Sad powszechny, III Ca 471/20

(1)z udziałem M. S.

(1), P. S. i J. S.

(1)o zniesienie współwłasności: 1. dokonał zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej położonej w miejscowości (...) , gmina O. stanowiącej działki o numerach ewidencyjnych (...) o łącznym obszarze 4,4760 ha, dla której urządzona jest księga wieczysta (...) w ten sposób, że całą tę nieruchomość przyznać na własność S. S.

(1); 2. zasądził od S. S.

(1)na rzecz J. S.

(1)kwotę 53.156,37 złotych tytułem spłaty, płatną w terminie 3 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w przypadku uchybienia temu terminowi; 3. zasądził od S. S.

(1)na rzecz M. S.

(1)kwotę 29.742,15 złotych tytułem spłaty, płatną w terminie 2 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w przypadku uchybienia temu terminowi; 4. zasądził od S. S.

(1)na rzecz P. S. kwotę 36.249,90 złotych tytułem spłaty, płatną w terminie 3 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w przypadku uchybienia temu terminowi;

1. ustalił, że każdy z uczestników ponosi we własnym zakresie koszty związane ze swoim udziałem w sprawie na zasadzie art. 520 § 1 k.p.c. ;
2. zlecił referendarzowi sądowemu rozliczenie kosztów postępowania, w tym kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej uczestnikowi J. S.

(1)z urzędu przyjmując odpowiedzialność stron za te koszty na podstawie art. 520 § 1 k.p.c. Sąd Rejonowy ustalił między innymi: Nieruchomość rolna będąca przedmiotem zniesienia współwłasności była nabyta przez rodziców stron J. i M. małżonków S. . W dniu 12 kwietnia 1986 roku zmarł ojciec stron, a spadek po nim w zakresie dziedziczenia gospodarstwa rolnego przypadł żonie M. S.

(2)i synom S. S.

(1), M. S.

(1), P. S. i J. S.

(1). Małżonkowie S. w 1985 roku wzięli kredyt na budowę domu. Kredyt został w całości spłacony z gospodarstwa (...) . Mocą aktu notarialnego z dnia 1 lutego 2010 roku, repertorium A 344/2010, M. S.

(2)cały należący do niej udział wynoszący 20/32 części nieruchomości rolnej, stanowiącej gospodarstwo rolne, składającej się z działek oznaczonych numerem (...) (1.522m 2 ) i 314 (4 ha i 6.961m 2 ), położonych we wsi M. , objętej księgą wieczystą (...) darowała synowi S. S.

(1). Przy czynności okazano notariuszowi decyzję Prezesa KRUS z dnia 1 kwietnia 2008 roku o przyznaniu M. S.

(2)emerytury w trybie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o zabezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. 2008, Nr 50, poz. 291). Jednocześnie M. S.

(2)oświadczyła, że niniejszą umowę darowizny zawiera w trybie powołanej wyżej ustawy i z dniem 1 lutego 2010 roku zaprzestaje prowadzenia gospodarstwa rolnego. Stawający oświadczyli, że M. S.

(2)zajmuje usytuowane na parterze budynku mieszkalnego dwa pokoje, kuchnię i łazienkę. M. S.

(2)przekazała swoje udziały w gospodarstwie rolnym (...) , ponieważ nie miała środków do życia. Nieruchomość położona w (...) , gminie O. , dla której prowadzona jest księga wieczysta numer (...) składa się z dwóch działek. Działka numer (...) jest oznaczona jako grunty orne użytki gruntowe o powierzchni 0,1522 ha, zaś działka numer (...) jako grunty rolne zabudowane, o powierzchni 4,6961 ha. Nieruchomość stanowi współwłasność 4 osób, tj. S. S.

(1)(udział 23/32), P. S. (3/32), M. S.

(1)(3/32) i J. S.

(1)(3/32). Nieruchomość jest pozbawiona obciążeń. Apelację od powyższego postanowienia wywiódł uczestnik postępowania P. S. . Skarżący zakwestionował sposób podziału gospodarstwa rolnego, wskazując, że zostało ono przydzielone S. S.

