Sad powszechny, I Ca 212/23

Sygn. akt I Ca 212/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 maja 2023 roku Sąd Okręgowy w Sieradzu Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: sędzia Joanna Składowska Sędziowie: Katarzyna Powalska T. C. Protokolant : Iwona Bartel po rozpoznaniu na rozprawie sprawy z powództwa M. K. i M. P. przeciwko B. B. o ustalenie nieważności umowy na skutek apelacji powódek od wyroku Sądu Rejonowego w Wieluniu z dnia 23 lutego 2023 r., sygnatura akt I C 127/22

1. oddala apelację;
2. zasądza od M. K. i M. P. na rzecz B. B. 2 214 (dwa tysiące dwieście czternaście) złotych brutto z tytułu zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu przez adwokat E. L. . Sygn. akt I Ca 212/23 UZASADNIENIE Powódki M. K. i M. P. wystąpiły z pozwem przeciwko B. B. o ustalenie nieważności umowy darowizny zawartej pomiędzy pozwaną a ojcem powódek, nieżyjącym już S. Ś. , sporządzonej w dniu 2 sierpnia 2016 r. przed notariuszem I. K. w Kancelarii Notarialnej w W. za nr Rep. A 2508/
3. Pozwana domagała się oddalenia powództwa. Wyrokiem z 23 lutego 2023 r., wydanym pod sygn. akt I C 127/22, Sąd Rejonowy w W. oddalił powództwo, zasądzając od powódek na rzecz pozwanej 1 476 złotych z tytułu zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu. Rozstrzygnięcie zapadło przy następujących ustaleniach i wnioskach: W dniu 2 sierpnia 2016 r. przed notariuszem I. K. w Kancelarii Notarialnej w W. została zawarta umowa darowizny, w wyniku której S. Ś. darował pozwanej B. B. udział wynoszący ½ części we współwłasności działek nr (...) i 1995 położonych w C. , dla których w Sądzie Rejonowym w Wieluniu V Wydziale Ksiąg Wieczystych prowadzona była księga wieczysta Kw (...) . W tym samym akcie notarialnym obdarowana ustanowiła na rzecz darczyńcy dożywotnie, nieodpłatne prawo użytkowania części budynku mieszkalnego. Oprócz działek będących przedmiotem darowizny ta sama księga wieczysta prowadzona była także dla działek o nr: 2023, (...) , (...) , (...) , 1996, 1997, (...) , 1992, 1993 i 1994 - obręb C. . W momencie dokonania darowizny w dziale II tej księgi wieczystej wpisani byli jako współwłaściciele: S. Ś. w udziale 3/6 oraz H. Ś. , A. S. i G. Ś. po 1/
4. W akcie notarialnym zawarty został wniosek o odłączenie z księgi wieczystej Kw (...) nieruchomości oznaczonej numerami działek (...) i załączenie dla niej nowej księgi wieczystej i wpisanie prawa współwłasności na rzecz B. B. w 3/6 części oraz przepisanie udziałów pozostałych współwłaścicieli H. Ś. , A. S. i G. Ś. po 1/6 części. Sąd wieczystoksięgowy uwzględnił wniosek, odłączył z księgi wieczystej Kw (...) działki będące przedmiotem umowy darowizny i założył nową księgę wieczystą Kw (...) . O powyższym Sąd zawiadomił m.in. strony umowy oraz pozostałych współwłaścicieli nieruchomości. Wpisy w księgach wieczystych uprawomocniły się. Spadkobierczyniami nieżyjącego obecnie S. Ś. są powódki M. K. i M. P. . Działki będące przedmiotem umowy darowizny stanowiły kiedyś własność rodziców pozwanej B. B. . Zarówno ojciec pozwanej, jak i brat S. Ś. chcieli, by pozwana otrzymała udział w nich, w zamian za opiekę jaką sprawowała nad ojcem i bratem. W ostatnich latach swojego życia S. Ś. zdecydował darować pozwanej swój udział w zabudowanych nieruchomościach oznaczonych numerami działek (...) , zaś udział w pozostałych nieruchomościach rolnych pozostawić swoim córkom M. K. i M. P. . Pozwana sprawowała opiekę nad bratem w okresie jego