Sad powszechny, III Ca 211/14

Sygn. akt III Ca 211/14 POSTANOWIENIE Dnia 22 maja 2014r. Sąd Okręgowy w Nowym Sączu, Wydział III Cywilny Odwoławczy w składzie następującym: Przewodniczący - Sędzia: SO Katarzyna Kwilosz – Babiś Sędzia SO Ewa Adamczyk Sędzia SO Tomasz Białka (sprawozdawca) Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Burnagiel po rozpoznaniu w dniu 22 maja 2014r. na rozprawie sprawy z wniosku J. K. przy uczestnictwie J. P. , S. T. o stwierdzenie nabycia spadku po F. K. i po H. K. na skutek apelacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego w Zakopanem z dnia 16 stycznia 2014 r., sygn. akt I Ns 647/13 p o s t a n a w i a : zmienić pkt I zaskarżonego postanowienia w ten sposób, że stwierdzić, że spadek po F. K. s. J. i A. zmarłym dnia 30 stycznia 2008r. w P. H. w Stanach Zjednoczonych ostatnio stale zamieszkałym w H. H. w Stanach Zjednoczonych na podstawie testamentu z dnia 19 września 2005r. nabył J. K. s. H. i F. w całości. sygn. akt III Ca 211/14 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 16 I 2014 r. Sąd Rejonowy w Zakopanem stwierdził, że spadek po F. K. synu J. i A. zmarłym dnia 30 I 2008 r. w P. H. – USA ostatnio stale zamieszkałym w H. H. – USA na podstawie ustawowego porządku dziedziczenia nabyli wdowa H. K. córka J. i A. oraz dzieci S. A. dwojga imion T. córka H. , J. P. córka H. , J. F. dwojga imion K. syn H. po ¼ części (pkt I), natomiast spadek po H. K. z domu K. córce J. i A. zmarłej dnia 7 I 2011 r. w C. – USA i tam ostatnio stale zamieszkałej na podstawie ustawowego porządku dziedziczenia nabyły dzieci S. A. dwojga imion T. córka F. , J. P. córka F. , J. F. dwojga imion K. syn F. po 1/3 części (pkt II). Koszty postępowania zostały wzajemnie zniesione (pkt III). W uzasadnieniu wskazał Sąd Rejonowy, że spadkodawca F. K. zmarł w dniu 30 I 2008 r. w USA, gdzie stale zamieszkiwał. W chwili śmierci spadkodawca był żonaty z H. K. , z którą miał troje dzieci, tj. wnioskodawcę J. K. , J. P. i S. T. . H. K. zmarła natomiast w dniu 7 I 2011 r. również w USA, gdzie stale zamieszkiwała. Spadkodawcy nie mieli dzieci pozamałżeńskich, ani przysposobionych. Nikt nie zrzekł się dziedziczenia po nich, ani nie odrzucił spadku. Poza wnioskodawcą i uczestniczkami nie ma innych osób uprawnionych do dziedziczenia. W dniu 19 IX 2005 r. w C. w USA spadkodawca F. K. sporządził testament, w którym do całości spadku powołał syna J. K. , zaś na rzecz swoich córek ustanowił zapisy po 100 dolarów, dla każdej z nich. Testament sporządzony został pismem maszynowym i zawierał własnoręczne podpisy testatora oraz jednego świadka, które zostały poświadczone przez notary public . Natomiast spadkodawczyni H. K. nie sporządziła testamentu. W sytuacji tak ustalonego stanu faktycznego, uznał Sąd, iż tytułem powołania do spadku zarówno po F. K. , jak i po H. K. jest ustawa. H. K. nie pozostawiła testamentu, zaś testament sporządzony przez F. K. w C. w stanie (...) (USA) jest nieważny. Nie odpowiada bowiem wymogom określonym w prawie tego stanu. Zgodnie z przepisami obowiązującymi w dacie sporządzenia testamentu spadkodawcy zawartymi w ustawie 755 ILCS 5/ Probate Act of 1975/Article IV/sec. 4-3, testament powinien być podpisany przez testatora lub przez inną osobę w jego obecności i kierowaną wolą testatora. Ponadto, w obu przypadkach, złożenie podpisu powinno nastąpić w obecności dwóch świadków, których podpisy poświadcza notary public . Tymczasem przedłożony przez wnioskodawcę testament, pomimo podpisu testatora oraz poświadczenia przez notary public , zawierał podpis tylko jednego