, jeżeli decyzja nakładająca na ubezpieczonego zobowiązanie, ustalająca wymiar tego zobowiązania lub obniżająca świadczenie, została wydana z rażącym naruszeniem przepisów o postępowaniu przed organem rentowym, sąd uchyla tę decyzję i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania organowi rentowemu. Dzięki takiemu unormowaniu sąd może badać wady wynikające z naruszenia nie tylko prawa materialnego, lecz także procesowego. Jak wynika z uzasadnienia projektu zmian k.p.c. z 2019 r., niezależnie od tego, czy wady te dotyczą formy, czy treści decyzji, ich wspólną cechą jest to, że naruszają przepisy o postępowaniu przed organem rentowym w takim stopniu, że ich konwalidacja jest niemożliwa. W niniejszej sprawie rażące naruszenie przepisów o postępowaniu polegało na tym, że organ rentowy nie dopełnił obowiązku przeprowadzenia należytego postępowania dowodowego i wydał decyzję nakładającą odpowiedzialność za zobowiązania spadkodawcy z tytułu nieopłaconych składek jedynie wobec jednego ze spadkobierców zmarłego dłużnika, nie ustalając pełnego kręgu spadkobierców. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że stosownie do treści art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. W doktrynie wskazuje się, że zasada prawdy obiektywnej wyrażona w tym przepisie jest "naczelną zasadą postępowania, ma bowiem kapitalny wpływ na ukształtowanie całego postępowania, a zwłaszcza na rozłożenie ciężaru dowodu w postępowaniu administracyjnym. Z zasady tej wynika obowiązek organu administracji publicznej "wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z określoną sprawą, aby w ten sposób stworzyć jej rzeczywisty obraz i uzyskać podstawę do trafnego zastosowania przepisu prawa" (...) (tak B. Adamiak, komentarz do art. 7 k.p.a. w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2019, Legalis). Przepis art. 77 § 1 k.p.a. nakłada zaś na organ administracji obowiązek zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Oznacza to, że organ administracyjny prowadzący postępowanie jest obowiązany z urzędu przeprowadzić dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy oraz podjąć wszelkie starania niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako niezbędnego warunku wydania decyzji zgodnej z prawem (por. wyrok WSA we Wrocławiu z 13.03.2025 r., I SA/Wr 321/24, LEX nr 3843655). Postępowanie wyjaśniające prowadzone przez organ administracji publicznej powinno być zakończone po zbadaniu wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla danej sprawy, których zakres określają przepisy prawa materialnego mające zastosowanie w sprawie. Z kolei w uzasadnieniu decyzji organ powinien m.in. wskazać dowody, na których się oparł oraz przyczyny, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej ( art. 107 § 3 k.p.a. ). Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organy administracji stoją na straży praworządności i podejmują kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli ( art. 7 k.p.a. ). Organy administracji publicznej są również zobowiązane w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy ( art. 77 § 1 k.p.a. ) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona ( art. 80 k.p.a. ) (por. wyrok NSA z 5.03.2025 r., III OSK 5519/21, LEX nr 3838447). Jednocześnie należy zaznaczyć, iż wraz z nowelizacją Kodeksu postępowania cywilnego , która weszła w życie 7 listopada 2019 r., na podstawie art.
pojawiła się możliwość uchylenia zaskarżonej decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania organowi rentowemu, jeżeli taka decyzja nakładająca na ubezpieczonego zobowiązanie, ustalająca wymiar tego zobowiązania lub obniżająca świadczenie, została wydana z rażącym naruszeniem przepisów o postępowaniu przed organem rentowym. W drodze analogii w/w przepis znajduje zastosowanie również do spadkobiercy ubezpieczonego, na którego nałożono odpowiedzialność za zobowiązania spadkodawcy z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne. R. S. nie nosi wprawdzie wprost statusu ubezpieczonego w rozumieniu art. 476§5 p. 2 kpc jednakże na gruncie niniejszej sprawy jest spadkobiercą ustawowym zmarłego ubezpieczonego, a co za tym idzie wstąpił w jego obowiązki, które spowodowały nałożenie na niego zobowiązania do spłaty długów składkowych, co pozwala przyjąć, iż można w stosunku do sprawy z jego udziałem stosować normę art.