choroby, a w ostatnim czasie przed śmiercią zorganizowała mu opiekę w domu pomocy społecznej. Pozostali współwłaściciele nie sprzeciwiali się rozporządzeniom jakie zamierzał dokonać S. Ś. . Sprzeciw swój po śmierci S. Ś. zgłosiły powódki. Jak zauważył Sąd Rejonowy, objęte pozwem roszczenie ma swoje uzasadnienie w uchwale składu 3 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2013 r. III CZP 8/13 (Biuletyn SN z 2013 r., nr 3), zgodnie z którą nieważna jest umowa zamiany udziałów jedynie w niektórych działkach gruntu stanowiących wraz z innymi działkami nieruchomość objętą jedną księgą wieczystą. Sąd pierwszej zauważył, że uchwała ta nie stanowi zasady prawnej, zatem wiąże jedynie sąd który wystąpił z pytaniem prawnym. Natomiast spotkała się w doktrynie z komentarzami, które w sposób krytyczny odnoszą się do przedstawionego przez Sąd Najwyższy poglądu w zakresie stwierdzenia skutku nieważności czynności prawnej. Jak podkreślają glosatorzy uchwały, takie rozporządzenie bez zgody pozostałych współwłaścicieli jest dopuszczalne ( art. 198 k.c. ) w ramach umowy sprzedaży, zamiany, czy darowizny. Odpada natomiast możliwość zamiany udziałów pomiędzy właścicielami. W przypadku zaś zbycia udziałów w niektórych tylko działkach gruntu stanowiących wraz z innymi działkami nieruchomość objętą jedną księgą wieczystą bez zgody pozostałych współwłaścicieli, taka czynność jest bezskuteczna. Krytyce poddaje się także przedstawione w uchwale stanowisko Sądu Najwyższego, zgodnie z którym poszczególne działki wchodzące w skład jednej księgi wieczystej stanowią cześć składową nieruchomości w rozumieniu art. 47 § 1 k.c. , co w konsekwencji miałoby prowadzić do uznania, że nie mogą być przedmiotem samodzielnego obrotu. Jako kontrargument wskazuje się dopuszczalność odłączenia przez właściciela jednej z działek wchodzących w skład jednej księgi wieczystej wraz z innymi nieruchomościami i założenie dla niej nowej księgi wieczystej, także w drodze zbycia jednej z działek na rzecz osoby trzeciej, co wynika z konstytucyjnego prawa właściciela do dysponowaniem prawem własności. Zatem, każda z działek wchodzących w skład jednej nieruchomości objętej tą samą księgą wieczystą stanowi jej część, ale nie część składową w rozumieniu art. 47 k.c. Podział zatem takiej nieruchomości w rozumieniu prawnym, jak i wieczystoksięgowym wymaga zgody wszystkich właścicieli, a w przypadku braku zgody pozostałych współwłaścicieli na zbycie części nieruchomości, czynność staje się bezskuteczna. Sąd Rejonowy nie podzielił więc stanowiska powódek o nieważności umowy darowizny z dnia 2 sierpnia 2016 r. Podkreślił, że stan faktyczny niniejszej sprawy nie był tożsamy ze stanem przedstawionym w uchwale. Z tych względów powództwo podlegało oddaleniu. Ponadto, jak zauważył Sąd pierwszej instancji, pozostali współwłaściciele nie wyrazili nigdy sprzeciwu w zakresie dokonanego podziału nieruchomości. Zatem, mając na względzie motywy jakimi kierowały się strony umowy - S. Ś. i pozwana, przystępując do niej dobrowolnie, zdaniem Sądu, także zasady współżycia społecznego przemawiają za tym, by powództwo podlegało oddaleniu również na podstawie art. 5 k.c. O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z art. 105 § 1 k.p.c. Wysokość kosztów pomocy prawnej udzielonej pozwanej przez adwokata z urzędu ustalono na podstawie § 4 i § 8 pkt. 5 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu z dnia 03 października 2016 r. (t. jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 19 ze zm.). Pełnomocnik powódek wniósł apelację od powyższego wyroku, zaskarżając orzeczenie w całości i zarzucając:
5. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 47 § 1 k.c. w zw. z art. 46 § 1 k.c. i art. 24 u.k.w.h. w zw. z art. 58 § 1 k.c. przez ich błędną wykładnię i niezastosowanie polegające na przyjęciu, że zawarcie umowy darowizny z dnia 2 sierpnia 2016 r., której przedmiot stanowił udział w jedynie geodezyjnie wydzielonych działkach gruntu było zgodne z przepisami prawa oraz nie stanowiło rozporządzenia częścią składową rzeczy - nieruchomości opisanej w księdze wieczystej o nrze SR1 (...) ;
6. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 5 k.c. przez uznanie, że roszczenie powódek o ustalenie nieważności umowy darowizny z dnia 2 sierpnia 2016 r. stanowi nadużycie prawa i jest niezgodne z zasadami współżycia społecznego, podczas gdy w uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji nie przedstawił żadnej argumentacji, która uzasadniałaby takie stwierdzenie, w szczególności - na czym miałoby polegać naruszenie tych zasad oraz jakie zasady miałyby zostać naruszone. W oparciu o wskazane zarzuty skarżący wniósł o:
7. dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z uzupełniającego przesłuchania stron na fakty zawarcia umowy, stosunków między stronami przed jej zawarciem i po tym fakcie, sposobu sprawowania opieki i pomocy S. Ś. przez każdą ze stron;
8. zmianę zaskarżonego wyroku i ustalenie nieważności umowy darowizny zawartej w formie aktu notarialnego w dniu 2 sierpnia 2016r. przez notariuszem I. K. w Kancelarii Notarialnej w W. , rep. A nr 2508/2016, pomiędzy pozwaną a zmarłym S. Ś. , na podstawie której S. Ś. przeniósł na pozwaną własność udziału wynoszącego ½ część we współwłasności działek oznaczonych w ewidencji gruntów numerami 1991 i 1995 o obszarze 1,3000 ha, położonych w województwie (...) w powiecie (...) , w gminie O. , w miejscowości (obręb (...) ) C. ;
9. zasądzenie od pozwanej na rzecz powódek solidarnie kosztów postępowania przed Sądem pierwszej instancji;
10. zasądzenie od pozwanej na rzecz powódek solidarnie kosztów postępowania apelacyjnego;
11. ewentualnie, uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Pełnomocnik pozwanej wniósł o oddalenie apelacji na koszt powódek i zasądzenie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie. W ocenie Sądu Okręgowego, Sąd pierwszej instancji dokonał właściwej wykładni powoływanych przez skarżącego przepisów prawa i subsumpcji prawidłowo ustalonego stanu faktycznego przedmiotowej sprawy pod właściwe normy prawne. Odnosząc się do treści uchwały, na którą powołują się powódki, przede wszystkim należy - w ślad za Sądem Rejonowym - podkreślić, że orzeczenia Sądu Najwyższego są wiążące tylko wtedy, gdy sąd odwoławczy zada pytanie prawne w kwestii budzącej wątpliwości. Wówczas pogląd prawny wyrażony w uchwale wiąże sąd w tej konkretnej sprawie. Jedynie uchwały pełnego składu Sądu Najwyższego składu połączonych izb oraz składu całej izby, z chwilą ich podjęcia, uzyskują moc zasad prawnych. Także ewentualnie skład 7 sędziów może postanowić o nadaniu uchwale mocy zasady prawnej. Taka sytuacja w przypadku powoływanego orzeczenia nie miała miejsca. Uchwała zapadła w składzie trzech sędziów i ponieważ nie została wydana na skutek pytania prawnego zadanego w sprawie niniejszej nie jest w niej wiążąca. Sąd Okręgowy uznaje także za własny pogląd wyrażony