Sad powszechny, I ACa 905/13

Sygn. akt I ACa 905/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 3 kwietnia 2014 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Ewelina Jokiel (spr.) Sędziowie: SA Andrzej Lewandowski SA Dariusz Janiszewski Protokolant: stażysta Agnieszka Kisicka po rozpoznaniu w dniu 3 kwietnia 2014 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy z powództwa W. M. przeciwko A. K. o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 11 kwietnia 2013 r. sygn. akt I C 1715/11 oddala apelację. Na oryginale właściwe podpisy. sygn. akt I ACa 905/13 UZASADNIENIE Powodowie W. M. i E. M. wystąpili przeciwko pozwanemu A. K. o uznanie za bezskuteczną w stosunku do powodów umowy przeniesienia własności nieruchomości na zabezpieczenie wraz z oświadczeniem dłużnika o uznaniu długu i poddaniu się rygorowi egzekucji zawartej w dniu 7 kwietnia 2009 r., jako dokonanej z pokrzywdzeniem ich jako wierzycieli, którym przysługiwała względem przenoszącego własność wierzytelność w kwocie 88.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami wynoszącymi 4% w skali roku wynikająca z umowy sprzedaży nieruchomości z dnia 3 sierpnia 2006 r. Z uwagi na fakt, że powódka E. M. zmarła przed wniesieniem pozwu sąd postanowieniem z dnia 24 stycznia 2012 r. odrzucił pozew w części, w jakiej został wniesiony przez E. M. . Powód sprecyzował, że w następstwie śmierci żony wnosi o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną w stosunku do niego. Pozwany w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa oraz o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów procesu w/g norm przewidzianych. Wyrokiem z dnia 11 kwietnia 2013 r. Sąd Okręgowy w Gdańsku oddalił powództwo oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania. Sąd I instancji ustalił, że w dniu 3 sierpnia 2006 r. powód W. M. i jego żona E. M. oraz A- (...) Sp. z o.o. z siedzibą w L. reprezentowana przez ich syna T. M. zawarli umowę sprzedaży nieruchomości na mocy której W. M. i E. M. sprzedali spółce A- (...) wchodzącą w skład ich majątku wspólnego nieruchomość stanowiącą działkę nr (...) obszaru 1.735 m2, za cenę 130.000 zł. Nabywczyni zapłaciła część ceny w kwocie 2.000 zł przed zawarciem umowy sprzedaży. W § 4 umowy strony postanowiły, że reszta ceny w kwocie 128.000 zł zostanie zapłacona przez kupującą spółkę najpóźniej do dnia 30 grudnia 2011 r. w 64 ratach miesięcznych po 2.000 zł każda wraz z odsetkami wynoszącymi 4% rocznie , płatnych do ostatniego dnia każdego miesiąca począwszy od września 2006 r. W dacie zawarcia umowy sprzedaży w/w nieruchomości (...) spółki A- (...) byli: T. M. , A. M. , powód W. M. oraz jego żona E. M. . Faktycznie działalnością gospodarczą kierowali T. M. (Prezes zarządu) oraz jego żona A. M. . Ustalił nadto Sąd I instancji, że na nabytej (...) spółka A- (...) wybudowała budynki spełniające funkcje biurowe oraz socjalne zaś istniejący garaż przekształciła w magazyn. W tym okresie spółka przynosiła zyski, zajmowała się sprzedażą i instalacją urządzeń grzewczych. Tytułem zapłaty ceny spółka A- (...) w miesięcznych ratach zapłaciła łącznie na rzecz sprzedających 40.000 zł. Z kwoty tej sprzedający pokrywali swoje koszty utrzymania. W połowie 2008 r. A- (...) Spółka z o.o. popadła w trudności finansowe. Konsekwencją tego było zaprzestanie spłaty rat z tytułu zapłaty ceny za nabytą nieruchomość. Niezapłacona część ceny nieruchomości nabytej w 2006 r. to 88.000 