Sygn. akt VIII Ca 283/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 2 lipca 2014 r. Sąd Okręgowy w Toruniu VIII Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący: SSO Rafał Krawczyk (spr.) Sędziowie: SSO Hanna Matuszewska SSO Jadwiga Siedlaczek Protokolant: sekr. sądowy Natalia Wilk po rozpoznaniu w dniu 25 czerwca 2014 r. w Toruniu na rozprawie sprawy z powództwa T. S. przeciwko A. C. i M. M. o ustalenie na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Rejonowego w Toruniu z dnia 3 lutego 2014 r. sygn. akt I C 1623/13
- oddala apelację;
- zasądza od powoda T. S. na rzecz każdego z pozwanych: A. C. i M. M. kwoty po 900 (dziewięćset) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu za instancję odwoławczą. Sygn. akt VIII Ca 283/14 UZASADNIENIE Powód T. S. w pozwie przeciwko M. M. i A. C. domagał się ustalenia nieważności umowy sprzedaży nieruchomości z dnia 8 maja 2012 r. Wyrokiem z dnia 3 lutego 2014 r. Sąd Rejonowy w Toruniu oddalił powództwo oraz zasądził od powoda na rzecz pozwanych w częściach równych 3617 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Sąd Rejonowy ustalił, że 24 listopada 2010 r. powód i pozwany M. M. zawarli umowę pożyczki i przeniesienia własności na zabezpieczenie wierzytelności z tej umowy, której przedmiotem była nieruchomość położona w S. , kw (...) . M. M. zobowiązał się do zwrotnego przeniesienia własności w ciągu 30 dni od spłaty zadłużenia. T. S. w umowie tej oświadczył, że w razie braku zwrotu pożyczki do 31 marca 2011 r., do 30 kwietnia 2011 r. opróżni i opuści budynek na przedmiotowej nieruchomości. W dniu 27 grudnia 2010 r. w dziale III księgi wieczystej wpisano roszczenie T. S. o zwrotne przeniesienie własności. Nie zwrócił on pożyczki w umówionym terminie, nadto nie opróżnił i nie wydał nieruchomości. W dniu 10 listopada 2011 r. przekazał pożyczkodawcy kwotę 32.000 zł, a 30 listopada 54.000 zł tytułem spłaty pożyczki. M. M. nie złożył oświadczenia woli rozwiązania umowy pożyczki w związku z jej zwrotem oraz zwrotnego przeniesienia własności nieruchomości . W dniu 10 stycznia 2012 r. T. S. pozwał M. M. o kwotę 51.000 zł tytułem nienależnego świadczenia stanowiącego różnicę między pożyczką zaciągniętą a spłaconą. Ostatecznie powództwo zostało uwzględnione co do kwoty 26.000 zł. W dniu 30 maja 2012 r. roszczenie T. S. o zwrotne przeniesienie własności zostało wykreślone z działu III księgi wieczystej, z uwagi na niezłożenie przez niego wniosku o wpis własności w ustawowym terminie tj. do 31 marca 2012 r. W dniu 8 maja 2012 r. M. M. przedmiotową nieruchomość A. C.
(1). Na tle tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Rejonowy stwierdził, że brak podstaw by uznać umowę z 8 maja 2012 r. za naruszającą zasady współżycia społecznego a przez to nieważną. Powód natomiast powinien skorzystać z instytucji unormowanej w art. 59 k.c. Jednocześnie Sąd zaznaczył, że ze nie jest możliwe ustalenie nieważności umowy zawartej w warunkach tego przepisu tylko na tej podstawie, że strony wiedziały o istnieniu roszczenia osoby trzeciej. Niezbędne jest wykazanie dalszych okoliczności świadczących o sprzeczności umowy z zasadami współżycia społecznego Powód złożył apelację od powyższego wyroku zaskarżając go w całości i zarzucając:
- naruszenie art. 58 § 2 k.c. poprzez niewłaściwą wykładnię jego przesłanek, przez bezzasadne przyjęcie, że brak było podstaw do uznania, iż umowa sprzedaży zawarta w dniu 8 maja 2012 r. dotycząca sprzedaży przedmiotowej nieruchomości nie narusza zasad współżycia społecznego i jako taka jest umową ważną, podczas gdy prawidłowa wykładnia przesłanek tego przepisu, poparta prawidłową oceną materiału dowodowego powinna prowadzić do odmiennych wniosków w tej materii i skutkować uznaniem umowy za bezwzględnie nieważną
