Sad powszechny, III Ca 1394/21

III Ca 1394/21 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 7 maja 2021 r., wydanym w sprawie toczącej się z urzędu z udziałem D. K. i (...) -P Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w Ł. w przedmiocie wpisu w dziale III księgi wieczystej (...) oraz wpisu w dziale I-Sp księgi wieczystej (...) na skutek skargi uczestnika postępowania D. K. na wpis służebności gruntowej dokonany w dniu 15 lutego 2021 r. przez referendarza sądowego w dziale III księgi wieczystej (...) , Sąd Rejonowy dla Łodzi – Śródmieścia w Łodzi utrzymał w mocy zaskarżony wpis. Apelację od tego orzeczenia złożył uczestnik postępowania D. K. , zaskarżając je w całości, wnosząc o jego zmianę poprzez uchylenie wpisu służebności gruntowej dokonanego w dziale III księgi wieczystej (...) , ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zarzucając naruszenie art. 626 8 k.p.c. w związku z art. 313 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 1520 ze zm.) poprzez dokonanie wpisu prawa nieistniejącego, które wygasło na skutek sprzedaży nieruchomości objętej księgą wieczystą Nr (...) przez syndyka w postępowaniu upadłościowym. Skarżący ponadto podniósł, że w chwili nabycia przez niego nieruchomości służebność gruntowa nie była ujawniona w dziale III księgi wieczystej, w efekcie czego chroni go rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych. Ponadto apelujący wniósł o przeprowadzenie dowodów z: ⚫ umowy sprzedaży prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności budynków nieruchomości położonej w Ł. przy ul. (...) , zawartej w dniu 28 marca 2019 r. pomiędzy powodem (zapewne chodziło tu o poprzedniego użytkownika wieczystego nieruchomości A. K. ) i syndykiem masy upadłości (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w upadłości z siedzibą w Ł. w formie aktu notarialnego Rep. A Nr (...) ; ⚫ umowy przeniesienia prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności budynków nieruchomości położonej w Ł. przy ul. (...) oraz składników majątkowych, zawartej w dniu 18 maja 2019 r. pomiędzy powodem (zapewne i tym razem chodziło o A. K. ) i pozwanym (zapewne chodziło o samego D. K. ) w formie aktu notarialnego Rep. A Nr (...) ; ⚫ dokumentów znajdujących się w aktach sprawy XIV GU 443/19 Sądu Rejonowego dla Łodzi – Śródmieścia w Łodzi na okoliczność dokonania sprzedaży nieruchomości stanowiącej działkę gruntu Nr (...) , objętej księgą wieczystą Nr (...) w postępowaniu upadłościowym ze skutkiem w postaci wygaśnięcia służebności gruntowej. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja podlega oddaleniu, choć części argumentacji zaprezentowanej w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia nie można podzielić. Sąd odwoławczy przyjmuje natomiast za własne ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd meriti jako poczynione w sposób prawidłowy i odnoszące się do okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Nie można zgodzić się z Sądem Rejonowym, że przedmiotem niniejszego postępowania jest sprostowanie usterki wpisu dokonane w trybie art. 626 13 § 2 k.p.c. , gdyż w ten sposób możliwe jest prostowanie jedynie takich usterek wpisu, które nie mogą wywołać niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, a ponadto następuje to w drodze wydania postanowienia z jednoczesnym wprowadzeniu odpowiednich zmian w polach księgi wieczystej oraz ze wskazaniem pól, których sprostowanie dotyczy, i ujawnieniem, że jest to sprostowanie, w polu „rodzaj zmiany” [§ 97 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 lutego 2016 r. w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie teleinformatycznym (Dz. U. z 2016 r., poz. 312 ze zm.)]. W rozpoznawanej sprawie mieliśmy natomiast bezsprzecznie do czynienia z problematyką niezgodności treści księgi wieczystej Nr (...) ze stanem prawnym, a wpis w dziale III tej księgi został dokonany przez referendarza sądowego w wykonaniu obowiązku przeniesienia z urzędu do współobciążenia prawa ciążącego na nieruchomości w związku z założeniem nowej księgi wieczystej dla części obciążonej nieruchomości [§ 93 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 lutego 2016 r. w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie teleinformatycznym (Dz. U. z 2016 r., poz. 312 ze zm.)]