przez Sąd pierwszej instancji, że każda z kilku działek objętych jedną księgą wieczystą jest częścią nieruchomości, ale nie jest częścią składową nieruchomości gruntowej w rozumieniu art. 47 § 1 i 48 k.c. (tak W. M. oraz E. G. w glosach do uchwały SN z dnia 21 marca 2013 r., III CZP 8/13). Nadto, podobnie jak Sąd Rejonowy, Sąd Okręgowy podziela argumenty zawarte w glosie M. G. do uchwały SN z dnia 21 marca 2013 r., III CZP 8/13, że z okoliczności, iż przedmiotem własności i innych praw rzeczowych jest rzecz w całości, a nie jej część ( art. 47 § 1 k.c. ), nie wynika w żadnym razie sankcja nieważności wobec umowy zobowiązującej do przeniesienia własności części nieruchomości, czy też udziału w niej. Inną natomiast kwestią jest działanie sankcji bezskuteczności wobec skutku rozporządzającego tej umowy. Co do zasady, skutek rozporządzający umowy następuje w wykonaniu ważnej umowy zobowiązującej (w tym wypadku wyłącza go sankcja bezskuteczności). Nie ma tu jednak nieważności zobowiązania, gdyż - wbrew stanowisku SN wyrażonemu w uzasadnieniu powoływanej uchwały - nie działa tu sankcja na podstawie art. 58 k.c. Ani treść, ani cel zobowiązania do przeniesienia udziałów we współwłasności części działek objętych wraz z innymi jedną księgą wieczystą nie są przecież sprzeczne z prawem. Po prostu, w tym przypadku nie ma możliwości rozporządzenia częścią nieruchomości gruntowej, podobnie jak nie istnieje możliwość właścicielskiego rozporządzania rzeczą cudzą. Natomiast można się do takiego rozporządzenia zobowiązać, a w wykonaniu tego zobowiązania podjąć czynności zmierzające do prawidłowej jego realizacji, w szczególności do wyłączenia działek będących przedmiotem umowy ze zbiorczej księgi wieczystej i założenia dla nich nowej księgi. Jest to przedmiotem świadczenia na podstawie ważnego zobowiązania wynikającego z umowy, tj. w sytuacji, gdy natychmiastowe przeniesienie własności nie jest możliwe z uwagi na usuwalne przeszkody prawne. Podsumowując, czynność bezskuteczna w zakresie skutku zobowiązującego w odróżnieniu od czynności nieważnej kreuje ważny stosunek obligacyjny. Warto w tym miejscu przytoczyć uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2017 r. IV CSK 294/16, LEX nr 2710256, w którym wskazano, że jeżeli stosowna umowa objęła tylko część nieruchomości, a więc działkę będącą częścią nieruchomości, to mimo zachowania formy aktu notarialnego nie nastąpił skutek rzeczowy takiej umowy ( art. 47 § 1 k.c. ). Nie jest to jednak równoznaczne z nieważnością całej czynności prawnej, tylko skutkuje oddaleniem skutku rozporządzającego do chwili wydzielenia działki będącej przedmiotem transakcji w odrębną nieruchomość albo zbyciem na rzecz tego samego nabywcy pozostałej części nieruchomości (drugiej lub pozostałych działek). Geodezyjne wyodrębnienie działek w ramach nieruchomości mającej urządzoną jedną księgę wieczystą nie zmienia statusu tej nieruchomości, ale możliwe jest odłączenie od nieruchomości jej części, doprowadzając z woli jej właściciela (ewentualnie wszystkich współwłaścicieli) do podziału nieruchomości (zob. uzasadnienie in fine powołanej uchwały Sądu Najwyższego, sygn. akt III CZP 8/13 oraz uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2013 r., III CZP 24/13, OSNC 2013, Nr 12, poz. 138 i wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2012 r., III CSK 303/11, nie publ. oraz z dnia 8 listopada 2007 r., III CSK 183/07,Przegląd Sądowy 2008, nr 