(1), który ma najmniejsze doświadczenia w prowadzeniu gospodarstwa, podczas gdy uczestnik prowadzi z żoną gospodarstwo rolne w niedalekiej odległości i mógłby dojeżdżać, a ponadto opłaca KRUS. Apelujący wskazał, że podział działki (...) według wariantu II jest możliwy, a działka (...) może istnieć jako odrębna działka. Jednocześnie uczestnik zarzucił Sądowi I instancji, iż nie wziął pod uwagę deklaracji P. S. , iż w przypadku przekroczenia wartości jego udziału, dokona spłaty pozostałych współwłaścicieli. Apelując zakwestionował również sposób wyliczenia wartości nieruchomości, a w konsekwencji udziałów we współwłasności, wskazując, że nakłady są częścią wyceny całej nieruchomości. W konsekwencji skarżący domagał się dokonania podziału nieruchomości według wariantu II i przyznania uczestnikowi na własność działki nr (...) . Sąd Okręgowy dodatkowo ustalił: Prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego w Zgierzu z dnia 22 maja 2001 r., wydanym w sprawie I Ns 398/01, orzeczono, iż spadek po zmarłym w dniu 12 kwietnia 1986 roku J. S.

(2)na podstawie ustawy nabyli: żona M. S.

(2)w 1/4 części oraz dzieci: W. A. , S. S.

(1), M. S.

(1), P. S. i J. S.

(1)po 3/20 części spadku każde z nich, z tym że wchodzący w skład spadku udział w gospodarstwie rolnym położonym w M. w gminie O. nabyli: żona M. S.

(2)w ¼ części oraz synowie: S. S.

(1), M. S.

(1), P. S. i J. S.

(1)po 3/16 części każde z nich (akt notarialny k. 83- 85). Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja wywiedziona w niniejszej sprawie jest o tyle zasadne, że skutkuje koniecznością uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Rejonowy, aczkolwiek z zupełnie innych przyczyn niż wskazane w zarzutach apelacji. Sąd Rejonowy nie rozpoznał bowiem istoty sprawy. Składniki majątkowe objęte niniejszym postępowaniem wchodziły w skład majątku wspólnego M. i J. małżeństwa S. . Nie stanowią przedmiotu współwłasności z żadnego innego tytułu niż wspólność ustawowa małżeńska. Oceny tej w żaden sposób nie zmienia fakt, że aktualnie J. S.

(2)nie żyje, a uczestnicy są jego spadkobiercami. Wspólność ustawowa małżeńska J. i M. S.

(2)ustała w chwili śmierci J. S.