. Obowiązek ten jest immanentnym następstwem złożenia wniosku o odłączenie części nieruchomości obciążonej i założenia nowej księgi wieczystej dla tej części, a w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że przeniesienie w tym trybie obciążeń do nowej księgi wieczystej powinno nastąpić możliwie najwcześniej, nie jest jednak ograniczone terminem i może nastąpić także po upływie pewnego czasu od założenia księgi, bez względu na to, czy nieruchomość była w tym czasie przedmiotem obrotu, chodzi tu bowiem jedynie o przeniesienie istniejących obciążeń, a nie o stworzenie nowych. Nie dochodzi tu także do jakiejkolwiek zmiany treści służebności, ale ma miejsce jedynie – dyktowane interesem właściciela nieruchomości władnącej – przekształcenie polegające na prawnym jej przystosowaniu do sytuacji, jaka powstaje w wyniku podziału nieruchomości obciążonej (tak np. w postanowieniu SN z dnia 19 października 2016 r., V CSK 128/16, „Monitor Prawa Bankowego ” Nr 10 z 2017 r., s. 55, w postanowieniu SN z dnia 23 lutego 2017 r., V CSK 382/16, niepubl. lub w postanowieniu SN z dnia 24 stycznia 2018 r., I CSK 230/17, niepubl.). Przytoczony przepis rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości należy przy tym traktować jako jedynie procesową podstawą do przeniesienia z urzędu do współobciążenia w nowej księdze wieczystej ograniczonych praw rzeczowych , mając przy tym na uwadze, że służebność gruntowa obciążająca nieruchomość odłączoną z dotychczasowej księgi powstaje z mocy art. 290 § 2 in initio k.c. – co prawidłowo odnotował Sąd I instancji – stanowiącego, że w razie podziału nieruchomości obciążonej służebność utrzymuje się w mocy na częściach utworzonych przez podział. Przeniesienie prawa do księgi urządzonej dla odłączonej części nieruchomości wymaga więc uprzedniego dokonania oceny wystąpienia materialnoprawnych przesłanek określonych w tym przepisie, w celu stwierdzenia powstania służebności gruntowej obciążającej nowo powstałą nieruchomość, a są nimi: istnienie służebności gruntowej obciążającej nieruchomość i przekształcenie nieruchomości poprzez jej podział. Ograniczona kognicja sądu wieczystoksięgowego nie stoi na przeszkodzie zbadaniu, czy w świetle treści księgi wieczystej i regulacji materialnoprawnych mających stanowić podstawę wpisu istnieje podstawa prawna do obciążenia przedmiotowej nieruchomości służebnością gruntową (tak np. w postanowieniu SN z dnia 8 marca 2007 r., III CSK 356/06, niepubl., w postanowieniu SN z dnia 6 maja 2009 r., II CSK 670/08, niepubl., w postanowieniu SN z dnia 10 listopada 2010 r., II CSK 199/10, niepubl. i w postanowieniu SN z dnia 9 maja 2014 r., I CSK 327/13, niepubl.). W przywoływanym już powyżej postanowieniu SN z dnia 24 stycznia 2018 r., I CSK 230/17, niepubl., Sąd Najwyższy podkreśla, że rola Sądu wieczystoksięgowego nie jest ograniczona wyłącznie do funkcji rejestracyjno-ewidencyjnych, ale Sąd ten ma także obowiązek zbadania ustawowych przesłanek zastosowania normy materialnoprawnej warunkującej utrzymanie się obciążenia ograniczonym prawem rzeczowym na częściach utworzonych przez podział obciążonej nieruchomości, w szczególności ustalenia, czy nieruchomość ta została obciążona prawem jeszcze przed jej podziałem, gdyż od wyników tego badania zależy ocena, czy zachodzą podstawy do utrzymania się obciążenia na nowopowstałych nieruchomościach i przeniesienia ich do zakładanych dla nich ksiąg wieczystych. Zdaniem Sądu odwoławczego, jeśli wpis służebności dokonywany w nowej księdze wieczystej nie tworzy nowego obciążenia, ani nie zmienia jego treści, ale stanowi wymaganą przepisami proceduralnymi, obligatoryjną konsekwencję złożenia wniosku o ujawnienie podziału nieruchomości obciążonej i założenia nowej księgi dla jej części, to należy uznać go za jeden ze skutków prawnych złożenia przez osobę uprawnioną wniosku o odłączenie nieruchomości z księgi wieczystej prowadzonej dla obciążonej nieruchomości, założenie dla niej nowej księgi wieczystej i ujawnienie w niej nowego stanu prawnego, uwarunkowany jedynie spełnieniem w chwili podziału wynikającej z art. 290 § 2 k.c. materialnoprawnej przesłanki obciążenia służebnością nieruchomości powstałej w wyniku podziału. Sąd wieczystoksięgowy nie tyle bowiem wszczyna w tym wypadku z urzędu postępowanie zmierzające do dokonania wpisu służebności, ile dokonuje z urzędu