkowego terminu naliczania odsetek za opóźnienie w zapłacie zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wpisuje się w szerszą problematykę oznaczenia początkowego terminu naliczania odsetek za opóźnienie w zapłacie odszkodowania za naprawienie szkody majątkowej. Przytoczył też poglądy, według których zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę jest wymagalne dopiero z dniem wyrokowania przez sąd ( art. 316 k.p.c. ), a zobowiązany dopiero od tego dnia pozostaje w opóźnieniu w zapłacie zasądzonego zadośćuczynienia i tym samym dopiero od tego dnia należą się od niego odsetki za opóźnienie oraz przeciwne, stosownie do których zobowiązany ma zapłacić zadośćuczynienie za krzywdę niezwłocznie po wezwaniu przez uprawnionego ( art. 455 in fine k.c. ) i od daty wyznaczonej mu do spełniania tego świadczenia powinny być zasądzone odsetki za opóźnienie. W powołanym wyroku z 18 lutego 2011 r., I CSK 243/10 Sąd Najwyższy stwierdził, że żadne z przytoczonych rozwiązań nie może być uznane za wyłącznie właściwe, gdyż data, z którą w okolicznościach konkretnej sprawy zakład ubezpieczeń popada w opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego na rzecz poszkodowanego wymaga określenia indywidualnie. To stanowisko znalazło akceptację także w innych orzeczeniach Sądu Najwyższego (por. np. nieopublikowane wyroki z 8 marca 2013 r., III CSK 192/12, 7 marca 2014 r., IV CSK 375/13, z 3 marca 2017 r., I CSK 213/16). Należy zauważyć, że zgodnie z art. 481 k.c. , odsetki stanowią opartą na uproszczonych zasadach rekompensatę typowego uszczerbku majątkowego doznanego przez wierzyciela wskutek pozbawienia go możliwości czerpania korzyści z należnego mu świadczenia pieniężnego i należą się - w zasadzie według stopy ustawowej - za samo opóźnienie w spełnieniu świadczenia, choćby wierzyciel nie poniósł żadnej szkody i choćby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności. Termin, w jakim zakład ubezpieczeń powinien zaspokoić zgłoszone mu roszczenie został określony przez ustawodawcę. Zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych zakład ubezpieczeń ma obowiązek naprawić szkodę wyrządzoną zdarzeniem objętym jego odpowiedzialnością co do zasady w terminie 30 dni, licząc od dnia złożenia przez poszkodowanego lub uprawnionego zawiadomienia o szkodzie. Termin ten ulega przedłużeniu, gdy wyjaśnienie okoliczności niezbędnych do ustalenia odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń albo wysokości odszkodowania okazało się niemożliwe. Zgodnie z 14 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych zakład ubezpieczeń wypłaca wówczas odszkodowanie w terminie 14 dni od dnia, w którym wyjaśnienie tych okoliczności było możliwe, nie później jednak niż w terminie 90 dni od dnia złożenia zawiadomienia o szkodzie, chyba że ustalenie odpowiedzialności zależy od wyników toczącego się postępowania karnego lub cywilnego. Jeżeli ubezpieczyciel nie płaci odszkodowania lub zadośćuczynienia w terminie wynikającym z art. 14 ust. 1 lub 2 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych lub w terminie ustalonym zgodnie z art. 455 in fine k.c. , to uprawniony nie ma możliwości czerpania korzyści z tych świadczeń. Podsumowując, wymagalność roszczenia o odszkodowanie i o zadośćuczynienie za krzywdę, a tym samym i początkowy termin naliczania odsetek za opóźnienie w zapłacie tych świadczeń, może się różnie kształtować w zależności od okoliczności sprawy. Ustalenie ostatecznego, podlegającego naprawieniu rozmiaru szkody i krzywdy powinno zatem nastąpić według stanu istniejącego w dacie wyrokowania, co jednakowoż nie zawsze oznacza, że ten zakres będzie inny niż w dacie, w której uprawniony zgłosił swoje roszczenia zakładowi ubezpieczeń. Termin wymagalności roszczenia o wypłatę odszkodowania i zadośćuczynienia kompensującego krzywdę i szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym powinien być oznaczony z uwzględnieniem wysokości świadczeń należnych z obu tych tytułów w momencie zgłoszenia odpowiedzialnemu za naprawienie szkody roszczenia o wypłacenie zadośćuczynienia i odszkodowania. Jeżeli więc powód żąda od pozwanego zapłaty określonej kwoty tytułem zadośćuczynienia z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia poprzedzającego dzień wyrokowania, odsetki te powinny być zasądzone zgodnie z żądaniem pozwu, o ile tylko w toku postępowania zostanie wykazane, że dochodzona suma rzeczywiście się powodowi należała z tytułu zadośćuczynienia od wskazanego dnia. Jeżeli natomiast sąd ustali, że zadośćuczynienie w rozmiarze odpowiadającym sumie dochodzonej przez powoda należy się dopiero od dnia wyrokowania, odsetki od zasądzonego w takim przypadku zadośćuczynienia mogą się należeć dopiero od dnia wyrokowania. W świetle powyższych uwag, w okolicznościach przedmiotowej sprawy, oznaczenie terminu płatności odsetek ustawowych za opóźnienie przez Sąd Rejonowy ocenić należy za właściwe. Niewątpliwie bowiem wszelkie okoliczności mające wpływ na rozmiar krzywdy powódki, choć ustalone oczywiście w toku procesu, miały miejsce przed przyjętą przez Sąd datą 18 kwietnia 2014 r. i zasądzona kwota były w dniu wniesienia powództwa należna i wymagalna, stosownie do art. 455 k.c. Wobec powyższego, na podstawie art. 385 k.p.c. , apelacja podlegała oddaleniu jako bezzasadna. O kosztach postępowania odwoławczego Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. , zasądzając na rzecz powódki od pozwanego kwotę 1 800 złotych, na którą złożył się koszt wynagrodzenia reprezentującego powódkę pełnomocnika. Stawkę wynagrodzenia radcy prawnego określono zgodnie z § 2 pkt 5 oraz § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych z dnia 22 października 2015 r. (Dz.U.2015., poz. 1804).