POSTANOWIENIE Dnia 10 października 2025 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu Wydział II Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący: sędzia Ryszard Małecki po rozpoznaniu w dniu 10 października 2025 r. w Poznaniu na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w P. przy udziale A. M. , D. M. , Skarbu Państwa – Starosty (...) o zasiedzenie na skutek apelacji wniesionej przez wnioskodawcę od postanowienia Sądu Rejonowego we Wrześni z dnia 13 czerwca 2024 r. sygn. akt I Ns 1583/15 postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu we Wrześni, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania odwoławczego. Ryszard Małecki UZASADNIENIE Pismem z dnia 29 grudnia 2015 r. wnioskodawca (...) Sp. z o.o. z siedzibą w P. wniósł o stwierdzenie, iż z dniem 21 stycznia 1990 r. Skarb Państwa (lub ewentualnie z dniem 21 stycznia 2010 r. – wnioskodawca) nabył w drodze zasiedzenia, na należącej do uczestnika postępowania A. M. , nieruchomości położonej we W. , gmina K. , powiat (...) , województwo (...) , dla której Sąd Rejonowy (...) W. prowadzi księgę wieczystą nr (...) , służebność gruntową odpowiadającą treścią służebności przesyłu (ewentualnie służebność przesyłu, w przypadku ustalenia terminu zasiedzenia na dzień 21 stycznia 2010 r.), polegającą na:
- prawie korzystania z nieruchomości przez wnioskodawcę – każdoczesnego nabywcę przedsiębiorstwa wnioskodawcy lub nabywcę urządzeń lub instalacji elektroenergetycznych posadowionych na nieruchomości – przez czas nieokreślony, w zakresie odnoszącym się do istniejących na niej urządzeń i instalacji elektroenergetycznych, tj. linii elektroenergetycznej wysokiego napięcia 110 kV relacji S. - N. wraz z słupami podtrzymującymi tę linię, a także do instalacji i urządzeń nowobudowanych, umożliwiających w szczególności: korzystanie z tych urządzeń i instalacji zgodnie z ich przeznaczeniem oraz obowiązującymi przepisami dotyczącymi urządzeń i instalacji elektroenergetycznych, ochrony życia i zdrowia ludzkiego oraz ochrony środowiska, władanie, używanie i pobieranie użytków z tych urządzeń i instalacji elektroenergetycznych, uprawnionemu oraz osobom przez niego upoważnionym – swobodny dostęp i dojazd przez nieruchomość obciążoną do ww. urządzeń i instalacji elektroenergetycznych wszelkimi środkami transportu, w tym ciężkim sprzętem, w celu dokonywania czynności polegających w szczególności na: eksploatacji, usuwaniu awarii, konserwacji, remontach, przebudowie, modernizacji, kontroli i przeglądach oraz wymianie urządzeń i instalacji elektroenergetycznych, a także na wyprowadzaniu z nich nowych obwodów energetycznych, w przypadku przekroczenia przez drzewostan dopuszczalnych wysokości oraz stwarzania zagrożenia dla bezpieczeństwa – wycinkę drzew i krzewów w pasie zajmowanym przez urządzenia i instalacje elektroenergetyczne, z uwzględnieniem prawa wejścia i wjazdu na nieruchomość obciążoną odpowiednim sprzętem oraz
- obowiązku znoszenia przez każdoczesnego właściciela nieruchomości obciążonej, przez czas nieokreślony: ograniczeń i zakazów wynikających z istnienia urządzeń i instalacji oraz związanego z nimi pasa technologicznego o szerokości odpowiadającej rozpiętości skrajnych przewodów linii, powiększonej o 3,5 m z każdej strony z zachowaniem wokół słupów elektroenergetycznych odległości 4 m mierzonej w poziomie od obrysu trzonu słupa przy powierzchni terenu, możliwości budowy na nieruchomości obciążonej i w przestrzeni nad oraz pod powierzchnią tej nieruchomości urządzeń i instalacji elektroenergetycznych, zakazu wznoszenia na nieruchomości obciążonej budynków i budowli w obszarze pasa technologicznego, nakazu uzgadniania z uprawnionym lokalizacji wszelkich obiektów na nieruchomości obciążonej (w tym drzew, krzewów i innej roślinności) i zmian w klasyfikacji tej nieruchomości, obowiązku korzystania z nieruchomości obciążonej w sposób zgodny z obowiązującymi przepisami dotyczącymi