tego wpisu w ramach postępowania wszczętego wnioskiem skutkującym odłączeniem części nieruchomości z dotychczasowej księgi wieczystej wraz z założeniem dla niej nowej księgi, a działanie Sądu stanowi jedną z konsekwencji złożenia tego wniosku. Uzasadnia to uwzględnianie przy dokonywaniu wpisu stanu rzeczy z chwili złożenia przedmiotowego wniosku, będącego przyczyną przeniesienia obciążenia do nowozałożonej księgi, choćby wniosek taki nie obejmował żądania przeniesienia obciążenia oraz niezależnie od chwili, w której ostatecznie doszło do wpisu służebności, co – jak wspomniano wyżej – może nastąpić także już po założeniu nowej księgi wieczystej i ujawnieniu w niej prawa własności (i ewentualnie użytkowania wieczystego) w wyniku rozpoznania i uwzględnienia wniosku. Przemawia za tym dostrzeżona przez ustawodawcę i znajdująca swój wyraz w treści art. 29 in initio ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 146) potrzeba uniezależnienia powstania skutków wpisu w księdze wieczystej od chwili dokonania wpisu przez sąd prowadzący księgę wieczystą, a więc od okoliczności, na które uczestnicy postępowania nie mają wpływu; chodzi tu o uniknięcie negatywnych skutków opóźnienia wpisu i przewlekłości postępowania. Trudno byłoby Sądowi II instancji znaleźć argumenty przemawiające za zróżnicowaniem na tym gruncie skutków prawnych złożenia wniosku o odłączenie części nieruchomości z dotychczasowej księgi wieczystej i założenia dla niej księgi nowej, który obejmowałby swym zakresem także żądanie przeniesienia do nowej księgi obciążeń nieruchomości ujawnionych w księdze dotychczasowej, od konsekwencji sytuacji, w której takiego żądania we wniosku nie zgłoszono, a Sąd wieczystoksięgowy, w związku z założeniem nowej księgi dla części obciążonej nieruchomości, dokonałby przeniesienia obciążeń z urzędu, w wykonaniu obowiązku nałożonego przepisami prawa. Zadaniem Sądu w sprawie niniejszej było zatem zbadanie, czy w chwili złożenia wniosku o odłączenie z księgi wieczystej Nr (...) nieruchomości stanowiącej działkę Nr (...) w obrębie W-31, położoną w Ł. przy ul. (...) oraz o założenie dla niej nowej księgi wieczystej w połączeniu z ujawnieniem nowego stanu prawnego w dziale II tej księgi istniał w dziale III księgi wieczystej Nr (...) wpis służebności gruntowej, jak również ustalenie, czy nie zachodzi mająca charakter materialnoprawny przeszkoda do wpisu w postaci nieistnienia w chwili złożenia wniosku służebności potencjalnie podlegającej przeniesieniu. Podstawą do takich ustaleń są okoliczności wynikające z dokumentów załączonych do tego wniosku – z których może wynikać choćby np. że do założenia księgi dla odłączonej nieruchomości doszło na skutek sprzedaży części nieruchomości w postępowaniu upadłościowym ze skutkiem wygaśnięcia obciążeń i złożenia wniosku o bezobciążeniowe odłączenie tej części z księgi dotychczasowej – bądź znane Sądowi z urzędu okoliczności wynikające z dokumentów znajdujących się w aktach księgi wieczystej i z treści innych ksiąg wieczystych, ewentualnie z pism lub środków zaskarżenia składanych w toku postępowania przez jego uczestników, z których wynikać może, że służebność wygasła przed złożeniem wniosku. Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że wniosek o odłączenie z księgi wieczystej Nr (...) przedmiotowej nieruchomości i o założenie dla niej nowej księgi wieczystej – obecnej księgi Nr (...) – wpłynął do Sądu w dniu 8 sierpnia 2011 r. i że wówczas, jak zresztą także i do chwili obecnej, w dziale III księgi wieczystej Nr (...) ujawniona była obciążająca prawo wieczystego użytkowania nieruchomości służebność gruntowa ustanowiona na rzecz każdoczesnego użytkownika wieczystego działki Nr (...) objętej księgą wieczystą Nr (...) i polegająca na prawie bezpłatnego korzystania ze zlokalizowanej na działce Nr (...) drogi dojazdowej biegnącej od bramy głównej wzdłuż północnej granicy działki Nr (...) . Wpis służebności został dokonany na podstawie wniosku złożonego w dniu 14 lutego 2003 r., a jego podstawą było ustanowienie tego prawa w umowie sprzedaży zawartej w dniu poprzednim. Ani z dokumentów załączonych do wniosku o odłączenie nieruchomości, ani z innych dostępnych Sądowi dokumentów, w tym także i tych, na które powoływał się skarżący, nie wynika, by przed dniem 8 sierpnia 2011 r. przedmiotowa