- sprzeczność istotnych ustaleń sądu z materiałem dowodowym a w konsekwencji naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. przez przekroczenie zasad swobodnej oceny dowodów, dokonanej w sposób wybiórczy, wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego. polegającej na zupełnym pominięciu faktów objętych materiałem dowodowym w tym faktu, iż pozwani przez swoje działanie pozbawili powoda możliwości realizacji swoich uprawnień, łamiąc zasady uczciwości i dobrych obyczajów w obrocie co odpowiadało hipotezie art. 58 § 2 k.c. Wniósł o zmianę wyroku przez uwzględnienie powództwa wraz z kosztami procesu, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Toruniu z pozostawieniem mu orzeczenia o kosztach postępowania za instancję odwoławczą. Pozwani wnieśli o oddalenie apelacji oraz o zasądzenie na ich rzecz kosztów procesu. Sąd Okręgowy zważył, co następuje. Apelacja podlegała oddaleniu jako bezzasadna. Ustalenia faktyczne Sądu I instancji są prawidłowe, znajdują odzwierciedlenie w przeprowadzanych dowodach, ocenionych bez naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów, która wymaga, aby sąd oceniał materiał dowodowy w sposób logiczny, spójny i zgodny z zasadami doświadczenia życiowego. Należy przywołać utrwalony w orzecznictwie pogląd, że do naruszenia przepisu art. 233 § 1 k.p.c. mogłoby dojść tylko wówczas, gdyby skarżący wykazał uchybienie podstawowym regułom służącym ocenie wiarygodności i mocy poszczególnych dowodów, tj. regułom logicznego myślenia, zasadzie doświadczenia życiowego i właściwego kojarzenia faktów (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2005 r., III CK 314/05, Lex nr 172176). Tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami lub gdy wnioskowanie sądu wykracza poza schematy logiki formalnej albo wbrew zasadom doświadczenia życiowego nie uwzględnia jednoznacznych praktycznych związków przyczynowo-skutkowych, przeprowadzona przez sąd ocena dowodów może być skutecznie podważona (wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 27 lutego 2007 r., I ACa 1053/06, Lex nr 298433). Skarżący tego typu uchybień nie wykazał. Sąd Okręgowy przyjmuje zatem ustalenia Sądu a quo za swoje i czyni je podstawą własnego rozstrzygnięcia. Za punkt wyjścia do oceny zasadności powództwa należy przyjąć stwierdzenie, że badaniu co do niesprzeczności z zasadami współżycia społecznego podlega nie tylko treść czynności prawnej, ale i jej cel rozumiany jako stan rzeczy, który nie jest objęty treścią oświadczenia woli, ale ma być zrealizowany w następstwie wykonania uprawnień i obowiązków wynikających z dokonanej czynności prawnej i jest znany jej stronom. W stanie faktycznym sprawy takiego stanu teoretycznie można by upatrywać w niemożności realizacji przez powoda roszczenia o zwrotne przeniesienie własności, wynikającego z umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie z dnia 24 listopada 2010 r., wobec nabywcy nieruchomości. Niesporne jest, że umowa sprzedaży nieruchomości z dnia 8 maja 2012 r. czyniła niemożliwym dochodzenie tego roszczenia. Co do zasady, gdy umowa uniemożliwia zadośćuczynienie roszczeniu osoby trzeciej, możliwe jest ustalenie jej nieważności na podstawie art. 58 § 2 k.c. Jak jednak trafnie wskazał Sąd I instancji, niedopuszczalne jest w takim przypadku oparcie się tylko na wiedzy stron o roszczeniu osoby trzeciej. Konieczną przesłanką powództwa z art. 189 k.p.c. w zw. z art. 58 § 2 k.c. jest wykazanie interesu prawnego i istnienia innych (poza wiedzą) okoliczności świadczących o sprzeczności kwestionowanej czynności z zasadami współżycia społecznego. W razie udowodnienia takich okoliczności wypełniających hipotezę art. 58 § 2 k.c. , poszukiwanie ochrony prawnej w oparciu o art. 59 k.c. byłoby już bezprzedmiotowe. Sankcja w postaci bezwzględnej nieważności wywołuje bowiem skutek wsteczny ( ex tunc) i prowadzi do eliminacji czynności prawa, która miałaby być ubezskuteczniona w trybie art. 59 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 902/99, Lex nr 54357). Powoływanie się przez skarżącego na stanowisko wyrażone w wyrokach Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 10 września 2013 r., I ACa 736/13 i Sądu Najwyższego z 12 lutego 2002 r. jest niezrozumiałe, gdyż w pełni odpowiada ono poglądowi prawnemu Sądowi I instancji, przyjętemu w ślad za wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 1993 r., II CRN 94/92 (Wokanda 1993/6/4). Nie ma więc potrzeby szerszego uzasadniania tezy, że w wypadku, gdy umowa uniemożliwia zadośćuczynienie roszczeniu osoby trzeciej, możliwe jest ustalenie