urządzeń i instalacji elektroenergetycznych, ochrony życia i zdrowia ludzkiego oraz ochrony środowiska. Wnioskodawca wniósł jednocześnie o zasądzenie na jego rzecz od uczestnika A. M. zwrotu kosztów postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz opłaty od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł. W odpowiedzi na wniosek Skarb Państwa – Starosta (...) wniósł o oddalenie wniosku o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu na dzień 21 stycznia 1990 r. (ewentualnie z dniem 21 stycznia 2010 r.) przez Skarb Państwa – Starostę (...) , ewentualnie zwolnienie od udziału w sprawie Starosty (...) jako niewłaściwie wskazanego statio fisci Skarbu Państwa w wypadku, gdyby Sąd uznał, że zaistniały przesłanki do zasiedzenia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu na dzień 21 stycznia 1990 r. (ewentualnie z dniem 21 stycznia 2010 r.) i prowadzenie sprawy przy udziale innego statio fisci Skarbu Państwa. Uczestnik wniósł nadto o zasądzenie na swoją rzecz od wnioskodawcy zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W odpowiedzi na wniosek uczestnik A. M. wniósł o jego oddalenie oraz zasądzenie na swoją rzecz od wnioskodawcy zwrotu kosztów procesu, w szczególności kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Postanowieniem z dnia 7 lipca 2022 r. Sąd Rejonowy wezwał do udziału w sprawie D. M. . W odpowiedzi na wniosek uczestnik D. M. wniósł o oddalenie wniosku w całości oraz o zasądzenie na swoją rzecz od wnioskodawcy zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Postanowieniem z dnia 13 czerwca 2024 r. Sąd Rejonowy we Wrześni Wydział I Cywilny (sygn. akt I Ns 1583/15):
- oddalił wniosek;
- kosztami postępowania obciążył wnioskodawcę, pozostawiając szczegółowe ich wyliczenia referendarzowi sądowemu. Apelację od przedmiotowego postanowienia wniósł wnioskodawca, zaskarżając je w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu apelujący zarzucił:
- naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 292 k.c. w zw. z art. 172 § 1 k.c. w zw. z art. 305 1 k.c. i w zw. z art. 305 4 k.c. poprzez ich niezastosowanie i przyjęcie, że brak jest możliwości zasiedzenia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu zarówno przed, jak i po 3 sierpnia 2008 r., albowiem brak jest podstawy normatywnej do konstruowania tego rodzaju służebności;
- naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 292 k.c. w zw. z art. 172 § 1 k.c. w zw. z art. 176 § 1 k.c. w zw. z art. 305 4 k.c. poprzez ich niezastosowanie i przyjęcie, że niemożliwe jest zaliczenie do okresu posiadania wymaganego do zasiedzenia służebności przesyłu okresu posiadania służebności o treści służebności przesyłu przed 3 sierpnia 2008 r. Wobec powyższego, apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, zgodnie z wnioskiem, względnie – o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Jednocześnie, apelujący wniósł o zasądzenie od uczestników postępowania na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W odpowiedzi na apelację uczestnicy A. M. oraz D. M. wnieśli o jej oddalenie oraz zasądzenie na swoją rzecz od wnioskodawcy zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja wnioskodawcy zasługiwała na uwzględnienie w zakresie skutkującym uchyleniem postanowienia i przekazaniem sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania. W ocenie Sądu Okręgowego, w niniejszej sprawie doszło do nierozpoznania istoty sprawy przez Sąd Rejonowy. Z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia wynika, że w ocenie Sądu Rejonowego brak było możliwości zasiedzenia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu przed dniem 3 sierpnia 2008 r. Przyjęcie, iż możliwe było ustanowienie służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu w czasie przed wejściem w życie ustawy zmieniającej k.c. w dniu 3 sierpnia 2008 r. stanowiło zdaniem Sądu I instancji naruszenie zasady numerus clausus praw rzeczowych , a