Sad powszechny, V AGa 278/22

Sygn. akt V AGa 278/22 POSTANOWIENIE Dnia 15 grudnia 2023 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach V Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia: SA Tomasz Pidzik Sędziowie: SA Olga Gornowicz-Owczarek SA Aleksandra Janas (spr.) Protokolant Katarzyna Macoch po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2023 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa (...) a.s. V. (Czechy) przeciwko (...) Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w W. o zapłatę na skutek apelacji pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia 20 kwietnia 2022 r. sygn. akt X GC 199/21 p o s t a n a w i a: zadać pytanie prawne o treści: „Czy dla skuteczności podniesienia zarzutu potrącenia na podstawie art.203 1 k.p.c. oraz odbioru takiego oświadczenia przez pełnomocnika strony powodowej wystarczające jest pełnomocnictwo procesowe, czy też w tym celu należy udzielić odrębnego pełnomocnictwa do dokonywania czynności materialnoprawnych?” SSA Olga Gornowicz-Owczarek SSA Tomasz Pidzik SSA Aleksandra Janas Sygn. akt V AGa 278/22 UZASADNIENIE postanowienia Sądu Apelacyjnego z dnia 15 grudnia 2023 r. Powódka (...) a.s. V. w Czechach wystąpiła do Sądu Okręgowego w Gliwicach z pozwem, w którym domagała się zasądzenia od pozwanej (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W. kwoty 464 258,31 € wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od poszczególnych kwot składających się na należność główną, bliżej w pozwie sprecyzowanych, a także rekompensaty za koszty odzyskiwania należności w wysokości 580 € i kosztów procesu. Broniąc się przed żądaniem pozwu w sprzeciwie od nakazu zapłaty pozwana podniosła min. zarzut potrącenia. Dochodzonej wierzytelności przeciwstawiła własną wierzytelność z tytułu kary umownej, którą obciążyła powódkę w związku z nieterminowym wykonaniem umowy, a także z tytułu odszkodowania związanego z koniecznością uiszczenia kary umownej na rzecz swego kontrahenta, co pozostawało w związku z opóźnieniem powódki w wykonaniu umowy oraz należnością, jaką była zmuszona zapłacić swoim pracownikom w czasie postoju wywołanego opóźnieniem, łącznie 1 696 332,81 €. Wyrokiem z 20 kwietnia 2022 r. Sąd Okręgowy w Gliwicach uwzględnił w całości żądanie pozwu uznając, że podniesiony przez pozwaną zarzut potrącenia nie był skuteczny. Nie negując, że pozwana dopełniła wymogów, o jakich mowa w art.203 1 k.p.c. (tj. zachowanie terminu i pochodzenie wierzytelności z tego samego stosunku prawnego) Sąd doszedł do przekonania, że zarzut nie może odnieść skutku ponieważ pełnomocnik procesowy strony powodowej – adresata oświadczenia o potrąceniu – nie dysponował odrębnym pełnomocnictwem materialnoprawnym. W sprawie nie zostało wykazane, aby tego rodzaju pełnomocnictwo zostało mu udzielone. Odwołując się do utrwalonego poglądu judykatury Sąd Okręgowy wskazał, że zakres umocowania określony w art.91 k.p.c. obejmuje wyłącznie czynności procesowe, a złożenie oświadczenia o potrąceniu do nich nie należy. O ile można domniemywać, że pełnomocnik strony „czynnej”, tj. składającej oświadczenie, uzyskał tego rodzaju umocowanie w sposób dorozumiany skoro ma dokonać czynności korzystnej dla strony, to po stronie biernej (odbiorcy) takiego mocowania nie można domniemywać. Pozwana wniosła apelację od tego wyroku, w której podniosła szereg zarzutów, w tym zarzut naruszenia art.203 1 k.p.c. Odwołując się do dwoistego, materialno – procesowego charakteru czynności opisanej w art.203 1 k.p.c. , wywodziła, że złożony zarzut doprowadził do umorzenia dochodzonej wierzytelności i na tej podstawie domagała się zmiany wyroku poprzez oddalenie powództwa. Powódka, podzielając ocenę prawną Sądu Okręgowego co do braku skuteczności zarzutu potrącenia z uwagi na brak umocowania swego pełnomocnika do odbioru oświadczenia o potrąceniu, wniosła o oddalenie apelacji. Z przedstawionych wywodów wynika, że dla rozstrzygnięcia sprawy kluczowe znaczenie ma ocena prawna skuteczności złożenia oświadczenia o potrąceniu i jego przyjęcia wyłącznie przez pełnomocnika procesowego. Pominąwszy w tym miejscu rozważania o dopuszczalności udzielenia pełnomocnictwa materialnoprawnego w sposób dorozumiany (okoliczności sprawy na to nie wskazują) zagadnienie sprowadza się do rozstrzygnięcia sporu, czy na gruncie art.203 1 k.p.c. dla skuteczności zarzutu potrącenia (poza spełnieniem pozostałych wymienionych tam wymogów oraz przesłanek z art.498 k.c. ) konieczne jest udzielenie pełnomocnikowi procesowemu również pełnomocnictwa materialnego. Nie może przy tym budzić wątpliwości, że art.91 k.p.c. regulujący zakres pełnomocnictwa procesowego, nie obejmuje swym zakresem prawa do dokonywania czynności materialnych. Zastrzec na wstępie też należy, że art.203 1 k.p.c. ma za przedmiot tylko takie wypadki, w których podniesienie zarzutu potrącenia, w procesowym sensie – twierdzenia o nieistnieniu wierzytelności, jest połączone z oświadczeniem o charakterze materialnoprawnym. Na