Sad powszechny, II AKa 2/23

Sygnatura akt II AKa 2/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 28 lutego 2023 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu II Wydział Karny w składzie: Przewodniczący SSA Agata Regulska Sędziowie: SA Andrzej Kot (spr.) SO (del. do SA) Łukasz Franckiewicz Protokolant: Katarzyna Szypuła przy udziale Artura Jończyka prokuratora Prokuratury (...) po rozpoznaniu 28 lutego 2023 r. sprawy wnioskodawcy B. L. o odszkodowanie i zadośćuczynienie na skutek apelacji wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawcy od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z 21 września 2022 r. sygn. akt III Ko 615/21 I. utrzymuje w mocy zaskarżony wyrok; II. stwierdza, że wydatki postępowania odwoławczego ponosi Skarb Państwa. UZASADNIENIE B. L. wniosła o zasądzenie dodatkowego odszkodowania za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za krzywdę za okres pozbawienia wolności E. K. w sprawie prowadzonej przez były Wojskowy Sąd Rejonowy we Wrocławiu z dnia 27 listopada 1951r. sygn. akt Sr 532/51 oraz z tytułu konsekwencji społecznych, zawodowych i osobistych skazania z powodów politycznych. Sąd Okręgowy we Wrocławiu wyrokiem z 21 września 2021 roku, sygn. akt III Ko 615/21: I. na podstawie art. 8 ust 1 i 4 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego oddalił roszczenie wnioskodawcy; II. na podstawie art. 13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego kosztami postępowania obciążył Skarb Państwa. Wyrok ten zaskarżył w całości pełnomocnik wnioskodawcy zarzucając: 1) brak możliwości powołania się na powagę rzeczy osądzonej wobec zasądzenia na rzecz poszkodowanego rażąco niskiego zadośćuczynienia i odszkodowania i tym samym konieczności rozstrzygnięcia o dodatkowym zadośćuczynieniu i odszkodowania w oparciu o zasadę słuszności w oparciu o art. 8 ust. 4 ustawy lutowej, ale przede wszystkim w oparciu o szeroko pojętą zasadę słuszności na podstawie art. 2, 19 i 77 Konstytucji RP , 2) brak możliwości powołania się na zasadę powagi rzeczy osądzonej z powodu błędnego przyjęcia, że aktualne postępowanie z wniosku skarżącego jest postępowaniem tożsamym z przedmiotem i zakresem, który został z mocą powagi rzeczy osądzonej rozstrzygnięty wyrokiem z dnia 14 stycznia 2003r. Sądu Okręgowego we Wrocławiu w sprawie III Ko 26/02/o w zakresie krzywdy i szkody poniesionych po wyjściu na wolność, a pozostających z bezpośrednim związku z wyrokiem skazującym oraz warunkami odbywania kary, które nigdy nie były przedmiotem merytorycznego rozstrzygnięcia. 3) brak możliwości powołania się na zasadę powagi rzeczy osądzonej z powodu błędnego przyjęcia, że aktualne postępowanie z wniosku skarżącego jest postępowaniem toczącym się w oparciu o tą samą podstawę prawna, podczas gdy art. 8 ust. 1 ustawy lutowej uległ istotnej zmianie w związku z nowelizacją jego treści wprowadzonej ustawy z dnia 19 września 2007 r. oraz 30 sierpnia 2019 r. o zmianie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego . Stawiając te zarzuty skarżący wniósł o: 1) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu we Wrocławiu celem kontynuowania postępowania, 2) zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, 3) orzeczenie o kosztach postępowania apelacyjnego w oparciu o art. 13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego („ustawa lutowa”). Sąd Apelacyjny zważył, co następuje. Podniesione w apelacji przez skarżącego zarzuty, w których zakwestionował przyjęcie przez Sąd Okręgowy, że w sprawie wystąpiła ujemna przesłanka procesowa w postaci powagi rzeczy osądzonej są o tyle nieuzasadnione, że Sąd Okręgowy nie umorzył postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. Choć w pisemnych motywach zaskarżonego wyroku wyraził określone zapatrywanie w tym zakresie, to jednak ostatecznie złożony wniosek o odszkodowanie i zadośćuczynienie rozpoznał. Dokonał