w konsekwencji naruszenie zasady zaufania obywateli do państwa i prawa, wywodzonej z art. 2 Konstytucji RP . Sąd Rejonowy doszedł do przekonania, iż niemożliwe było, zarówno przed, jak i po 3 sierpnia 2008 r., ustanowienie bądź też zasiedzenie służebności przesyłu, albowiem brak jest podstawy normatywnej do konstruowania tego rodzaju służebności. Jak wskazał Sąd I instancji dopiero od dnia 3 sierpnia 2008 r. przedsiębiorca przesyłowy może nabyć na swoją rzecz służebność przesyłu, uregulowaną przepisami art. 305 1 k.c. i art. 305 4 k.c. Wskazana argumentacja prowadziła Sąd Rejonowy również do przekonania, że niemożliwe jest zaliczenie do okresu posiadania wymaganego do zasiedzenie służebności przesyłu okresu posiadania służebności o treści służebności przesyłu przed 3 sierpnia 2008 r. przez tego przedsiębiorcę lub jego poprzedników prawnych. Punktem wyjścia dla rozważenia zasadności zarzutu zasiedzenia musi być spostrzeżenie, że zgodnie z art. 305
(4)k.c. do służebności przesyłu stosuje się odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych, a więc także art. 292 k.c. , który przewiduje powstanie tego prawa na skutek zasiedzenia. Przepisy art. art. 305
(1)k.c. do art. 305
(4)k.c. zostały wprowadzone ustawą z 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny i niektórych innych ustaw , która weszła w życie z dniem 3 sierpnia 2008 r. Ocena zarzutu zasiedzenia zależy więc od odpowiedzi na pytanie, czy przedsiębiorca przesyłowy może doliczyć okres korzystania z nieruchomości o treści obecnie odpowiadającej służebności przesyłu, w okresie wcześniejszym. W orzecznictwie Sądu Najwyższego istotnie ukształtowany jest pogląd, zgodnie z którym przed dniem wejścia w życie art. 305
(1)k.c. istniała możliwość nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu. Punktem wyjścia dla tej linii orzeczniczej była uchwała z 17 stycznia 2003 r. (III CZP 79/02, OSNC 2003 nr 11, poz. 142), w której po raz pierwszy Sąd Najwyższy opowiedział się na możliwością ustanowienia w drodze umowy służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, przy czym za nieruchomość władnącą uznano nieruchomość wchodzącą w skład przedsiębiorstwa energetycznego. W wyroku z 8 września 2006 r. (II CSK 112/06) pogląd ten rozciągnięto na możliwość nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej o takiej treści. Podobne stanowisko wyrażono także w postanowieniach SN: z 4 października 2006 r. (II CSK 119/06) i z 10 lipca 2008 r. (III CSK 73/08). Następnie, w uchwale z 7 października 2008 r. (III CZP 89/08) Sąd Najwyższy potwierdził dopuszczalność nabycia w drodze zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa, ale w przeciwieństwie do wcześniejszych orzeczeń nie wymagał już wskazania nieruchomości władnącej, gdyż stwierdził, że przy instytucji służebności przesyłu taka kategoria w ogóle nie występuje. Kontynuacją tej linii orzeczniczej była uchwała SN z 22 maja 2013 r., III CZP 18/13 (OSNC 2013 nr 12, poz. 139), w której przyjęto, że okres występowania na nieruchomości stanu faktycznego odpowiadającego treści służebności przesyłu przed wejściem w życie art. 305
(1)k.c. i następnych podlega doliczeniu do czasu posiadania wymaganego do zasiedzenia tej służebności. Pogląd ten jest konsekwentnie podtrzymywany w późniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego [w tym uzasadnieniu uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 8 kwietnia 2014 r., III CZP 87/13, a także – w zdecydowanej większości – sądów powszechnych, w których zdarzały się jednak orzeczenia odmienne, także wydane już po podjęciu uchwały w sprawie III CZP 18/13 (tak np. postanowienia Sądów Okręgowych: w Świdnicy z 26 września 2013 r., II Ca 566/13, w Warszawie z 4 listopada 2014 r., V Ca 4071/14, z 21 maja 2015 r., V Ca 2345/14]. W orzecznictwie wskazuje się zatem, że przed dniem ustawowego uregulowania służebności przesyłu, tj. przed 3 sierpnia 2008 r., istniała możliwość nabycia