zł. W sprawozdaniu finansowym A- (...) Spółka z o.o. za rok 2007 nie ujęła długu wobec powoda W. M. i jego żony E. z tytułu sprzedaży nieruchomości w kolumnie zobowiązania długoterminowe. Ustalił nadto Sąd Okręgowy, że pozwany posiadał wobec spółki A- (...) wierzytelność w łącznej kwocie 3.841.263,33 zł z czego 3.604.253,59 zł tytułem należności głównej oraz 237.009,64 zł tytułem odsetek ustawowych. (...) Sp. z o.o. wobec pozwanego stanowiły ok. 50% całego zadłużenia spółki. (...) Sp. z o.o. wobec pozwanego przekładało się na wzrost zadłużenia pozwanego wobec jego wierzycieli. Z uwagi na bliskie powiązania gospodarcze, występujące trudności finansowe, a jednocześnie dobre kontakty między przedsiębiorcami, T. M. wyraził zgodę na nieformalne przejęcie kierownictwa spółki A- (...) przez pozwanego. W konsekwencji w 2009 r. pozwany przejął faktycznie prowadzenie spraw spółki A- (...) i uzyskał pełen wgląd do ksiąg spółki. T. M. i pozwany aby doprowadzić do spłaty istniejącego zadłużenia postanowili, że zostanie zawiązana nowa spółka z ograniczoną odpowiedzialnością pod nazwą A. . Założycielem i wspólnikiem w nowej spółce miał zostać przyjaciel T. M. , M. P. oraz pozwany. T. M. miał zostać prokurentem nowej spółki. Spółka (...) miała prowadzić działalność gospodarczą na terenie nieruchomości położonej w L. , stanowiącej własność spółki A- (...) . Nowopowstała spółka miała przynosić zyski, które miały być przeznaczone na spłatę zadłużenia spółki A- (...) wobec pozwanego oraz długów pozwanego powstałych w związku z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą. W dniu 6 kwietnia 2009 r. wspólnicy A- (...) Spółki z o.o. : T. M. , E. M. , W. M. i A. M. uchwałą nr (...) wyrazili zgodę na przeniesienie własności nieruchomości spółki na rzecz pozwanego celem zabezpieczenia długu przedmiotowej spółki względem pozwanego. W dniu 7 kwietnia 2009 r. A- (...) Spółka z o.o. reprezentowana przez Prezesa Zarządu T. M. zawarła z pozwanym prowadzącym działalność gospodarczą pod nazwą A. – (...) (...) w formie aktu notarialnego umowę przeniesienia własności nieruchomości na zabezpieczenie obejmujące również oświadczenie o uznaniu długu i poddaniu się rygorowi egzekucji. W § 1 ust. 2 i ust. 3 przedmiotowej umowy A- (...) Sp. z o.o. miała dług wobec pozwanego A. K. w kwocie 3.841.263,23 zł oraz poddała się rygorowi egzekucji wprost z aktu notarialnego na podstawie art. 777 § 1 pkt. 4 k.p.c. co do obowiązku zapłaty kwoty 3.841.263,23 zł w ratach miesięcznych po 3.000 zł, przy czym opóźnienie w zapłacie którejkolwiek z rat powodowało natychmiastową wymagalność wszystkich pozostałych rat. W § 3 umowy A- (...) Sp. z o.o. przeniosła na A. K. w celu zabezpieczenia spłaty długu opisanego w § 1 własność nieruchomości stanowiącej działkę nr (...) , objętej księgą wieczystą nr (...) , której wartość strony ustaliły na kwotę 924.129 zł. W § 4 ust. 1 umowy A. K. zobowiązał się do powrotnego przeniesienia na rzecz A- (...) Sp. z o.o. własności nieruchomości opisanej w § 3 w terminie 30 dni od dnia całkowitej spłaty długu opisanego w § 1 z zastrzeżeniem ust. 2, który stanowił, że jeżeli A- (...) Sp. z o.o. nie dokona całkowitej spłaty zadłużenia wraz z odsetkami w terminie do dnia 31 grudnia 2014 r. wówczas zobowiązanie A. K. do powrotnego przeniesienia własności nieruchomości wygasa i ma on prawo zaliczyć na poczet długu opisaną w § 3 umowy nieruchomości składając w tym celu stosowne oświadczenie. Poza nieruchomością będącą przedmiotem umowy w skład majątku spółki A- (...) wchodził tylko towar. 