11-12; postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 2003 r., V CK 278/02, nie publ., z dnia 11 lutego 2009 r., V CSK 333/08, OSNC-ZD 2010, nr B, poz. 33 oraz z dnia 16 czerwca 2010 r., I CSK 82/10, Palestra 2010, nr 7-8). W powyższej sprawie Sąd nie miał do czynienia z sytuacją podziału nieruchomości po zawarciu umowy zbycia prawa użytkowania wieczystego jednej z dwóch działek składających się na nieruchomość zbywcy, tylko dokonania dwóch czynności prawnych - umów obejmujących także drugą działkę, co stanowiło łącznie całą nieruchomość. W takim wypadku Sąd przyjął, że nastąpiło sanowanie dotychczas wadliwej umowy, przenoszącej prawa do pierwszej działki i uznanie skuteczności rozporządzenia co do ich obu, łącznie stanowiących o rozporządzeniu prawami obejmującymi nieruchomość, o której mowa w dotyczącej jej księdze wieczystej. Także w uzasadnieniu uchwały z dnia 21 marca 2013 r., III CZP 8/13 Sąd Najwyższy wskazał, że nie neguje, iż uprawnienie do rozporządzenia rzeczą jest atrybutem prawa własności. Zauważył jedynie, że analizowana umowa zamiany przez złożenie wniosku o odłączenie części nieruchomości w postaci już istniejących działek geodezyjnych zmierzała w istocie do podziału nieruchomości objętej księgą wieczystą, z pominięciem uzyskania zgody współwłaścicieli, którzy nie uczestniczyli w transakcji zamiany ( art. 199 k.c. ). Rozłączenie z woli właściciela nieruchomości wpisanej do jednej księgi wieczystej jest dopuszczalne (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2009 r., V CSK 333/08, OSNC- ZD 2010 , nr B, poz. 33 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2006 r., III CZP 24/06, OSNC 2007, nr 2, poz. 24), jednakże w stanie faktycznym sprawy wola taka została wyrażona jedynie przez część współwłaścicieli. W sprawie przedmiotowej mamy zatem do czynienia z ważną umową zobowiązującą do przeniesienia udziałów we współwłasności, a dotkniętą jedynie sankcją bezskuteczności. W wykonaniu tej umowy nastąpiło wydzielenie działek wymienionych w umowie do odrębnej księgi wieczystej. Wszyscy współwłaściciele zostali o tej czynności powiadomieni przez sąd wieczystoksięgowy i nie złożyli apelacji od wpisu. Zatem dla działek prowadzona jest obecnie odrębna księga wieczysta i można przyjąć, że ostatecznie wszyscy współwłaściciele wyrazili zgodę na podział nieruchomości. W świetle powyższego uznać należy, że Sąd pierwszej instancji zasadnie oddalił powództwo o stwierdzenie nieważności umowy. Skoro zaś powództwo podlegało oddaleniu z uwagi na brak podstawy prawnej dla nieważności, nie ma potrzeby odnoszenia się do zarzutów związanych z podstawą zastosowania w sprawie art. 5 k.c. Zbędne zatem było także przeprowadzanie dowodów na powoływane w związku z tym okoliczności, stąd stosowny wniosek dowodowy zawarty w apelacji został przez Sąd Okręgowy pominięty w trybie art. 235 2 § 1 pkt 2 k.p.c. Mając na uwadze przedstawione argumenty, zgodnie z art. 385 k.p.c. , Sąd Okręgowy oddalił apelację jako bezzasadną. O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. , zasądzając od powódek na rzecz pozwanej kwotę 2 214 złotych, brutto z tytułu zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej w postepowaniu apelacyjnym przez adwokata z urzędu na podstawie § 4 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu z dnia 3 października 2016 r., a wg stawki obliczonej na podstawie § 2 pkt 6 oraz § 10 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokacki z dnia 22 października 2015 r.