Sygn. akt II Ca 1389/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 5 września 2023 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu II Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia Karolina Obrębska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 września 2023 r. w Poznaniu sprawy z powództwa (...) S.A. z siedzibą w W. przeciwko E. Z. o zapłatę na skutek apelacji powódki od wyroku zaocznego Sądu Rejonowego w Kościanie z dnia 24 listopada 2022 r. sygn. akt I C 598/18
- prostuje oczywistą omyłkę w rubrum zaskarżonego wyroku w ten sposób, że w miejsce siedziby powódki: ,, w B. ”, wpisuje: w W. ;
- oddala apelację;
- zasądza od powódki na rzecz pozwanej 450 zł z tytułu zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym. /-/ Karolina Obrębska UZASADNIENIE Sąd Rejonowy w Kościanie wyrokiem z 24 listopada 2022 r. wydanym w sprawie I C 598/18 z powództwa (...) S.A. w W. przeciwko E. Z. o zapłatę:
- oddalił powództwo,
- zasądził od powódki na rzecz pozwanej 4 928 zł brutto tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego udzielonego pozwanej z urzędu wraz z odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty oraz od powódki na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Kościanie kwotę 1 651 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty tytułem nieuiszczonych kosztów procesu. Apelację od tego wyroku złożyła powódka, zaskarżając go w części, tj. co do kwoty 3667 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 5 maja 2018r. do dnia zapłaty. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła naruszenie:
- art. 82 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie, podczas gdy pozwana podczas pospisywania umowy nie była osobą ubezwłasnowolnioną, zatem nie występował stan braku rozeznania, czy niemożność zrozumienia własnych zachowań,
- art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 2 k.c. przez niezastosowanie, albowiem pozwanej została wypłacona kwota 8 250 zł, a tym samym, w świetle przeprowadzonego przez Sąd I instancji postępowania świadczenie spełnione przez powoda na rzecz pozwanej należy uznać za nienależne, podlegające zwrotowi w kwocie udzielonego kapitału,
- art. 720 § 1 k.c. przez brak zasądzenia zwrotu pożyczki do wysokości kwoty nominalnej pomimo zobowiązania umownego pozwanej do zwrotu rzeczonej kwoty,
- art. 233 k.p.c. przez ustalenie, że pozwana w chwili zawierania umowy działała w stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji, podczas gdy dokonywała regularnych wpłat zgodnie z harmonogramem stanowiącym załącznik do umowy. Na tej podstawie powódka wniosła o: - zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki 3667 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 5 maja 2018r. do dnia zapłaty, - zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych za obie instancje, ewentualnie - uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji w innym składzie. W odpowiedzi na apelację pozwana wniosła o oddalenie apelacji i zasądzenie od powódki na jej rzecz kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego udzielonej pozwanej z urzędu w postępowaniu apelacyjnym, według norm przepisanych. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie. Niniejsza sprawa była rozpoznawana w postępowaniu uproszczonym. W związku z tym, zgodnie z art. 505 13 § 2 k.p.c. , jeżeli sąd drugiej instancji nie przeprowadził postępowania dowodowego, uzasadnienie wyroku powinno zawierać jedynie wyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia z przytoczeniem przepisów prawa. Sąd Okręgowy dowodów nie przeprowadził, więc ograniczył się do wyjaśnienia podstawy prawnej wydanego w drugiej instancji orzeczenia. Zarzut obrazy art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 2 k.c. przez ich niezastosowanie okazał się bez znaczenia dla rozstrzygnięcia, gdyż nie odnosi się do roszczenia stanowiącego przedmiot rozpoznania. Należy zauważyć, że w uzasadnieniu pozwu, a nadto w piśmie procesowym z 4.10.2018r. (k. 27v.) pełnomocnik powódki wyraźnie wskazał, że powództwo opiera się na podstawie podpisanego przez pozwaną weksla, którego dokument został do pozwu załączony w oryginale. Po sporządzeniu opinii biegłego pełnomocnik