7 kwietnia 2009 r. została zawarta w formie aktu notarialnego umowa spółki z ograniczoną odpowiedzialnością pod nazwą A. – Technika (...) Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością . Jedynymi założycielami i wspólnikami nowo zawiązanej spółki zostali pozwany A. K. oraz M. P. . Każdy ze wspólników objął po 50 udziałów w kapitale zakładowym spółki, w łącznej wysokości 2.500 zł. Spółka nie została zarejestrowana w KRS. Powód nie dochodził sądownie od A- (...) Sp. z o.o. zapłaty pozostałej części ceny sprzedaży nieruchomości. Liczył, że T. M. i pozwany rozpoczną działalność w nowej formie, która będzie przynosiła zyski. Po śmierci żony powód oraz jego troje dzieci zawarli umowę o dział spadku. Wierzytelność E. M. wobec A- (...) Spółki z o.o. nie była objęta przedmiotową umową. Spadek po E. M. dziedziczony jest w równych częściach przez powoda i jego dzieci – po ¼ każdy. Powód W. M. , T. M. oraz A. M. sprzedali udziały w A- (...) Spółka z o.o. w grudniu 2009 r. W oparciu o powyższe ustalenia Sąd Okręgowy uznał, że żądanie pozwu nie może być uwzględnione. Badając okoliczności sporne uznał Sąd I instancji, że pozwany nie udowodnił aby umowa sprzedaży z 3.08.2006 r. była umową pozorną, a mianowicie, że strony zawierając umowę sprzedaży nieruchomości de facto zawarły umowę darowizny. Ponadto oceniając świadomość powoda co do faktu przewłaszczenia nieruchomości przez spółkę A- (...) na rzecz A. K. i jego zgody na tę czynność uznał Sąd Okręgowy, że powód wiedział o tej czynności i co więcej wyraził na nią zgodę. Wniosek taki sąd orzekający wyprowadził z faktu wynikającego z treści uchwały (...) Spółki A- (...) , w tym powoda i jego żony wyrażającej zgodę na przeniesienie własności nieruchomości spółki na A. K. . Autentyczność dokumentu zawierającego treść uchwały nie była kwestionowana. W ocenie Sądu Okręgowego zeznania powoda i świadków: A. M. , M. C. , T. M. , M. M. , M. P. na okoliczność nieświadomości powoda co do faktu dokonania czynności nie są wiarygodne, jako że ich źródłem są osoby pozostające w bliskich stosunkach z powodem lub jego rodziną i kształt ich zeznań jest podporządkowany interesowi procesowemu powoda. Sąd I instancji zwrócił nadto uwagę, że powód nie podważał podjętej uchwały przed sądem, nie uchylał się od skutków swojego oświadczenia woli, nie kwestionował ważności czynności sprzedaży dokonanej w następstwie podjęcia uchwały przez wspólników. Analizując podstawę prawną żądania – art. 527 k.c. doszedł Sąd I instancji do wniosku, że czynność polegająca na przewłaszczeniu nieruchomości na zabezpieczenie dokonana przez dłużnika z jednym z wierzycieli w okresie niewypłacalności może zostać uznana za bezskuteczną w stosunku do innego wierzyciela również w sytuacji, w której zobowiązanie do zwrotnego przeniesienia własności nieruchomości jeszcze nie wygasło, jak to ma miejsce w sprawie niniejszej. Czynność taka, nawet jeśli nie skutkuje definitywnym zaspokojeniem wierzyciela, prowadzi do zdecydowanego polepszenia jego sytuacji w porównaniu z sytuacją pozostałych wierzycieli. W przypadku wszczęcia egzekucji przeciwko dłużnikowi nie mogłaby ona być skierowana do przewłaszczonej nieruchomości. W razie zaś ogłoszenia upadłości dłużnika przewłaszczona nieruchomość nie weszłaby w skład masy upadłości. W każdym przypadku wierzyciele nie uzyskaliby zaspokojenia