służebność wygasła lub z innych przyczyn przestała istnieć. Biorąc zatem pod uwagę stan rzeczy z tego dnia, stwierdzić trzeba, że w chwili złożenia wniosku o odłączenie działki Nr (...) z księgi wieczystej Nr (...) i założenie dla niej nowej księgi wraz z wpisem do jej działu II prawa własności i prawa użytkowania wieczystego zachodziła zarówno formalna przesłanka do przeniesienia służebności gruntowej do nowej księgi – ponieważ w dziale III księgi wieczystej Nr (...) widniał wpis tej służebności – jak i przesłanka materialnoprawna wynikająca z art. 290 § 2 k.c. – skoro doszło do podziału nieruchomości obciążonej istniejącą służebnością. Stwierdzenie takie uzasadniało przeniesienie wpisu służebności do nowozałożonej księgi Nr (...) w oparciu o obowiązujący wówczas § 91 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 sierpnia 2003 r. w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie informatycznym (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 695), a jeśli takie przeniesienie nie nastąpiło – pomimo istnienia ku temu podstaw – wraz z założeniem tej księgi, to za prawidłową należy uznać decyzję Sądu o dokonaniu przeniesienia przedmiotowego prawa na podstawie obecnie obowiązującego § 93 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 lutego 2016 r. w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie teleinformatycznym (Dz. U. z 2016 r., poz. 312 ze zm.). Podnoszone w apelacji argumenty, odnoszące się do wygaśnięcia – z mocy art. 313 ust. 2 w związku z art. 313 ust. 5 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 1520 ze zm.) – nieujawnionej w treści księgi służebności obciążającej nieruchomość objętą księgą wieczystą Nr (...) wobec sprzedaży prawa użytkowania wieczystego tej nieruchomości wraz z prawem własności budynków przez syndyka w ramach likwidacji masy upadłościowej, nie mogą doprowadzić do uwzględnienia wniosków apelacyjnych, gdyż z przywoływanych twierdzeń oraz przedstawionych przez uczestnika kserokopii dokumentów wynika, że sprzedaż ta, potencjalnie mogąca skutkować wygaśnięciem służebności, nastąpiła dopiero w dniu 28 marca 2019 r., podczas gdy – jak wywiedziono powyżej – Sąd I instancji winien orzekać w przedmiocie zaskarżonego wpisu z uwzględnieniem stanu rzeczy ze znacznie wcześniejszej daty, bo z dnia 8 sierpnia 2011 r. Z tych przyczyn Sąd odwoławczy pominął zgłoszone w apelacji dowody na podstawie art. 235 2 § 1 pkt. 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 zd. I k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. , gdyż mogłyby one posłużyć jedynie wykazaniu okoliczności pozostających bez wpływu na wynik postępowania. W ocenie Sądu II instancji, nie oznacza to jednak, że D. K. nie może w przyszłości powoływać się przed Sądem na fakt ewentualnego wygaśnięcia z dniem 28 marca 2019 r., z mocy ustawy, służebności gruntowej obciążającej jego prawa do nieruchomości objętej księgą wieczystą Nr (...) , domagając się wykreślenia jej wpisu z działu III tej księgi w związku z zaistniałymi ex lege skutkami sprzedaży tych praw w toku postępowania upadłościowego. Należy natomiast zgodzić się z Sądem meriti , że jeśli uczestnik postępowania wywodziłby wygaśnięcie służebności z faktu nabycia nieruchomości w zaufaniu do treści księgi wieczystej, w której służebność nie została ujawniona, i z przewidzianych prawem konsekwencji ochrony tego zaufania wynikających z instytucji rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, to mógłby doprowadzić do wykreślenia wpisu jedynie poprzez realizację dochodzonego w trybie procesowym i wynikającego z art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 146) roszczenia o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, gdyż to zagadnienie pozostaje poza zakresem kognicji sądu wieczystoksięgowego (tak w postanowieniu SN z dnia 19 października 2016 r., V CSK 128/16, „Monitor Prawa Bankowego ” Nr 10 z 2017 r., s. 55, w postanowieniu SN z dnia 23 lutego 2017 r., V CSK 382/16, niepubl. lub w wyroku SA w Katowicach z dnia 5 lipca 2017 r., I ACa 179/17, niepubl.). Z powyższych przyczyn uznać należy, że zaskarżone postanowienie Sądu Rejonowego, utrzymujące w mocy dokonany przez referendarza wpis służebności, odpowiada prawu, a apelacja musi zostać oddalona na podstawie art. 385 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.