powódki w piśmie z 30.09.2022r. (k. 235-236) wniósł, z ostrożności procesowej, ,,na wypadek nieuwzględnienia roszczenia powódki z przedłożonego weksla i uznania umowy pożyczki za nieważną (…)”, o zasądzenie dochodzonej kwoty na podstawie przepisów o nienależnym świadczeniu, tj. art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 2 k.c. W związku z tym należy zauważyć, że z mocy art. 505 4 § 1 k.p.c. ustawodawca wprowadził zakaz zmiany powództwa w postępowaniu uproszczonym. Przepis ten kreuje istotne wyjątki od ogólnych reguł procesowych obowiązujących w postępowaniu „zwykłym”, polegające, m.in., na niedopuszczalności przedmiotowych zmian powództwa ( art. 193 § 1 k.p.c. ). Celem tej normy jest stabilizacja (niezmienność) już od początku postępowania podmiotowo-przedmiotowego zakresu sprawy, co pozwala sądowi skupić się na badaniu stanu faktycznego i prawnego relewantnego dla określonego roszczenia między konkretnymi podmiotami. Bezwzględny zakaz przedmiotowych zmian powództwa ( art. 505
(4)§ 1 zd. 1 k.p.c. ) oznacza wyłączenie dopuszczalności wszelkich zmian jakościowych (wystąpienie z nowym roszczeniem zamiast lub obok dotychczasowego) i ilościowych (żądanie świadczenia pieniężnego na podstawie tego samego tytułu w wyższej kwocie albo też innego świadczenia opiewającego na rzeczy oznaczone co do gatunku w większej ilości) żądania oraz jego podstawy faktycznej (to samo żądanie oparte na odmiennych przytoczeniach faktycznych) - zob. m.in. Komentarz do art. 505
(4)k.p.c. pod red. nacz. Rylski/red. cz. III Olaś 2023, wyd. 2/A. Olaś). W niniejszej sprawie Sąd Rejonowy nie zastosował art. 505 1 § 3 k.p.c. (wprowadzonego z dniem 7.11.2019r.), umożliwiającego rozpoznanie sprawy z pominięciem przepisów o postępowaniu uproszczonym, więc powołane wyżej ograniczenia procesowe obowiązywały w toku postępowań przed sądami obu instancji. Mając wyżej przedstawione okoliczności na uwadze należy wskazać, że roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, zgłoszone ,,na wypadek nieuwzględnienia roszczenia głównego”, okazało się niedopuszczalne, a przez to bezskuteczne, więc nie mogło stanowić przedmiotu rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Takie żądanie narusza bowiem zakaz wprowadzania w toku postępowania zmian przedmiotowych powództwa, gdyż roszczenia z weksla i z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia mają zarówno odmienne podstawy prawne, jak i faktyczne. W związku z powyższym przedmiot rozpoznania sądów obu instancji stanowiło wyłącznie roszczenie wekslowe, a tak sformułowana podstawa faktyczna powództwa wraz z żądaniem pozwu stanowiła punkt wyjścia do merytorycznego rozpoznania sprawy. W ten sposób powódka wytyczyła bowiem przedmiotowe granice sporu: chodzi wyłącznie o roszczenie wekslowe, którego dowodem koniecznym i wystarczającym jest sam weksel. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 233 k.p.c. , w ramach którego wskazano na dokonanie błędnych ustaleń, należy zauważyć, że w postępowaniu uproszczonym podstawy zaskarżenia wyroku w drodze apelacji zostały wymienione enumeratywnie. W związku z tym apelację można oprzeć jedynie na zarzutach naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie oraz naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć wpływ na wynik sprawy ( art. 505 9 § 1 1 k.p.c. ). W związku z powyższym podstawą zarzutu nie może być np. błędne ustalenie stanu faktycznego sprawy przez sąd I instancji. W literaturze (por. Manowska , Postępowania odrębne, s. 323) słusznie dostrzeżono, że błąd w ustaleniach faktycznych może zostać zgłoszony pośrednio przez podniesienie zarzutu naruszenia przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, np. przez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów. Jednak w takim przypadku, dla skuteczności zarzutu, konieczne jest wskazanie konkretnych dowodów wadliwie ocenionych i uchybień sądu w tym zakresie. Art. 233 § 1 k.p.c. wyraża bowiem tzw. zasadę swobodnej oceny dowodów przez sąd, o której przekroczeniu można mówić tylko wówczas, gdy sąd uchybi określonym w tej normie regułom oceny dowodów, skutkiem czego wyprowadzone wnioski będą bezpodstawne, a poczynione ustalenia błędne. Tymczasem powódka, podnosząc