z nieruchomości w takim zakresie, w jakim mogliby je uzyskać, gdyby wchodziła w skład majątku dłużnika. Pomimo powyższego uznał Sąd, że nie można mówić o pokrzywdzeniu wierzyciela, w sytuacji gdy działając jako wspólnik dłużnika wyraził (w uchwale wspólników podjętej m. in. przez niego i jego żonę) zgodę na dokonanie czynności, której uznania za bezskuteczną domaga się pozwem wniesionym w przedmiotowej sprawie. Sąd Okręgowy uznał, że powód, podobnie jak dokonujący czynności w imieniu dłużnika jego syn, działali w przekonaniu, że dokonywana czynność nie tylko nie pokrzywdzi wierzycieli, ale pozwoli na spłatę ich zobowiązań dzięki wniesieniu przewłaszczonej nieruchomości do nowo założonej spółki (...) . Podkreślił Sąd I instancji, że okoliczność zgody wierzyciela na dokonanie czynności ma istotne znaczenie dla stwierdzenia wystąpienia przesłanki działania przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela i w zasadzie – jak zauważył Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 października 2006 r. III CSK 58/06, OSNC 2007/9/138 – wyłącza możliwość oceny działania sprzedającego dłużnika in fraudem creditoris w rozumieniu art. 527 § 1 k.c. Analizując kolejną przesłankę skargi pauliańskiej Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że zgodnie z utrwaloną wykładnią art. 527 § 2 k.c. niewypłacalność dłużnika powinna istnieć w chwili zaskarżenia (wniesienia powództwa o uznanie czynności za bezskuteczną) i zachować aktualność na chwilę orzekania (wyrok S.Nz. 18.04.2012 r., V CSK 183/11, LEX nr 1231628). Powód nie podniósł żadnych twierdzeń ani nie przeprowadził dowodów na okoliczność aktualnego stanu wypłacalności Spółki A- (...) ani też na okoliczność stanu wypłacalności tej spółki w listopadzie 2011 r. (dzień wniesienia pozwu). Z powyższych przyczyn Sąd Okręgowy powództwo oddalił. Apelację od przedmiotowego wyroku wywiódł powód zaskarżając wyrok w całości. Apelujący zarzucił wyrokowi naruszenie przepisów postępowania, które mogły mieć wpływ na treść wydanego orzeczenia – art. 233 k.p.c. poprzez zastąpienie przez Sąd orzekający swobodnej oceny dowodów oceną dowolną poprzez uznanie za udowodnioną okoliczność, że strona powodowa miała świadomość co do faktu przewłaszczenia nieruchomości przez spółkę A- (...) na pozwanego, podczas gdy strona powodowa wykazała osobowymi środkami dowodowymi, jak również zeznaniami powoda, iż nie miał on świadomości, co do znaczenia podpisu na uchwale (...) spółki A- (...) , - art. 328 § 2 k.p.c. poprzez przedstawienie w uzasadnieniu wyroku szeregu argumentów wskazujących na spełnienie przesłanek z art. 527 k.c. oraz przedstawienie orzecznictwa przemawiającego za uwzględnieniem powództwa w całości co w konsekwencji prowadzi do wewnętrznej sprzeczności pomiędzy uzasadnieniem a sentencją wyroku. Ponadto powód zarzucił wyrokowi naruszenie prawa materialnego t.j. - art. 527 k.c. poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji oddalenie powództwa w całości w sytuacji gdy w sprawie występują wszystkie przesłanki z naruszonego przepisu; - art. 6 k.c. poprzez wydanie wyroku nieuwzględniającego powództwa, pomimo że sąd w uzasadnieniu wskazał jako udowodnione, że pozwany działał ze świadomością pokrzywdzenia powoda oraz mimo uznania przez sąd za nieudowodnione, iż umowa sprzedaży zawarta pomiędzy powodem, a spółką, jak twierdził powód była pozorna. W świetle powyższych zarzutów wnioskował skarżący o zmianę wyroku (jak wynika