Sad powszechny, VII Kp 297/24

Uzasadnienie do postanowienia Sądu Rejonowego w Bielsku Podlaskim VII Zamiejscowego Wydziału Karnego w H. z dnia 2 grudnia 2025 roku (sygn. akt VII Kp 297/24). Zażalenie skarżącej należało uznać za zasadne w takim zakresie, w jakim doprowadziło do uchylenia zaskarżonego postanowienia. Odmowa wszczęcia postępowania przygotowawczego czy też jego umorzenie -wobec braku znamion czynu zabronionego, jedynie wtedy poddaje się kontroli instancyjnej, gdy materiał zgromadzony w sprawie jest na tyle kompletny, że pozwala na dokonanie obiektywnych ocen co do faktu zaistnienia, bądź nie, znamion czynu zabronionego, w kierunku którego prowadzone jest postępowanie. W tym miejscu przypomnieć też wypada, że przepis art. 231 k.k. jest normą prawną o charakterze subsydiarnym tj. znajdującą zastosowanie tam tylko, gdzie zdarzenie faktyczne nie znajduje opisu w innej szczegółowej normie sankcjonowanej. Oznacza to, że wszelkie nadużycia ze strony funkcjonariusza, które wypełniają znamiona art. 231 § 1, 2 lub 3 i zarazem znamiona innego przestępstwa, powinny prowadzić do kumulatywnej kwalifikacji prawnej na podstawie odpowiedniego przepisu art. 231 oraz przepisu dotyczącego czynu karalnego, popełnionego w związku z przekroczeniem uprawnień lub niedopełnieniem obowiązków. Norma art. 231 k.p.k. może zaistnieć samodzielnie jedynie w tych przypadkach, gdy działanie funkcjonariusza nie wypełnia znamion innego czynu sankcjonowanego określonego prawem materialnym, a prowadzi do skutków w art. 231 k.k. wskazanych. Tymczasem w sprawie analizowanej, decyzja prokuratora (co wynika z treści uzasadnienia postanowienia o umorzeniu śledztwa) oparta została na tak minimalnym quantum wiedzy zgromadzonej w postępowaniu karnym, że niemożliwym stało się dokonanie przez Sąd ocen zarówno: co do poprawności ustaleń czy w sprawie zaistniał czyn zabroniony ( w kwalifikacji wskazanej w zawiadomieniu), a już w szczególności kontrola instancyjna sądu co do owego postępowania nie była możliwa w zakresach takich, gdzie brak znamion czynu zabronionego wywodzono z ocen działania funkcjonariuszy publicznych w nawiązaniu do obowiązujących przepisów prawa. Zdaniem Sądu rozstrzygnięcie merytoryczne w niniejszej sprawie opiera się na ocenach, dla których główne znaczenie ma stanowisko zajęte przez Straż Graniczną. W uzasadnieniu skarżonego postanowienia przywołuje się bowiem, iż „ W związku z formułowanymi w zawiadomieniu zarzutami wobec funkcjonariuszy Straży Granicznej, zwrócono się do Komendanta P. (...) w B. o przekazanie informacji związanych z przedmiotowym zdarzeniem. W odpowiedzi Komendant P. (...) w B. potwierdził, że w dniu 4 lutego 2023 r. ich jednostka została powiadomiona przez funkcjonariuszy z Komendy Powiatowej Policji w H. o ujawnieniu dwóch obywateli Etiopii. Wskazał, że podlegli mu funkcjonariusze udali się na miejsce zatrzymania cudzoziemców. Ustalili, że obywatele Etiopii dokonali niezgodnego z prawem przekroczenia granicy państwowej z Republiki Białorusi do Polski oraz nie posiadali dokumentów uprawniających do pobytu na terytorium RP. W związku z powyższym ujawnione osoby zostały doprowadzone do linii granicy państwowej i zawrócone na terytorium Białorusi. Poza tym w swoim stanowisku Komendant P. Straży Granicznej w B. podał, że podjęte przez funkcjonariuszy czynności były zgodne z obowiązującymi przepisami, tj. Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 sierpnia 2021 r. zmieniającego Rozporządzenie w sprawie czasowego zawieszenia lub ograniczenia ruchu granicznego na określonych przejściach granicznych. ” W tym miejscu wskazać należy, że w aktach sprawy sąd nie odnalazł tak wyrażonego pisemnego stanowiska. Nawet jednak, gdyby byłoby to uchybienie formalne, a stanowisko owo znajdowało się w aktach postępowania z którego wyłączono materiały niniejszej sprawy, to decyzję kończącą postępowanie w sprawie podjęto w śledztwie (umarzając je), a zatem na takim etapie postępowania karnego, w którym w szczególności obowiązuje zakaz sprecyzowany art. 174 kpk zabraniający zastępowania dowodu z zeznań świadka treścią pism, zapisków lub notatek urzędowych. Oczywistym wydaje się, że dla dokonania obiektywnych ocen co do zaistnienia lub nie w niniejszej sprawie znamion występku z art. 231§1 kk , koniecznym jest ustalenie w oparciu o jakie podstawy faktyczne oraz prawne (a także jak interpretowane) działały osoby, które podjęły działania zmierzające do ekspulsji N. W. z terytorium RP. Ta zaś wiedza pochodzić może jedynie z procesowych wypowiedzi tychże osób (po ich uprzednim in concreto ustaleniu) i to zarówno w węższym zakresie tj. osób, które technicznie dokonały owych czynności, jak również ewentualnych decydentów ich zlecenia. Bez dokonania owych czynności o kardynalnym dla sprawy znaczeniu jakakolwiek decyzja kończąca ją procesowo będzie jedynie antycypowaną, nie zaś opartą o ustalenia dowodowe. Co więcej zgromadzone dotychczas w sprawie materiały