tle problemu złożenia i odbioru przez pełnomocnika oświadczenia o potrąceniu złożonego w toku procesu zarysowały się dwie koncepcje, co pozostaje również w związku ze zmianą kodeksu postępowania cywilnego , dokonaną ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r., poz.1469), a polegającą na wprowadzeniu do kodeksu art.203 1 . Pierwsza z nich, silnie reprezentowana w judykaturze, zasadza się na rozróżnieniu czynności procesowej od towarzyszącego jej oświadczenia materialnoprawnego. Aby nastąpił skutek z art.498 § 2 k.c. , tj. umorzenie wierzytelności do wysokości niższej z nich, zarówno pełnomocnik pozwanego jako strony składającej oświadczenie, jak i pełnomocnik powoda jako jego odbiorcy, muszą legitymować się odrębnymi (w prawnym sensie) pełnomocnictwami do dokonywania czynności prawa materialnego. Jak stwierdził SN w wyroku z 20 października 2004 r., I CK 204/04, przewidziany w art. 91 k.p.c. zakres umocowania z mocy ustawy nie uprawnia pełnomocnika procesowego do złożenia materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu. Oświadczenie woli mocodawcy o udzieleniu pełnomocnictwa do złożenia takiego oświadczenia może być jednak złożone w sposób dorozumiany. Takie samo stanowisko SN zajął min. w wyrokach z dnia 4 lutego 2004 r., I CK 181/03 i z 23 lutego 2017 r., V CSK 305/16). Sąd Najwyższy wykluczył jednocześnie możliwość przyjęcia dorozumianego umocowania pełnomocnika procesowego do odbioru oświadczeń materialnoprawnych adresowanych do mocodawcy. I tak np. w wyroku z dnia 12 października 2007 r., V CSK 171/07 stwierdził, że treść art. 91 k.p.c. nie daje podstaw do przypisania pełnomocnikowi procesowemu prawa przyjmowania w imieniu mocodawcy materialnoprawnych oświadczeń kształtujących. W tym wypadku wykładnia celowościowa ustawowego zakresu pełnomocnictwa procesowego sprzeciwia się przypisaniu rozszerzonych uprawnień. W konsekwencji pełnomocnictwo procesowe o zakresie wymaganym przez art. 91 k.p.c. nie uprawnia pełnomocnika do odebrania w imieniu mocodawcy materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu wierzytelności. Po wejściu w życie art.203 1 k.p.c. , co miało miejsce w dniu 7 listopada 2019 r., Sąd Najwyższy nie zajmował się omawianym zagadnieniem. Powyższy pogląd znajduje odzwierciedlenie w doktrynie prawa, w tym w wypowiedziach sformułowanych na gruncie obecnego stanu prawnego. Przyjmuje się, że w przypadku zastępowania strony pasywnej zarzutu potrącenia w procesie przez zawodowego pełnomocnika oraz braku wyraźnego rozszerzenia zakresu jego umocowania na reprezentację bierną w zakresie czynności materialnoprawnych (przyjmowania oświadczeń woli adresowanych do mandanta), procesowy zarzut potrącenia sensu stricto może być skutecznie (w sensie materialnoprawnym) zgłoszony w toku posiedzenia sądowego, jedynie w razie jej osobistego udziału (obecności) w tym posiedzeniu. Oświadczenie o potrąceniu musi bowiem trafić do adresata w sposób umożliwiający zapoznanie się z jego treścią. W przypadku chęci zgłoszenia zarzutu potrącenia (niepoprzedzonego uprzednim oświadczeniem o potrąceniu) w piśmie procesowym w stosunku do strony reprezentowanej przez pełnomocnika niemającego umocowania do odbioru oświadczenia w przedmiocie potrącenia, ze względu na sposób dokonywania doręczeń pism procesowych wobec takiego podmiotu ( … ), zgłoszenie zarzutu potrącenia powinno być poprzedzone materialnoprawnym oświadczeniem o potrąceniu złożonym bezpośrednio tej stronie ( P. Rylski (red. nacz.), A. Olaś (red. cz. III) Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Wyd. 2, Warszawa 2023, tak samo np. T.Szanciło (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Art.1-458 16 . Tom I, Wyd.2, Warszawa 2023). Podsumowując – niezależnie od sposobu udzielenia pełnomocnictwa (w sposób wyraźny lub dorozumiany, jeśli taka możliwość została dopuszczona), to w każdym wypadku dla skutecznego złożenia albo przyjęcia oświadczenia o potrąceniu, a następnie podniesienia w procesie zarzutu potrącenia, konieczne jest, aby ustanowiony w sprawie pełnomocnik procesowy uzyskał również pełnomocnictwo o charakterze materialnoprawnym. Dopiero w takim wypadku – jeśli mowa o adresacie oświadczenia – należy uznać, że oświadczenie woli doszło do niego w taki sposób, że mógł on zapoznać się z jego treścią ( art.61 § 1 k.c. ). Istotą drugiej koncepcji jest pogląd, że zarówno oświadczenie woli, jak i żądanie oddalenia powództwa w następstwie potrącenia współtworzą jedną czynność, w której zespolone są elementy procesowe oraz materialne. Niespełnienie wymogu materialnoprawnego powoduje, że żądanie oddalenia powództwa będzie nieuwzględnione. Brak niezbędnego wymogu procesowego powoduje, że oświadczenie woli o potrąceniu będzie bezskuteczne (A. Torbus [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Koszty sądowe w sprawach cywilnych. Dochodzenie roszczeń w postępowaniu grupowym. Przepisy przejściowe. Komentarz do zmian. Tom I i II , red. T. Zembrzuski, Warszawa 2020, art. 203