jego merytorycznej oceny, w następstwie której uznał, że nie zasługuje on na uwzględnienie, co spowodowało oddalenie zgłoszonych roszczeń. Mimo więc niezmienionej podstawy faktycznej zgłoszonych żądań – był nią wyrok byłego Wojskowego Sądu Rejonowego we Wrocławiu z dnia 27 listopada 1951r. w sprawie Sr 532/51, którym E. K. został skazany został skazany na 13 lat pozbawienia wolności z utratą praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 4 lat i przepadek całego mienia. – Sąd pierwszej instancji przyjął, że dokonywane w kolejnych latach zmiany treści przepisu art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (tekst jednolity Dz. U. z 2021 roku, poz. 1693 – dalej jako ustawa lutowa) spowodowały, że zmieniła się podstawa normatywna dochodzonych przez wnioskodawcę roszczeń, że uległa ona poszerzeniu z uwagi na wyraźne stwierdzenie przez ustawodawcę, że odszkodowanie przysługuje za poniesioną szkodę, a zadośćuczynienie za doznaną krzywdę wynikłe z wydania lub wykonania orzeczenia (zmiana wprowadzona ustawą z dnia 30 sierpnia 2019 roku o zmianie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego – Dz. U. z 2019 roku, poz. 1952). Nie stwierdził tym samym, by zachodziły przeszkody procesowe do dochodzenia przez wnioskodawcę uzupełniającego odszkodowania i zadośćuczynienia. Pozostaje to w zgodzie ze stanowiskiem prezentowanym w apelacji przez pełnomocnika wnioskodawcy, który zarówno postawione zarzuty, jak i ich uzasadnienie zogniskował wyłącznie wokół tych zagadnień. To zaś oznacza, że nie zachodziły podstawy do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania w celu przeprowadzenia postępowania w sprawie, jak domagał się tego skarżący. W apelacji skarżący nie zakwestionował wyraźnie stanowiska, które legło u podstaw podjętego rozstrzygnięcia, a mianowicie, że wnioskodawca nie wykazał w toku postępowania, by z uwagi na zmienioną podstawę prawną zachodziły przesłanki przemawiające za zasądzeniem na jego rzecz dodatkowego odszkodowania i zadośćuczynienia, ponad to, które uzyskał uprzednio na mocy wyroku z dnia 14 stycznia 2003r. Sądu Okręgowego we Wrocławiu w sprawie III Ko 26/02/o Autor apelacji stwierdza jedynie, że E. K. po wyjściu na wolność nadal ponosił konsekwencje wynikające z wykonania kary w tym zawodowe, zdrowotne i społeczne. Do kwestii tych odniósł się jednak Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Nie stracił z pola widzenia, że po opuszczeniu zakładu karnego E. K. powrócił do miejsca zamieszkania, jednak z uwagi na uprzednią karalność oraz stan zdrowia nie mógł znaleźć pracy. Po wyjściu na wolność E. K. zaczął mieć problemy psychiczne spowodowane przeżyciami z okresów przesłuchań i pobytu w zakładach karnych. Nasilenie choroby nastąpiło na początku lat 70, w związku z czym E. K. był w latach 1972-1975 oraz 1975-1979 w szpitalach psychiatrycznych tj. w Wojewódzkim Centrum (...) w S. oraz (...) Szpitalu (...) w B. . Zdiagnozowana u E. K. choroba psychiczna – schizofrenia oraz jego pobyty z nią związane w szpitalach psychiatrycznych miały związek z pozbawieniem go wolności w związku z wykonaniem wobec niego wyroku byłego Wojskowego Sądu Rejonowego we Wrocławiu z dnia 27 listopada 1951r. sygn. akt Sr 532/51. Sąd pierwszej instancji nie zanegował więc tego, że pozbawienie wolności powodowało dla wnioskodawcy ogromne cierpienia tak fizyczne, jak i psychiczne. B. L. i jej brat R. K. wystąpili jednak wcześniej do Sądu Okręgowego we Wrocławiu o odszkodowanie i zadośćuczynienie za niesłuszne pozbawienie wolności E. K. a ich wniosek powyższe, bezsporne okoliczności podnosił. Wyrokiem z dnia 14 stycznia 2003 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu w sprawie III Ko 26/02/o na podstawie art.8 ust.1 ustawy z dnia 23.02.1991r. zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawców B. L. i R. K. kwoty po 42.382,89 zł wraz z ustawowymi odsetkami