z treści apelacji omyłkowo wnioskował o oddalenie powództwa w całości) i uwzględnienie powództwa, względnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji przy uwzględnieniu kosztów procesu. W uzasadnieniu apelujący szczegółowo odniósł się do wskazanych zarzutów argumentując wbrew ustaleniom sądu, że co do niewypłacalności spółki A- (...) powyższe można wywieść z całości okoliczności sprawy, a w szczególności dowodzi tego okoliczność, że spółka nie jest w stanie zapłacić swego wymagalnego długu. Pozwany na rozprawie przed Sądem Apelacyjnym wniósł o oddalenie apelacji oraz zasądzenie kosztów w/g norm przepisanych. Sąd Apelacyjny ustalił i zważył co następuje: Apelacja powoda nie jest zasadna. Sąd I instancji dokonał w sprawie prawidłowych ustaleń faktycznych, które to ustalenia Sąd Apelacyjny przyjmuje za własne bez konieczności ich ponownego dokonywania. Sąd Okręgowy nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów wynikającej z art. 233 § 2 k.p.c. Oceniając wiarygodność zeznań świadków w kontekście wszystkich okoliczności sprawy w szczególności dowodów z dokumentów. Z treści podjętej przez wspólników uchwały jednoznacznie wynika, że powód a także inni wspólnicy wyrazili zgodę na przeniesienie własności nieruchomości spółki na A. K. . Autentyczność tego dokumentu nie była kwestionowana nigdy też nawet po zawarciu umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie powód swojej zgody nie kwestionował. W świetle tego, że zgoda na powyższą czynność wynikała ze zgodnego działania powoda i jego syna T. M. w celu stworzenia warunków pozwalających na kontynuowanie działalności gospodarczej w innej formie i za pośrednictwem innych osób, co z kolei pozwoliłoby na zapłatę ceny za nieruchomość na rzecz powoda, nie sposób uznać, że powód takiej zgody nie wyraził. Dopiero gdy w skład nowo powstałej spółki, jako wspólnik nie wszedł T. M. okazało się, że do realizacji wspólnych planów nie doszło, a to spowodowało kwestionowanie dokonanej czynności. W takiej sytuacji zważywszy dodatkowo na powiązania rodzinne i aktualnie już wspólny interes (...) spółki A- (...) w odzyskaniu nieruchomości istniały podstawy w ocenie Sądu Apelacyjnego aby zeznania świadków w zakresie w jakim świadkowie zeznają, że powód nie wiedział o zamiarze oraz dokonaniu zaskarżonej czynności są niewiarygodne. Odmowa wiary zeznaniom A. M. , M. C. , T. M. , M. M. i M. P. nie narusza dyspozycji art. 233 § 1 k.p.c. Apelujący nie zdołał wykazać, że dokonując oceny zeznań wyżej wymienionych świadków Sąd orzekający uchybił zasadom logicznego rozumowania, lub doświadczenia życiowego, a tylko takie uchybienia mogą być przeciwstawione uprawnieniu sądu do dokonywania swobodnej oceny dowodów. (por. m. in.: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16.12.2005 r., III CSK 314/05, II CK 59/05 z dnia 15.09.2005 r., II CK 385/04 – wyrok z dnia 10.02.2005 r., II CK 419/04 z dnia 9.02.2005 r.). Sąd Okręgowy nie naruszył także art. 328 § 2 k.p.c. oceniając żądanie powoda uznania czynności prawnej za bezskuteczną wobec powoda w oparciu art. 527 k.c. dla wyjaśnienia istoty sprawy na sądzie orzekającym spoczywał obowiązek ustalenia wszystkich przesłanek zakreślonych dyspozycją art. 527 i nast. k.c. okoliczność, że dłużnik miał świadomość działania z pokrzywdzeniem wierzycieli co ustalił Sąd I instancji, a także, że dokonana czynność może zostać uznana za krzywdzącą wierzycieli nie jest wystarczająca dla