zarzut obrazy art. 233 k.p.c. (bez wskazania konkretnej jednostki redakcyjnej, tj. § 1 ), nie zanegowała prawidłowości dokonanej przez Sąd Rejonowy oceny dowodu z opinii biegłego, która stanowiła podstawę ustaleń dotyczących stanu psychicznego pozwanej w chwili zawarcia spornej umowy i wydania weksla. W takiej sytuacji tak sformułowany zarzut naruszenia przepisów procesowych nie mógł więc być skuteczny i nie doprowadził do zakwestionowania ustaleń faktycznych. Mając powyższe okoliczności na uwadze podstawę rozstrzygnięcia sądu odwoławczego stanowiły ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego. W świetle wskazanych ustaleń brak podstaw do uwzględnienia zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego. Wbrew stanowisku apelującej nie doszło do obrazy art. 720 § 1 k.c. , gdyż w sprawie, w której przedmiotem rozpoznania było wyłącznie roszczenie z weksla, wskazany przepis nie miał zastosowania. Nie ma nadto racji skarżąca podnosząc zarzut naruszenia art. 82 k.c. Zastosowanie normy wynikającej z tego przepisu nie jest uzależnione od ubezwłasnowolnienia pozwanej, co w sposób oczywisty wynika z treści przepisu. Taka wykładnia nie jest zatem uprawniona. Powódka opierała żądanie zasądzenia dochodzonej pozwem należności na wekslu własnym wystawionym przez pozwaną. Był to weksel in blanco ( art. 10 Prawa wekslowego ), służący zabezpieczeniu roszczeń powódki wynikających z zawartej przez strony umowy pożyczki, który został uzupełniony przez powódkę na kwotę 13 699,70 zł. Jeżeli powód potwierdza swe prawo dokumentem o cechach określonych w art. 101 Prawa wekslowego , to na pozwanym spoczywa ciężar udowodnienia zarzutów tamujących lub niweczących roszczenie, wynikających ze stosunku podstawowego, jak również zarzutów związanych z wypełnieniem weksla niezgodnie z porozumieniem wekslowym. Taki rozkład ciężaru dowodu wynika z ogólnej reguły wyrażonej w art. 6 k.c. , a także art. 10 i 17 Prawa wekslowego . W sprawie niniejszej pozwana mogła za pomocą podniesionych zarzutów doprowadzić do oddalenia powództwa wykazując, że roszczenie wierzyciela ze stosunku podstawowego w całości lub w części nie istnieje. Wydanie wierzycielowi weksla stwarza bowiem domniemanie istnienia, w chwili wydania, wierzytelności w wysokości sumy wekslowej i przerzuca w ten sposób ciężar dowodu przeciwnego na dłużnika ( tak: wyrok SN 18.11.1999r., I CKN 215/98, publ. OSN 2000/7-8/128; wyrok SN z 20.07.2008r., V CK 9/06; uchwała SN z 7.01.1967r., III CZP 19/66, publ. OSN 1968/5/79; I. Heropolitańska. Prawo wekslowe i czekowe. Praktyczny komentarz, LEX 2011, kom. do art. 17 t. 7). W okolicznościach sprawy pozwana wykazała, że w dniu zawarcia umowy pożyczki i wystawienia weksla in blanco znajdowała się w stanie wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji oraz wyrażenie woli, w związku z tym nie doszło do powstania stosunku zobowiązaniowego między stronami wynikającego z umowy pożyczki. Podpisana przez strony umowa okazała się bowiem bezwzględnie nieważna, a w konsekwencji nie wywołała zamierzonych w niej skutków prawnych. Z tej przyczyny nie mogło dojść do wypełnienia weksla, skoro zobowiązanie wekslowe nie mogło w ogóle powstać (por. art. 10 pr. weksl.). W rezultacie powództwo oparte wyłącznie na zobowiązaniu wekslowym nie mogło zostać uwzględnione. Z tych przyczyn , na podstawie art. 385 k.p.c. , apelacja podlegała oddaleniu. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego uzasadniał art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Pozwana w całości wygrała sprawę w II instancji, więc należał jej się zwrot od powódki kwoty 450 zł z tytułu wynagrodzenia jej pełnomocnika, określonego na podstawie § 2 pkt 3 i w związku z § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych. W sprawie pozwana w dniu 19.06.2018r. udzieliła pełnomocnictwa radcy prawnemu M. K. (k. 24 - załącznik do odpowiedzi na pozew), na które pełnomocnik powoływał się w każdym swym dalszym piśmie procesowym jako na podstawę swego udziału w sprawie. Z treści akt sprawy nie wynika nadto, by r.pr. M. K. został ustanowiony przez sąd pełnomocnikiem z urzędu. Sąd Okręgowy z urzędu sprostował oczywiste omyłki pisarskie w rubrum swego orzeczenia. /-/ Karolina Obrębska