Sad powszechny, I C 396/13

Sygn. akt I C 396/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 12 marca 2014 roku Sąd Okręgowy we Wrocławiu I. Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący SSO Dominika Romanowska Protokolant Ewelina Kiałka po rozpoznaniu na rozprawie 11 marca 2014 roku we Wrocławiu sprawy z powództwa T. S. przeciwko (...) i (...) , Zarejestrowanemu (...) w Polsce z siedzibą w N. o zapłatę oddala powództwo. na oryginale właściwy podpis,- UZASADNIENIE Powód T. S. pozwem skierowanym przeciwko (...) i (...) , Zarejestrowanemu (...) w Polsce, wniósł o zobowiązanie strony pozwanej do złożenia następującego oświadczenia woli: „ (...) i (...) , Zarejestrowany (...) w Polsce, spadkobierca zmarłej w dniu (...) roku L. P. z d. J. oświadcza, że w wykonaniu zapisu zawartego w testamencie L. P. z dnia 09 września 2003 roku w formie aktu notarialnego Rep. A nr (...) , otwartym i ogłoszonym w dniu 01 czerwca 2007 roku, wypłaci kwotę 122.100 zł, która stanowi 10% majątku spadkowego” oraz do wypłaty żądanej kwoty. W uzasadnieniu żądania powód podniósł, iż L. P. , zmarła (...) roku, w testamencie z dnia 09 września 2003 roku sporządzonym w formie aktu notarialnego, powołała do całości spadku stronę pozwaną, oświadczając jednocześnie, że tytułem zapisu przeznacza powodowi spłatę równowartości 10% majątku spadkowego. Testament został otwarty i ogłoszony w dniu 01 czerwca 2007 roku. Powód wskazał, że postanowieniem z dnia 28 stycznia 2013 roku w sprawie o dygn. Akt I Ns 196/06, Sąd Rejonowy dla Wrocławia Krzyków stwierdził, że spadek po L. P. nabył jej siostrzeniec S. B. w całości wprost, na podstawie testamentu notarialnego z dnia 16 maja 2000 roku Rep. (...) . Postanowienie to zostało jednak zaskarżone przez uczestników postępowania i nie jest jeszcze prawomocne. Uzasadniając wysokość żądanej kwoty zapisu powód podniósł, że w skład masy spadkowej wchodzi ¾ części budynku mieszkalnego i ¾ gruntu o powierzchni 1.350 m 2 , a wartość całego majątku spadkowego szacowana jest na 1.221.000 zł. Przypadający powodowi zapis, wynoszący 10% całego majątku, wynosi więc 122.100 zł. Z ostrożności procesowej powód wskazał, że gdyby strona pozwana podniosła zarzut przedawnienia roszczenia o wykonanie zapisu testamentowego, to byłoby to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Pierwotnie pozew o wykonanie zapisu został przez niego wniesiony jeszcze przed upływem okresu przedawnienia, co wskazuje na dużą dbałość powoda o własne interesy. Jednak na skutek nieuzupełnienia w terminie braków formalnych pozwu, co było wynikiem nieznajomości prawa przez powoda, został mu on zwrócony. Jednocześnie powód podał, że w przedmiotowej sprawie niezwykle istotna jest ostatnia wola spadkodawczyni, z którą powód mieszkał przez ostatnich 12 lat, zajmował się nią w czasie choroby, kupował leki i odwiedzał w szpitalu. Dokonanie zapisu w testamencie było wynikiem wdzięczności spadkodawczyni za opiekę sprawowaną przez powoda przez wiele lat. Pismem procesowym z dnia 02 września 2013 roku, powód sprecyzował żądanie pozwu i podał, że domaga się zasądzenia od strony pozwanej na jego rzeczy kwoty 122.000 zł tytułem zapisu. W odpowiedzi na pozew strona pozwana (...) i (...) , Zarejestrowany (...) w Polsce, wniosła o oddalenie powództwa w całości. Pozwana zarzuciła, że