świadka, wobec czego Sąd Rejonowy uznał, iż powołanie spadkodawców w obu przypadkach winno nastąpić na podstawie ustawy, dlatego orzekł jak na wstępie. O kosztach postępowania rozstrzygnął w oparciu o art. 520 k.p.c. Z powyższym orzeczeniem nie zgodził się wnioskodawca, który wnosząc apelację zaskarżył go w zakresie pkt I, zarzucając: - obrazę prawa materialnego tj. art. IV ust 3 lit. A ustawy 755 ILCS 5/Probate Act of 1975 stanu (...) poprzez błędną interpretację polegającą na nieuzasadnionym przyjęciu, że ważność pisemnego testamentu sporządzonego w stanie (...) w USA zależy od jego poświadczenia przez notary public , w sytuacji gdy w rzeczywistości wystarcza, gdy został napisany przez testatora lub inną osobę działającą pod jego kierunkiem oraz poświadczony przez dwóch lub więcej wiarygodnych świadków, - błąd w ustaleniach faktycznych, poprzez błędne uznanie, że testament F. K. zawiera podpis tylko jednego świadka oraz podpis testatora, w sytuacji gdy przedmiotowy testament został poświadczony przez dwóch świadków tj. M. K. oraz M. P. ( notary public ), albowiem przy dokumencie działał on jako świadek oświadczenia ostatniej woli spadkodawcy. Wobec tak postawionych zarzutów apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia w zakresie pkt I sentencji, poprzez stwierdzenie że spadek po F. K. nabył w całości syn F. na podstawie pisemnego testamentu z dnia 19 września 2005 r., ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sadowi I instancji do ponownego rozpoznania. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja jest uzasadniona. Przedmiotem niniejszego postępowania było stwierdzenie nabycia spadku po obywatelu Polski, zamieszkałym jednakże w Stanach Zjednoczonych, a zatem sprawa zawierała element transgraniczny, co obligowało Sąd, przed przystąpieniem do oceny zasadności roszczenia o stwierdzenie nabycia spadku, do rozważenia kwestii jurysdykcji krajowej, a w dalszej kolejności do oceny statutu spadkowego. Z uwagi na treść art. 1099 § 1 k.p.c. brak jurysdykcji krajowej sąd bierze pod rozwagę z urzędu w każdym stanie sprawy, a w razie stwierdzenia braku jurysdykcji krajowej sąd odrzuca pozew lub wniosek. Istnienie jurysdykcji krajowej w niniejszej wynika z art. 1108 § 1 k.p.c. Powołany przepis został znowelizowany ustawą z dnia 5 XII 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2008.234.157), tj. już po dacie śmierci spadkobiercy, jednakże należało zastosować przepis w brzmieniu obecnie obowiązującym, z uwagi na normę intertemporalną zawartą w art. 8 ust. 1 wskazanej ustawy nowelizującej, nakazującą stosowanie nowej regulacji do spraw wszczętych po dniu wejścia w życie ustawy. Zgodnie zatem z art. 1108 § 1 k.p.c. do jurysdykcji krajowej należą sprawy spadkowe, jeżeli spadkodawca w chwili śmierci był obywatelem polskim lub miał miejsce zamieszkania bądź miejsce zwykłego pobytu w Rzeczypospolitej Polskiej. Analizując w dalszej kolejności kwestię ważności testamentu F. K. , który został sporządzony w Stanach Zjednoczonych, należy zaznaczyć, że w dacie jego sporządzenia, aktem prawnym obowiązującym w zakresie tzw. międzynarodowych norm kolizyjnych była ustawa z dnia 12 XI 1965 r. Prawo prywatne międzynarodowe (Dz. U. 1965.46.290), która została uchylona przepisem art. 80 ustawy z dnia 4 II 2011 r. Prawo prywatne międzynarodowe (Dz. U. 2011.80432). Zgodnie z poglądem przeważającym w piśmiennictwie i orzecznictwie (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia: 15 I 1929 r., I C 1818/27; 6 VII 1932 r., I C 724/32; 23 X 1936 r., III C 888/36; 23 VI 1967 r., III CR 248/66) kwestie