W przedmiotowej sprawie w ocenie Sądu Okręgowego organ rentowy nie przeprowadził całościowego, wszechstronnego postępowania dowodowego. ZUS nie sprostał swoim obowiązkom, wynikającym z ustawy. Przypomnienia w tym miejscu wymaga, że zgodnie z treścią art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 350 z późn. zm., dalej: ustawa systemowa) do składek na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika, odpowiedzialności osób trzecich i spadkobierców oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne. Natomiast stosownie do treści art. 31 ustawy systemowej do należności z tytułu składek stosuje się odpowiednio art. 97 § 1, art. 98 § 1 i § 2 punkt 1, 2, art. 100, art. 101, ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa . Spadkobiercy płatnika (podatnika) co do zasady przejmują przewidziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkodawcy (art. 97 § 1 Ordynacji podatkowej). Do odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania składkowe (podatkowe) spadkodawcy stosuje się przepisy kodeksu cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe (art. 98 § 1 Ordynacji podatkowej). Przepisy te stosuje się również do odpowiedzialności spadkobierców za zaległości składkowe (podatkowe) i odsetki za zwłokę od zaległości składkowych (podatkowych) spadkodawcy (art. 98 § 1, § 2 punkt 1 i 2 Ordynacji podatkowej) (tak: uchwała Sądu Najwyższego z 7 maja 2008 r., II UZP 1/08, OSNP 2008, nr 23-24, poz. 352). Artykuł 97 § 1 o.p. nie przewiduje sukcesji praw o charakterze niemajątkowym, dlatego spadkobiercy nie mogą nabyć praw i obowiązków ściśle związanych z osobą płatnika składek. Odpowiedzialność za zobowiązania publicznoprawne nadal będzie odnosić się do ogółu praw majątkowych zmarłego, o których mowa w art. 922 k.c. , a obciążające zmarłego należności z tytułu niezapłaconych przez niego składek - według stanu na dzień otwarcia spadku - będą przechodzić, jako dług spadku, na spadkobierców, którzy przyjęli spadek, w granicach ich odpowiedzialności za ów dług (por. wyrok SN z 12.02.2025 r., II USKP 117/23, LEX nr 3830261). Organ rentowy orzeka w jednej decyzji o zakresie odpowiedzialności lub uprawnień poszczególnych spadkobierców na podstawie decyzji ostatecznych wydanych wobec spadkodawcy oraz jego zobowiązań wynikających z prawidłowych deklaracji (art. 100 § 1 Ordynacji podatkowej). Nie ulega przy tym wątpliwości, iż w organ rentowy ma obowiązek wydania decyzji określającej zobowiązania wszystkich spadkobierców zmarłego dłużnika określając czy ma ona charakter udziałowy czy solidarny w zależności od przeprowadzonego działu spadku, przy braku podstaw do obarczania odpowiedzialnością za długi spadkowe tylko jednego lub kilku z nich (wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 08.02.2011r III AUa 1626/10, wyrok NSA z dnia 05.11.2020r II FSK 1722/18 i wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 22.05.2013r III AUa 1465/12). Jeżeli deklaracja złożona przez spadkodawcę jest nieprawidłowa lub deklaracji nie złożono, orzekając o zakresie odpowiedzialności lub uprawnień spadkobierców, organ podatkowy jednocześnie ustala lub określa kwoty, o których mowa w art. 21 § 3 i 3a, art. 24 lub art. 74a. (§ 2). Termin płatności przez spadkobiercę zobowiązań wynikających z decyzji o zakresie jego odpowiedzialności wynosi 14 dni od dnia jej doręczenia (§ 3 Ordynacji podatkowej). Organ rentowy nalicza odsetki za zwłokę od zaległości podatkowych spadkodawcy oraz oprocentowanie niezwróconych zaliczek naliczonego podatku od towarów i usług naliczane są do dnia otwarcia spadku (art. 101 § 1 Ordynacji podatkowej). Możliwość przeniesienia odpowiedzialności na spadkobierców znajduje również jednoznaczne potwierdzenie w