uwzględnienia powództwa. Nie zauważa apelujący, że na powodzie zgodnie z art. 6 k.c. spoczywał obowiązek wykazania niewypłacalności dłużnika słusznie powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego zauważył Sąd I instancji, że niewypłacalność dłużnika powinna istnieć w chwili zaskarżenia czynności, tj. wniesienia powództwa o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną) i zachować aktualność na dzień orzekania (wyrok SN z 18.04.2012 r., VCSK 183/11). Powód nie podniósł żadnych twierdzeń, ani też nie przeprowadził dowodów na okoliczność aktualnego stanu wypłacalności spółki A- (...) . Powód nie dochodził zapłaty wierzytelności od spółki na drodze sądowej, co więcej nawet takiej możliwości nie rozważał (pismo powoda z 23.03.2012 r. k – 118 akt). Poczynając od 2009 r. nie wiadomo jaki jest majątek spółki, jakie posiada zobowiązania (za wyjątkiem wierzytelności powoda i pozwanego). Skoro zatem powód nie sprostał ciężarowi dowodu co do niewypłacalności będącej dłużnikiem spółki, a z postępowania dowodowego wynika, że poza nieruchomością nabytą od powoda i jego żony, spółka A- (...) ” posiadała także towar to słusznie uznał Sąd I instancji, że istotna z punktu widzenia zgłoszonego roszczenia okoliczność nie została udowodniona. Sporządzone uzasadnienie wyroku nie jest wewnętrznie sprzeczne jak twierdzi skarżący. Pomimo bowiem ustalenia, że zostały spełnione warunki z art. 527 § 4 k.c. Sąd orzekający wskazał, iż nie została udowodniona niewypłacalność dłużnika, która jest konieczna dla skutecznego domagania się bezskuteczności czynności. Twierdzenia powoda zawarte w apelacji co do tego, że spółka nie jest w stanie spłacić długu, nie są wystarczające w świetle uwag wyżej poczynionych. Ponadto Sąd Apelacyjny zgadza się z Sądem Okręgowym, że skoro powód jako wierzyciel wyraził zgodę na dokonanie zaskarżonej czynności, to z uwagi na zmianę okoliczności i zawiązanie nowej spółki bez udziału w niej jego syna nie może obecnie skutecznie twierdzić, że czynność została dokonana z jego pokrzywdzeniem. Słusznie powołał się Sąd I instancji na pogląd Sądu Najwyższego zaprezentowany w wyroku z dnia 13 października 2006 r. w sprawie III CSK 58/06 (OSNC 2007/9/138), że okoliczność zgody wierzyciela na dokonanie czynności, a taka sytuacja miała miejsce w przedmiotowej sprawie wyłącza możliwość oceny działania sprzedającego dłużnika in fraudem creditoris w rozumieniu art. 527 § 1 k.c. W rezultacie pomimo spełnienia części przesłanek z art. 527 k.c. , to roszczenie z uwagi na niewykazanie (konieczne jest w tym przypadku udowodnienie niewypłacalności dłużnika, a nie tylko uprawdopodobnienie tego faktu jak to twierdzi w apelacji skarżący) niewypłacalności dłużnika, a także z uwagi na zgodę wierzyciela na dokonanie czynności, nie mogło zostać uwzględnione. Sąd Okręgowy nie naruszył dyspozycji art. 527 k.c. ani też art. 6 k.c. właściwie rozkładając ciężar dowodu. Mając powyższe okoliczności na względzie, podzielając w pełni prawidłowość ustaleń faktycznych oraz rozważań prawnych Sądu I instancji Sąd Apelacyjny na mocy art. 385 k.p.c. apelację powoda jako pozbawioną podstaw oddalił. Sąd Apelacyjny pomimo wniosku pełnomocnika pozwanego o zasądzenie kosztów według norm przepisanych, nie orzekł o tym obowiązku bowiem pełnomocnik pozwanego nie był adwokatem, radcą prawnym ani też rzecznikiem patentowym, w konsekwencji zgodnie z art. 98 § 2 k.p.c. winien te koszty wykazać, czego nie uczynił.