licząc od dnia uprawomocnienia się wyroku, oddalając dalej idące żądanie wnioskodawców. Kwot przyznanych z tego tytułu wnioskodawczyni nie zakwestionowała – orzeczenie uprawomocniło się po upływie siedmiu dni. Przyznane wówczas zadośćuczynienie uwzględniało tak fakt skazania, jak i odbycia kary. Uwzględniało także wszelkie tego następstwa jakie nastąpiły do 14 stycznia 2003r . W toku postępowania – zarówno przed Sądem pierwszej instancji, jak i w postępowaniu odwoławczym, w apelacji) nie wykazano konsekwencji, jakie wnioskodawca miał ponieść w następstwie wydania wyroku i jego wykonania, takich przy tym, które wykraczałyby poza przyznane już zadośćuczynienie. Ma rację Sąd Okręgowy wywodząc, że przepis art. 8 ust. 4 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego nie znajduje w tym przypadku zastosowania. Należy zauważyć, że ustawa z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego weszła w życie z dniem 24 maja 1991 r. i w art. 8 ust. 1 tej ustawy przyznano prawo do odszkodowania za poniesioną szkodę i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę osobom, wobec których stwierdzono nieważność orzeczenia. Ten właśnie przepis stał się podstawą dochodzenia przez wnioskodawczynie i jej brata roszczeń o odszkodowanie i zadośćuczynienie przed Sądem Okręgowym we Wrocławiu w sprawie III Ko 26/02/o. Zgodnie z art. 8 ust. 4 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego jest możliwe zasądzenie uzupełniającego zadośćuczynienia, gdy przemawiają za tym względy słuszności, ale wyłącznie w sytuacji, gdy prowadzone było już postępowanie o zasądzenie takiego odszkodowania (zadośćuczynienia) na podstawie przepisów "ogólnych" - obowiązujących w procedurze karnej . Dotyczy to przypadków gdy zasądzone tam odszkodowanie (zadośćuczynienie) jest niewystarczające, bowiem nie uwzględniało niepodległościowego aspektu działania osoby skazanej. Ustawodawca nakazuje więc w szczególnych przypadkach traktować "preferencyjnie" osoby, które spełniają wymogi przewidziane w ww. ustawie, biorąc pod uwagę patriotyczny aspekt ich działalności, względem osób spełniających wymogi ogólne (dające podstawę zasądzenia odszkodowania czy zadośćuczynienia), wynikające obecnie z art. 552 i n.k.p.k. (bądź z przepisów poprzednio obowiązujących por. postanowienie SN w sprawie IV KK 380/16). Przepis art. 8 ust. 4 w żadnym wypadku nie pozwala na ponowne przyznawanie odszkodowania czy zadośćuczynienia na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego , jeżeli na podstawie tego przepisu takie świadczenie było już przyznane. Nie można więc na tej samej podstawie prawnej dochodzić ponownie tych samych roszczeń, jeżeli o tych roszczeniach zdecydował już wcześniej Sąd Okręgowy we Wrocławiu wyrokiem z dnia 14 stycznia 2003 r. w sprawie III Ko 26/02. Obecnie wnioskodawczyni nie podnosiła żadnych nowych okoliczności, które pozwalałyby potraktować jej żądania jako nowe, co do których nie orzekał Sąd w sprawie III Ko 26/02/o. Podstawy dochodzonych aktualnie roszczeń nie może stanowić podnoszona we wniosku okoliczność, że zasądzona wyrokiem z dnia 14 stycznia 2003r. kwota była i jest rażąco niska. Powołane wyżej orzeczenie z 14 stycznia 2003r. jest prawomocne formalnie ( res iudicata ) oraz materialnie ( ne bis in idem ). W przepisie art. 8 ust. 4 ustawy lutowej określony został wyjątkowy wypadek pozwalający na przełamanie zasady ne bis in idem , ale jak już wyżej wskazano wyłącznie wtedy, gdy przed wejściem w życie tej ustawy bądź jej zmiany we wrześniu 2007 r. dana osoba uzyskała odszkodowanie lub zadośćuczynienie w wyniku rewizji nadzwyczajnej, kasacji lub wznowienia postępowania. Z tych wszystkich powodów wniesiona apelacja nie mogła zostać uwzględniona. O kosztach postępowania odwoławczego Sąd Apelacyjny orzekł na podstawie art. 13 ustawy lutowej. SSA Andrzej Kot SSA Agata Regulska SSO (del.)Łukasz Franckiewicz