orzecznictwie. W uchwale z dnia 7 maja 2008 r. II UZP 1/08 (OSNP 2008, nr 23-24, poz. 352) Sąd Najwyższy wprost stwierdził, że niezapłacone w terminie składki na Fundusz Pracy i ubezpieczenie zdrowotne (oraz należności z nimi związane) mogą być pobrane przez organ rentowy od spadkobiercy osoby zobowiązanej do zapłaty takich składek w granicach odpowiedzialności danego spadkobiercy za długi spadku ( art. 922 § 1 i § 3 k.c. oraz art. 1030 i następne tego Kodeksu w związku z art. 97 § 1 oraz art. 98 § 1 i § 2 pkt 1, 2, 5 i 7 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 32 tej ustawy) (tak: wyrok Sądu Najwyższego z 24 listopada 2009 r., II UK 118/09, LEX nr 564787). Przy ustalaniu odpowiedzialności spadkobierców za zaległe zobowiązania składkowe, organ rentowy ma obowiązek wziąć pod uwagę m.in. art. 1012 k.c. i art. 1031 § 1 i 2 k.c. Z art. 1012 k.c. wynika, że spadkobierca może bądź przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste), bądź przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza), bądź też spadek odrzucić. W razie prostego przyjęcia spadku spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe bez ograniczenia ( art. 1031 § 1 k.c. ). W razie przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wysokości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku ( art. 1031 § 2 k.c. ). Stosownie zaś do treści przepisu art. 1034 § 1 k.c. do chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe. Solidarny charakter odpowiedzialności oznacza, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych. Wszyscy dłużnicy solidarni pozostają zobowiązani aż do zupełnego zaspokojenia wierzyciela. W myśl § 2 wskazanego przepisu od chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe w stosunku do wielkości udziałów. Zgodnie z treścią art. 1034 § 1 k.c. do chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe. Jeżeli jeden ze spadkobierców spełnił świadczenie, może on żądać zwrotu od pozostałych spadkobierców w częściach, które odpowiadają wielkości ich udziałów. Skutkiem działu spadku jest ustanie solidarnej odpowiedzialności współspadkobierców za długi spadkowe, charakterystycznej dla fazy od otwarcia spadku do jego działu. Przeprowadzenie działu spadku ( art. 1035 i art. 1037 k.c. ) zmienia charakter odpowiedzialności spadkobierców, albowiem od tej chwili ponoszą oni odpowiedzialność za długi spadkowe w stosunku do wielkości udziałów określonych w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku ( art. 1034 § 2 k.c. ). W myśl art. 1034 § 2 k.c. od chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe w stosunku do wielkości udziałów. Powyższe oznacza, że "każdy ze spadkobierców odpowiada podzielnie za taką część długów spadkowych, która wynika z wielkości jego udziału spadkowego i proporcjonalnie do niej". Każdy spadkobierca staje się zatem samodzielnym dłużnikiem tej części długów spadkowych, którą odzwierciedla jego udział spadkowy (por. III AUa 639/16, wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 28 grudnia 2016 r. LEX nr 2678134). Przenosząc powyższe rozważania prawne na grunt sprawy niniejszej należy zauważyć, że godnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w (...) z dnia 3 sierpnia 2023 r. (sygn. akt (...) ) spadek po zmarłym dłużniku ZUS Z. S. z mocy ustawy nabyli żona B. S. i bratanek R. S. po ½ części każde z nich z dobrodziejstwem inwentarza. B. S. zmarła w dniu 1 października 2022 r. W konsekwencji organ rentowy w decyzji z dnia 9 sierpnia 2024 r. orzekł, że Z. S. ponosi odpowiedzialność za zobowiązania spadkodawcy Z. S. z tytułu nieopłaconych składek. Jednocześnie poza odpowiedzialnością R. S. nie uregulował odrębną decyzją odpowiedzialnością innych (dalszych) spadkobierców