wcale nie są jednoznacznymi co do faktów przywołanych przez prokuratora jako rozstrzygających oceny karnoprawne- oprócz rzeczonego stanowiska co do podstaw działań SG ( z uwzględnieniem wcześniej opisanego defektu) prokurator dołączył do akt sprawy ( a zatem uznając, że mają dla niej istotne znaczenie-k.236) materiały procesowe z postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w B. , a z nich wynika, że tenże Komendant P. Straży Granicznej w B. pismem sporządzonym przez radcę prawnego informuje sąd, iż funkcjonariusze (...) w B. żadnych czynności wobec N. W. nie podejmowali (k. 250v.). Wobec depozycji tegoż ostatniego, jasno wyrażonych w trakcie dwukrotnych jego przesłuchań, że jednak takowe czynności miały miejsce, racjonalnym wydaje się stanowisko prokuratora, że faktycznie tak było i należy dokonać ich ocen dla potrzeb dalszego prowadzenia śledztwa. Nie mniej jednak w obecnym stanie materiałów dowodowych, procesowe rozstrzygnięcie wskazanych wątpliwości nie nastąpiło. Kolejną sprawą wymagającą podniesienia, jest kwestia kierunku i zakresu jakiego dotyczyć winno śledztwo w niniejszej sprawie. Z petitum zawiadomienia o przestępstwie fakt ten co prawda wprost nie wynika, ale już z treści uzasadnienia tegoż i owszem, iż zawiadamiający istoty zrealizowania znamion czynu z art. 231 kk dopatruje się również poprzez odstąpienie (niedopełnienie obowiązków) od ustawowej procedury odebrania od cudzoziemca wniosku o ochronę międzynarodową (vide również stanowisko skarżącego skonkretyzowane na posiedzeniu przed sądem w dniu 2 grudnia 2025r.). Ten zaś watek sprawy w ogóle nie został w niej poddany analizie, co więcej, wydaje się, że pomija się go również w trakcie przesłuchania świadka N. W. , bowiem nie jest ustalonym czy świadek wniosek taki jedynie zamierzał złożyć, czy też podjął próbę złożenia ale go od niego nie odebrano. Tymczasem śledztwo, z którego wyłączono materiały niniejszej sprawy było wszczęte i prowadzone również i w tym właśnie zakresie (k. 135). Reasumując, dotychczasowe materiały zgromadzone w aktach umorzonego śledztwa są dalece niewystarczające by sąd mógł dokonać skutecznej kontroli instancyjnej zapadłego w sprawie postanowienia o jego umorzeniu, a zatem i co do wypowiedzenia się odnośnie zrealizowania w sprawie znamion czynu zabronionego z art. 231§1 kk . W toku kontynuowanego śledztwa należy zatem wysłuchać osoby, które dokonały ekspulsji N. W. z terytorium RP i to zarówno te, które technicznie wykonały owej czynności, jak również decydentów ich wykonanie zlecających, celem szerokiego ustalenia jakie okoliczności i podstawy prawne przyświecały ich działaniom, w czym upatrywali zgodności z prawem tych działań i jakie to dokładnie były działania, czego dotyczące i jak owe działania miały się do ewentualnych wniosków cudzoziemca zgłaszanych wobec przedstawicieli władz polskich. Ustalenie kręgu owych osób o ile nie wyniknie wprost z zapisów dokumentacji służbowej (...) w B. , jest możliwe w oparciu o komunikaty głosowe zgłoszone do (...) , zapisy służbowe oficera dyżurnego KPP H. , przesłuchania funkcjonariuszy tejże jednostki przekazujących osobę N. W. funkcjonariuszom SG (vide k. 217). Wskazać też trzeba, że ewentualny fakt braku odnotowanej czynności legitymowania cudzoziemców przez SG i braku przez tę formację informacji by w tych dniach prowadzono wobec nich jakiekolwiek czynności służbowe nie zwalnia od dokonania koniecznych ustaleń jakie osoby i jakie czynności podejmowały wobec skarżącego. O ile zajdzie potrzeba okoliczności owe winny zostać ustalone w drodze przesłuchań stosownych funkcjonariuszy, którzy w ustalonych (w wyniku wcześniejszych czynności procesowych) rejonach granicy, pełnili służbę, patrole, czynności zlecone etc. Koniecznym może okazać się również uzupełniające wysłuchanie pokrzywdzonego co do okoliczności zgłaszania przezeń wniosku o ochronę międzynarodową. Dopiero tak wykonane czynności procesowe pozwolą na podjęcie obiektywnej decyzji, czy powinny być uzupełnione dalszymi czynnościami koniecznymi by ujawnić stan faktyczny zdarzenia. Natomiast z chwilą zgromadzenia ustaleń dowodowych w w/w zakresie pojawi się konieczność ich skonfrontowania z relewantnymi dla sprawy regulacjami prawnymi zarówno wskazanymi uzasadnieniem wyroku WSA o sygn. II SA/BK 244/23 k.187-190, lecz również poza regulacjami krajowymi ( w tym rangi konstytucyjnej) wynikającymi z treści art. 33 ust.1 Konwencji Genewskiej ( dotyczącej statusu uchodźców), art. 19 Karty Praw Podstawowych UE, art. 13 Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, czy (...) Regulaminu ETPCz. Tak zgromadzony materiał dowodowy pozwoli na obiektywne sformułowanie odpowiedzi czy w sprawie doszło do realizacji znamion czynu zabronionego, również w kontekście mogących się ujawnić koniecznych do rozważenia okoliczności wskazanych przepisami Działu III kodeksu karnego . Z powyższych względów postanowiono zatem jak na wstępie. Sędzia: Adam Rodakowski