(2)w dniu 12 kwietnia 1986 roku. Dla wyprowadzenia prawa własności składników majątku wspólnego ze wspólności koniecznym jest więc przeprowadzenie w pierwszej kolejności postępowania o podział majątku wspólnego, a nie jak uczynił to Sąd Rejonowy (działając oczywiście w oparciu o zgłoszony wniosek), postępowania o zniesienie współwłasności. Postępowania o podział majątku wspólnego i o zniesienie współwłasności są innymi postępowaniami, mającymi zastosowanie stosownie do źródła, z którego wywodzi się majątek objęty postępowaniem działowym i nie mogą być stosowane zamiennie. Należy podkreślić, że jedynie w toku postępowania o podział majątku wspólnego uczestnik może zgłosić żądanie ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym ( art. 43 § 2 krio ), jak również dochodzić zwrotu nakładów poczynionych z majątku wspólnego na majątek odrębny i z majątku odrębnego na majątek wspólny ( art. 45 krio ). Art. 45 krio nie reguluje rozliczeń między małżonkami z tytułu wydatków i nakładów dokonanych przez każdego z nich w czasie od chwili ustania wspólności ustawowej do chwili podziału majątku wspólnego. Zgodnie z zasadą ustaloną w art. 46 krio , do takich wydatków i nakładów stosuje się przepisy k.c. , w szczególności odpowiednio stosowane przepisy o wspólności majątku spadkowego i dziale spadku, z kolei zaś art. 1035 k.c. odsyła do odpowiedniego stosowania przepisów o współwłasności w częściach ułamkowych (zob. J.S. Piątowski , Glosa do uchw. SN z 3.10.1969 r., III CZP 71/69, OSPiKA 1970, Nr 10, poz. 189). Rozliczenie z tego tytułu, podobnie jak rozliczenie z tytułu wydatków i nakładów, o których mowa w art. 45 § 1 krio , następuje w postępowaniu o podział majątku wspólnego, jednakże podstawę tego rozliczenia stanowią przepisy art. 567 § 1 w zw. z art. 686 k.p.c. . Odpowiednie stosowanie ostatnio wymienionego artykułu w postępowaniu o podział majątku wspólnego polega na tym, że tak samo jak w postępowaniu o dział spadku sąd orzeka o przewidzianych w tym artykule roszczeniach współspadkobierców, które powstały w czasie trwania wspólności majątku spadkowego, również w postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd orzeka o roszczeniach między małżonkami (albo między pozostałym przy życiu małżonkiem i spadkobiercami drugiego z małżonków) z tytułu posiadania poszczególnych przedmiotów należących do majątku, który był objęty wspólnością ustawową, pobranych pożytków i innych przychodów oraz poczynionych na ten majątek nakładów i spłaconych długów w czasie od chwili ustania wspólności ustawowej do chwili podziału (zob. post. SN z 9.9.1976 r., III CRN 83/76, OSPiKA 1977, Nr 9, poz. 157 i uchw. SN z 19.12.1977 r., III CZP 85/77, OSNCP 1978, Nr 6, poz. 90). Roszczenia te są objęte swoistą prekluzją, nie mogą bowiem być dochodzone po podziale majątku wspólnego ( art. 567 § 3 w zw. z art. 688 i 618 § 3 k.p.c. ). Reasumując w postępowaniu o podział majątku wspólnego, i tylko w nim, sąd rozstrzyga kompleksowo zarówno o roszczeniach przewidzianych w art. 45 krio , jak i o roszczeniach za czas od ustania wspólności ustawowej do chwili podziału majątku wspólnego. W dalszej kolejności należy podnieść, że mając na względzie, iż źródłem współwłasności uczestników postępowania było także dziedziczenie, kolejnym etapem postępowania winno być dokonanie działu spadku po zmarłym J. S.

(2). W tym miejscu należy wskazać, iż poza uczestnikami i M. S.

(2), spadkobiercą – co wynika z treści postanowienia spadkowego - jest również W. A. , zatem winna mieć możliwość wzięcia udziału w sprawie. Wskazać bowiem należy, iż w postępowaniu o zniesienie współwłasności spadkobiercy nie mogą dochodzić swych roszczeń związanych z obliczaniem schedy spadkowej, jak choćby kwestii zaliczenia na schedę spadkową darowizn lub zapisów windykacyjnych lub kosztów wychowania i wykształcenia, które mogą pomniejszać schedę poszczególnych spadkobierców. Z tej też przyczyny konieczność przeprowadzenia działu spadku wydaje się oczywista. Oczywiście Sąd Rejonowy był związany wnioskiem o dokonanie zniesienia współwłasności, winien jednak uświadomić stronom, że wyjście ze wspólności składników majątkowych objętych wnioskiem wymaga przeprowadzenia postępowania o podział majątku wspólnego, następnie działu spadku, a w razie braku stosownej modyfikacji wniosku, wniosek o zniesienie współwłasności winien oddalić. Z uwagi na treść art. 383 k.p.c. modyfikacja wniosku na etapie postępowania apelacyjnego możliwą nie jest. Z tych wszystkich przyczyn, działając z mocy art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Sąd Okręgowy uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Zgierzu, pozostawiając z mocy art. 108 § 2 k.p.c. temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej. Rozpoznając ponownie sprawę Sąd Rejonowy ustali, jaka jest ostatecznie treść żądań wnioskodawcy i uczestników postępowania, a następnie dokona ich stosownej oceny materialnoprawnej.