intertemporalne z zakresu prawa prywatnego międzynarodowego należy rozstrzygać według ogólnych reguł międzyczasowego prawa cywilnego, wywodzonych obecnie przede wszystkim z kodeksu cywilnego i przepisów wprowadzających kodeks cywilny. Stosownie zaś do art. LI p.w. k.c. , w odniesieniu do spraw spadkowych stosuje się co do zasady prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy. Przepis ten oraz następujący po nim art. LII , dotyczący określonych zagadnień testamentów, odwołania testamentów, umów o zrzeczenie się dziedziczenia i umów zbycia spadku, są oparte na - zgodnym z wynikającą z art. 3 k.c. zasadą nieretroakcji - założeniu wykluczającym stosowanie do oceny zdarzeń zaistniałych podczas obowiązywania ustawy dawnej przepisów nowej ustawy, a więc - w okolicznościach sprawy - art. 64 i 65 p.p.m. z 2011 art. zamiast art. 34 i 35 p.p.m. z 1965 r. Zgodnie z art. 35 p.p.m. z 1965 r. o ważności testamentu i innych czynności prawnych na wypadek śmierci rozstrzyga prawo ojczyste spadkodawcy z chwili dokonywania tych czynności. Wystarcza jednak zachowanie formy przewidzianej przez prawo państwa, w którym czynność zostaje dokonana. Jak stwierdził jednak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 14 II 2013 r. (sygn. akt II CSK 294/12) zakres zastosowania tego przepisu, na który wskazuje jego brzmienie, uległ istotnemu ograniczeniu wskutek przystąpienia przez Polskę do Konwencji dotyczącej kolizji praw w przedmiocie formy rozporządzeń testamentowych sporządzonej w H. w dniu 5 października 1961 r. (Dz. U. 1969.34.284). Jej postanowienia mające pierwszeństwo przed przepisami ustawy, pozbawiły w zasadzie praktycznego znaczenia regulację zawartą w art. 35 p.p.m. Stosownie do treści art. 1 lit. a powołanej Konwencji, rozporządzenie testamentowe jest ważne pod względem formy, wówczas, gdy forma ta jest zgodna z prawem wewnętrznym miejsca, w którym spadkodawca dokonał rozporządzenia. Celem zbadania tej okoliczności Sąd zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości - Departamentu Współpracy Międzynarodowej i Prawa Europejskiego o ujawnienie przepisów stanowych (...) – USA, w zakresie formy testamentu obowiązujących we wrześniu 2005 r. oraz w styczniu 2008 r. Z nadesłanych przepisów zawartych w art. IV ust 3 lit. A ustawy 755 ILCS 5/Probate Act of 1975 stanu (...) wynika, że testament musi być sporządzony na piśmie, podpisany przez testatora lub przez inną osobę w jego obecności i pod jego kierunkiem. Ponadto, w obu przypadkach, złożenie podpisu powinno nastąpić w obecności dwóch lub więcej wiarygodnych świadków. Wskazane wymogi formalne przewidziane przez przepisy prawa amerykańskiego, jak słusznie podniesiono w apelacji, spełnia testament sporządzony przez F. K. w dniu 19 IX 2005 r. Nie ma racji Sad I instancji twierdząc, że testament został podpisany jedynie przez jednego świadka. Nie budzi wątpliwości, że testament został podpisany przez dwóch świadków, w tym przez poświadczającego później podpisy notary public M. P. . Słusznie podnosi zresztą apelujący, że do ważności testamentu nie było wymagane poświadczenie podpisów świadków przez notary public . Taki obowiązek nie znajduje bowiem w oparcia w przepisach prawa stanu (...) obowiązujących w dniu sporządzenia testamentu. Wobec tak poczynionych ustaleń koniecznym była zmiana zaskarżonego postanowienia i stwierdzenie nabycia spadku po F. K. w oparciu o sporządzony przez niego testament. Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy orzekł jak w sentencji w oparciu o art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.