Z. S. . Mając na względzie powyższe nie sposób nie zauważyć, że R. S. został obciążony odpowiedzialnością za zobowiązania spadkodawcy Z. S. w pełnej wysokości mimo, iż zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w Skierniewicach nie jest jedynym spadkobiercą zmarłego. Rację ma organ rentowy, że w związku ze śmiercią B. S. ZUS nie miał możliwości wydania decyzji także wobec tej osoby. Nie można jednak tracić z pola widzenia, że spadek po B. S. na podstawie testamentu nabyła M. S. . Ponosi ona tym samym odpowiedzialność za zobowiązania B. S. , która nabyła spadek po Z. S. w ½ części z dobrodziejstwem inwentarza. To jej obecnie przypada udział w spadku po zmarłym Z. S. i wbrew stanowisku organu rentowego posiada ona przymiot spadkobiercy odpowiedzialnego za zobowiązania składkowe (vide wyrok WSA w Warszawie z dnia 10.01.2013r III SA/Wa 1477/12). Zauważenia przy tym wymaga, że M. S. brała udział w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku po Z. S. jako następca prawny zmarłej uczestniczki B. S. . Organ rentowy miał wiedzę w tym zakresie. Mimo to nie wydał wobec niej decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania spadkodawcy z tytułu nieopłaconych składek. Zamiast tego przeniósł w całości odpowiedzialność na R. S. , chociaż w/w powinni odpowiadać solidarnie (mając na względzie treść art. 1034 k.p.c. ). Tym samym organ rentowy wydając zaskarżoną decyzję nie wziął pod uwagę pełnego kręgu spadkobierców Z. S. . Należy mieć przy tym na względzie, że M. S. pomimo zawiadomienia o toczącym się postępowaniu i pouczeniu o możliwości przystąpienia do niniejszej sprawy nie złożyła w terminie oświadczenia w tym zakresie. W konsekwencji nie była uczestnikiem przedmiotowego postępowania. Biorąc pod uwagę powyższe w ocenie Sądu Okręgowego należało uchylić zaskarżoną decyzję z dnia 9 lipca 2024 r. jako wydaną z rażącym naruszeniem przepisów o postępowaniu przed organem rentowym. Podkreślić przy tym należy, iż Sąd I instancji nie miał możliwości innego rozstrzygnięcia sprawy. Po pierwsze zaskarżona decyzja została wydana z rażącym naruszeniem przepisów tj. stosowanego odpowiednio art. 100§1 ordynacji podatkowej poprzez brak wydania decyzji co do wszystkich spadkobierców zmarłego Z. S. . Wykluczało to możliwość oddalenia odwołania z powołaniem się wyłącznie na solidarną odpowiedzialność R. S. z pozostałym spadkobiercą. Brak było również możliwości zmiany zaskarżonej decyzji właśnie poprzez ustalenie, iż odpowiedzialność skarżącego ma charakter solidarny z odpowiedzialnością za długi składkowe M. S. albowiem nie brała ona udziału w postępowaniu administracyjnym, jak również sądowym zaś organ rentowy nie prowadzi wobec niej jakiegokolwiek postępowania. Uwzględnienie jej przesłankowej odpowiedzialności z R. S. de facto mogłoby prowadzić do nieważności postępowania w stosunku do M. S. . Brak było również podstaw do zastosowania w realiach niniejszej sprawy normy art. 467§4 kpc i zwrot akt celem uzupełnienia materiału dowodowego przez organ rentowy. Na datę wydania bowiem zaskarżonej decyzji ZUS dysponował wszak pełną wiedzą i materiałem co do istnienia pełnego kręgu spadkobierców Z. S. . Zwrot akt we wskazanym trybie nie może zaś nastąpić celem wydania decyzji przez organ w stosunku do innego podmiotu, albowiem nie jest to uzupełnienie materiału, o którym mowa we wskazanej normie. W konsekwencji Sąd Okręgowy na podstawie art.
uchylił zaskarżoną decyzję i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w T. celem ustalenia pełnego kręgu spadkobierców Z. S. i wydania wobec wszystkich z nich decyzji co do odpowiedzialności za składki na ubezpieczenie społeczne po Z. S. . SSO Paweł Wojas
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.