przez zasiedzenie służebności o treści odpowiadającej treści służebności przesyłu (por. uchwała SN z 7.10.2008 r., III CZP 89/08; aktualnie pogląd odmienny: postanowienie SN z 24.02.2023 r., III CZP 108/22). Zagadnienie zasiedzenia służebności przesyłu budziło i wciąż budzi wiele kontrowersji, przede wszystkim w doktrynie. Judykatura – nieraz w sprzeczności z poglądami części doktryny – w większości zajmuje stanowisko o możliwości zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu oraz o możliwości analogicznego stosowania art. 145 k.c. do dnia 3 sierpnia 2008 r. (por. ww. uchwała SN). Kwestia zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu bądź służebności przesyłu, którego bieg rozpoczął się przed 3 sierpnia 2008 r., a skończył po tej dacie (por. uchwała SN z 22.05.2013 r., III CZP 18/13), nadal budzi więc wątpliwości. Sąd Najwyższy potwierdził jednak dopuszczalność zaliczania posiadania przedsiębiorstw państwowych przy ustalaniu okresu niezbędnego do nabycia służebności w wyżej omówiony sposób. W aktualnym stanie prawnym nie budzi zaś wątpliwości możliwość nabycia służebności przesyłu w drodze zasiedzenia ze względu na treść art. 292 k.c. w związku z art. 305 4 k.c. Sąd Okręgowy przychyla się do poglądu, według którego również przed ustawowym uregulowaniem służebności przesyłu dopuszczalne było nabycie w drodze zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa. Zgodnie z treścią art. 305 4 k.c. do służebności przesyłu stosuje się odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych. Zgodnie natomiast z treścią art. 292 k.c. służebność gruntowa może być nabyta przez zasiedzenie tylko w wypadku, gdy polega na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia. Przepisy o nabyciu własności nieruchomości przez zasiedzenie stosuje się odpowiednio. Do zasiedzenia służebności przesyłu stosuje się odpowiednio m.in. przepisy o terminach zasiedzenia dla posiadających w dobrej i w złej wierze ( art. 172 k.c. ), o zawieszeniu biegu zasiedzenia z powodu siły wyższej ( art. 175 k.c. w zw. z art. 121 pkt 4 k.c. ), o przerwie w biegu zasiedzenia ( art. 175 k.c. w zw. z art. 123 § 1 pkt 1 k.c. ) oraz o doliczeniu posiadania poprzednika ( art. 176 k.c. ). Reasumując, Sąd Okręgowy podziela ugruntowane stanowisko Sądu Najwyższego w kwestii dopuszczalności nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu – por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2019 r., II CSK 626/18 i powołane tam orzecznictwo. Sąd Okręgowy miał na względzie, że postępowanie apelacyjne jest kontynuacją merytorycznego rozpoznania sprawy, dlatego niepodzielenie rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego powinno skutkować przede wszystkim jego zmianą ( art. 386 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. ). Uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania powinno następować wyjątkowo, a art. 386 § 4 k.p.c. nie może podlegać wykładni rozszerzającej. W sprawie ma jednak miejsce przypadek określony w tym przepisie, gdyż Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy. W odniesieniu do trybu procesowego przyjmuje się, że to uchybienie ma miejsce wtedy, gdy sąd I instancji oddalił powództwo na tej podstawie, że stwierdził istnienie przesłanki unicestwiającej roszczenie (np. brak legitymacji procesowej, przedawnienie roszczenia, przedwczesność powództwa) i nie rozpoznał merytorycznie podstaw powództwa (zob. np. T. Ereciński, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Część pierwsza. Postępowanie rozpoznawcze. Tom III, WKP 2016, teza 10 do art. 386). Sąd Rejonowy, przyjmując jeden z funkcjonujących w judykaturze i piśmiennictwie poglądów konkurencyjnych, nie dokonał oceny przesłanek nabycia przez wnioskodawcę służebności gruntowej o treści służebności przesyłu lub (o ile nabycie miałby nastąpić po 3 sierpnia 2008 r.) służebności przesyłu określonych w art. 172 kc. w zw. z art. 292 kc. Sąd nie ocenił, czy przy założeniu dopuszczalności nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, wnioskodawca lub podmiot wskazany we wniosku, spełnił kryteria nabycia przez zasiedzenie służebności o treści wskazanej we wniosku co do charakteru posiadania zależnego polegającego na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia przez wymagany okres czasu odpowiednio w zależności od objęcia posiadania w dobrej albo złej wierze i możliwości doliczenia posiadania wykonywanego przez poprzedników prawnych ( art. 176 § 1 kc. ). Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia nie zawiera też ustaleń dotyczących zakresu, w jakim podmiot zasiadujący służebność korzystał z nieruchomości w okresie biegu terminu zasiedzenia i w konsekwencji zakresu, w jakim nabył ją przez zasiedzenie – należy pamiętać, że treść służebności nabytej przez zasiedzenie musi odpowiadać faktycznemu zakresowi posiadania, czyli korzystania z nieruchomości, a nie postulowanemu zakresowi jak to ma miejsce w sprawach o ustanowienie służebności przesyłu. Sąd w związku z tym nie ocenił opinii biegłego z dziedziny geodezji co do ustalenia zakresu obciążenia nieruchomości i sporządzenia mapy w tym zakresie, ani odniósł się do rozbieżnych stanowisk wnioskodawcy i uczestników w tym zakresie. Sąd Okręgowy dostrzega, że pominięcie tych kwestii było usprawiedliwione przyjętą przez Sąd Rejonowy koncepcją rozstrzygnięcia sprawy. Niemniej jednak, w świetle reprezentowanego przez Sąd Okręgowy poglądu zachodziłaby potrzeba poczynienia tych wszystkich ustaleń i rozważań po raz pierwszy w drugiej instancji, a strony nie miałyby możliwości wniesienia zwykłego środka odwoławczego od orzeczenia Sądu Okręgowego. Sąd Rejonowy przeprowadził przy tym jedynie postępowanie dowodowe w zakresie m. in. opinii biegłego sądowego geodety. Po pierwsze, wyniki tego postępowania nie znalazły odzwierciedlenia w ustaleniach faktycznych i ocenach prawnych Sądu I instancji. Biegły geodeta nie ma jednak wiadomości specjalnych, które pozwalałyby na określenie przez niego sposobu obciążenia nieruchomości, a w szczególności – szerokości pasów służebności. Wiadomości specjalne w tym zakresie ma wyłącznie biegły z zakresu elektroenergetyki. Punktem wyjścia dla określenia treści służebności nabytej przez zasiedzenie i jej przestrzennego zakresu powinny być ustalenia co do zakresu posiadania prowadzącego do zasiedzenia. Jak słusznie zauważono w doktrynie, „treść służebności przesyłu powinna wskazywać, w jakim zakresie przedsiębiorca jest uprawniony do korzystania z nieruchomości obciążonej. W szczególności treść służebności przesyłu powinna wskazywać rodzajowo czynności, które mogą być podejmowane przez przedsiębiorcę korzystającego z nieruchomości obciążonej. Czynności takie mieszczą się zasadniczo w jednej z czterech kategorii: 1) umieszczenie urządzeń przesyłowych na nieruchomości obciążonej, 2) korzystanie z nich, 3) ich konserwacja oraz 4) usunięcie. W tak określonym zakresie czynności mieści się również wymiana istniejących urządzeń przesyłowych na nowe” (B. Lanckoroński w: Kodeks cywilny. Komentarz pod red. K. Osajdy, wyd. C.H. Beck, Legalis, stan prawny na 2019, nt. 27 do art. 305 1). Po przeprowadzeniu dowodu z opinii biegłego z zakresu elektroenergetyki Sąd Rejonowy powinien – dokonując analizy orzecznictwa Sądu Najwyższego w tym zakresie (zob. przede wszystkim uchwałę SN z 11 grudnia 2015 r. III CZP 88/15, OSNC 2016/12/144 i postanowienia: z 25 maja 2016 r., V CSK 531/15, OSNC-ZD 2018, nr 1, poz. 14, z 12 października 2017 r., IV CSK 724/16, i z 13 czerwca 2018 r., III CZP 118/17). Z tych przyczyn uznano za konieczne uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, o czym Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Wobec tego, że Sąd Okręgowy wydał rozstrzygnięcie kasatoryjne, o kosztach postępowania orzeknie Sąd Rejonowy w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie ( art. 108 § 2 k.p.c. ). Ryszard Małecki