jej nieważności na podstawie art. 58 § 2 k.c. jednak nieważność nie może wynikać jedynie z wiedzy stron o roszczeniu osoby trzeciej. Do uznania tej bezwzględnej nieważności niezbędne jest wykazanie dalszych okoliczności świadczących o sprzeczności umowy z zasadami współżycia społecznego. Do nich zaliczyć można przykładowo zawarcie umowy stron w celu pokrzywdzenia osoby trzeciej. Jak jednak podkreślił Sąd Najwyższy, nie będzie tu z reguły wystarczające ustalenie, iż strony zdawały sobie sprawę również i z tego, że wykonanie umowy uniemożliwi zadośćuczynienie roszczeniu tej osoby, choć świadomość takiego stanu rzeczy nie powinna uchodzić uwadze sądu przy ocenie zgodności umowy z zasadami współżycia społecznego na tle całokształtu okoliczności. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie powód nie wykazał choćby tego, że obok pozwanego M. M. , również A. C. miał świadomość, że przedmiotowa nieruchomość objęta jest umową przewłaszczenia na zabezpieczenie i że obowiązek zwrotnego przeniesienia własności jest aktualny. Skarżący prezentuje w tej kwestii swoją wersję przebiegu wydarzeń, która na płaszczyźnie dowodowej mogłaby znajdować potwierdzenie jedynie w jego własnych zeznaniach złożonych przed sądem. Z zeznań tych wynika jednak tylko tyle, że poinformował on A. C. o sytuacji prawnej nieruchomości w czerwcu lub lipcu 2012 r. - a więc już po sprzedaży - kiedy ten, jako nowy właściciel nieruchomości okazał mu akt notarialny. Z uwagi na brak innych dowodów, okoliczności związane ze stanem wiedzy A. C. musiały zostać ustalone w sposób daleki od precyzji, z pominięciem jakiegokolwiek tła stosunków łączących pozwanych i szczegółów dokonanej transakcji. Nie było również możliwe ustalenie istotnych dla sprawy faktów, a więc wiedzy obu pozwanych o roszczeniu powoda i ich świadomym dążeniu do zniweczenia tego prawa, w drodze domniemań faktycznych ( art. 231 k.p.c. ). Nie ma bowiem dostatecznych argumentów by podważyć słowa pozwanego A. C. , że nie była mu znana treść ustaleń co do zwrotnego przeniesienia własności nieruchomości. Tym bardziej trudno dostrzec inne przesłanki wskazujące np. że umowa sprzedaży zawarta dnia 8 maja 2012 r. była fikcyjna, nie wiązała się z transferem pieniędzy lub miała na celu wyłącznie zamknięcie powodowi prawnej drogi do odzyskania nieruchomości. Z zeznań A. C. wynikało, iż nie znał współpozwanego, o ofercie sprzedaży dowiedział się z ogłoszenia, nieruchomość kupił dla syna, wiedział że jest zamieszkała co znalazło swój wyraz w obniżeniu ceny, a o roszczeniach powoda dowiedział się już po zawarciu umowy. Trudno je zdyskwalifikować w sytuacji gdy żadne inne dowody nie składają się odmienny obraz przebiegu wydarzeń i przyjąć za podstawę wyroku fakty przeciwstawne tym zeznaniom. Same wątpliwości co do intencji M. M. są niewystarczające do przypisania pozwanym działania w warunkach art. 58 § 2 k.c. Po pierwsze, nie jest oczywiste, że w chwili sprzedaży tj. 8 maja 2012 r. był on świadomy, że powód wywiązał się z pożyczki z dnia 24 listopada 2010 r. Fakt zwrotu pożyczki był wyjątkowo wątpliwy i został przyjęty dopiero w wyroku w sprawie I C 374/12 (zapadłym już po 8 maja 2012 r.), w którym sąd orzekający zwrócił uwagę na nietransparentność i niejasności w rozliczeniach między powodem a M. . Po drugie, gdyby nawet w chwili sprzedaży M. wiedział, że powód powinien odzyskać przewłaszczoną nieruchomość, nie znaczy to jeszcze, że wiedza ta istniała po stronie drugiego z kontrahentów. W niniejszym procesie powód powinien udowodnić, że działanie obu pozwanych w związku ze sprzedażą nieruchomości naruszało reguły uczciwego obrotu i elementarnej uczciwości, będąc zmową ukierunkowaną na jego pokrzywdzenie. Ponieważ takich okoliczności nie wykazał, nie ma przesłanek do potraktowania umowy sprzedaży nieruchomości zawartej przez pozwanych jako naruszającej zasady współżycia społecznego ( art. 58 § 2 k.c. ). Z tych względów apelację należało oddalić zgodnie na podstawie art. 385 k.p.c. O kosztach procesu za II instancję orzeczono po myśli art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. § 6 pkt 6 w zw. z § 13 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 461).