po jej stronie występuje brak legitymacji biernej, ponieważ zgodnie z prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku, nie jest ona spadkobiercą ani zapisobiercą po zmarłej L. P. . Również powodowi nie przysługuje roszczenie o wykonanie zapisu, bowiem testament, który zawierał zapis na jego rzecz, został uznany za nieważny. Jedynym spadkobiercą L. P. jest jej siostrzeniec S. B. , zaś testament, na podstawie którego nabył on spadek, nie zawierał żadnych rozporządzeń na rzecz pozwanej czy innych osób. Ponadto strona pozwana podniosła, z ostrożności procesowej, zarzut przedawnienia roszczenia powoda. Wskazała, że okres przedawnienia wynosi w niniejszej sprawie 5 lat począwszy od dnia ogłoszenia testamentu L. P. i upłynął w dniu 01 czerwca 2012 roku. W ocenie pozwanej nie zachodzą także przesłanki z art. 5 k.c. , pozwalające na uznanie, że zgłoszenie w niniejszej sprawie zarzutu przedawnienia jest sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego. Zaniedbania powoda w zakresie pierwotnego złożenia pozwu były bowiem w całości przez niego zawinione, pozwana nie miała na nie żadnego wpływu i nie mogą one być podstawą do skorzystania z art. 5 k.c. Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny: L. P. zmarła w dniu (...) roku we W. . Przez wiele lat była (...) , członkinią (...) i (...) , Zarejestrowanego (...) w Polsce. Przez ostatnie 12 lat przed jej śmiercią zamieszkiwał z nią i opiekował się nią powód T. S. , który w tamtym czasie również był wyznawcą (...) . Zajmował się nią w czasie choroby, kupował leki, odwiedzał ją w szpitalu. Okoliczność bezsporna W dniu 16 maja 2000 roku w Kancelarii Notarialnej we W. przy ulicy (...) przed notariuszem E. R. , aktem notarialnym Rep. A (...) , L. P. powołała do całości spadku jako jedynego spadkobiercę swojego siostrzeńca S. B. . W dniu 09 września 2003 roku w Kancelarii Notarialnej we W. przy ulicy (...) przed notariuszem A. C. , w akcie notarialnym Rep. A (...) L. P. do całości spadku powołała S. - (...) i (...) , Zarejestrowany (...) w Polsce z siedzibą w N. . Ponadto tytułem zapisu w testamencie z 09 września 2003 r. przeznaczyła T. S. spłatę równowartości 10% majątku spadkowego. Dowód: - dokumenty w aktach Sądu Rejonowego dla Wrocławia Krzyków sygn. akt I Ns 196/06, Postanowieniem z 28 stycznia 2013 roku w sprawie sygn. akt I Ns 196/06, Sąd Rejonowy dla Wrocławia Krzyków stwierdził, że spadek po L. P. , na podstawie testamentu notarialnego z dnia 16 maja 2000 roku, w całości wprost nabył jej siostrzeniec S. B. . U podstaw rozstrzygnięcia Sądu spadkowego legło między innymi ustalenie, że testament z dnia 09 września 2003 roku, zawarty w formie aktu notarialnego, jest nieważny na podstawie art. 945 § 1 pkt 1 k.p.c. , bowiem w chwili jego sporządzenia spadkodawczyni L. P. nie była zdolna do przeciwstawiania się naciskom (...) (...) , pod opieką których pozostawała. Postanowieniem z dnia 23 grudnia 2013 roku w sprawie sygn. akt II Ca 940/13 Sąd Okręgowy oddalił apelacje wnioskodawcy oraz uczestnika A. B. . Dowód: - postanowienie z dnia 28 stycznia 2013 roku wraz z uzasadnieniem– akta Sądu Rejonowego dla Wrocławia Krzyków sygn. akt I Ns 196/06, - postanowienie z dnia 23 grudnia 2013 roku wraz z uzasadnieniem– akta Sądu Rejonowego dla Wrocławia Krzyków sygn. akt I Ns 196/06. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Powództwo podlegało oddaleniu. Powód T. S. , wnosząc o zasądzenie na jego rzecz od strony pozwanej kwoty 122.000 zł, powoływał się na przysługujący mu na mocy testamentu notarialnego z dnia 09 września 2003 roku zapis, zgodnie z którym L. P. przeznaczyła mu spłatę równowartości 10% majątku spadkowego. Jednocześnie w testamencie tym do całego spadku spadkodawczyni powołała stronę pozwaną S. - (...) i (...) , Zarejestrowany (...) w Polsce z siedzibą w N. . Strona pozwana podniosła zarzut braku legitymacji po obu stronach niniejszego sporu, z uwagi na okoliczność, iż Sąd Rejonowy dla Wrocławia Krzyków w sprawie sygn. akt I Ns 196/06 we W. stwierdził nabycie spadku na rzecz S. B. na podstawie testamentu notarialnego z 16 maja 2000 r. Podstawą rozstrzygnięcia sądu było między innymi ustalenie, że testament z 09 września 2013 r. jest nieważny, albowiem sporządzony został w stanie wyłączającym swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli. Najistotniejsze i pierwszorzędne znaczenie w niniejszej sprawie ma kwestia legitymacji czynnej i biernej. Legitymacja materialna, jako manifestacja prawa podmiotowego lub interesu prawnego do wytoczenia powództwa, stanowi przesłankę materialną powództwa, a jej brak stoi na przeszkodzie udzieleniu ochrony prawnej. Brak legitymacji materialnej (czynnej lub biernej) skutkuje co do zasady oddaleniem powództwa. W sytuacji, gdy legitymacja materialna i procesowa zespalają się, oddalenie powództwa następuje w istocie z braku legitymacji materialnej, którego rezultatem jest także brak legitymacji procesowej, będący wtórną przyczyną oddalenia powództwa. W odróżnieniu od zdolności sądowej i zdolności procesowej Kodeks postępowania cywilnego nie zawiera definicji legalnej legitymacji procesowej. W nauce prawa postępowania cywilnego, jak i w praktyce sądowej przyjmuje się jednak na ogół, że legitymacja procesowa jest właściwością podmiotu, w stosunku do którego sąd może rozstrzygnąć o istnieniu albo nieistnieniu indywidualno – konkretnej normy prawnej przytoczonej w powództwie. Podmiotami dysponującymi legitymacją procesową są np. podmioty posiadające interes prawny w ustaleniu istnienia albo nieistnienia prawa lub stosunku prawnego, którego nie są podmiotem. Legitymacja procesowa jest więc zawsze powiązana z normami prawa materialnego. Sąd dokonuje oceny istnienia legitymacji procesowej strony w chwili orzekania co do istoty sprawy, a stwierdziwszy brak legitymacji procesowej (zarówno czynnej, jak i biernej), oddala powództwo. O ile w chwili wytoczenia powództwa powodowi przysługiwała legitymacja czynna w niniejszej sprawie, zaś strona pozwana była legitymowana biernie, ponieważ w obrocie prawnym pozostawał testament sporządzony w dniu 09 września 2003 roku przez L. P. , na którego treść powoływał się powód, albowiem postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku nie było jeszcze prawomocne, to już w toku postępowania, strony utraciły legitymację do występowania w niniejszym procesie. Prawomocnym postanowieniem z 28 stycznia 2013 roku w sprawie sygn. akt I Ns 196/06, Sąd Rejonowy dla Wrocławia Krzyków stwierdził, że spadek po L. P. , na podstawie testamentu notarialnego z dnia 16 maja 2000 roku, w całości wprost nabył jej siostrzeniec S. B. . Natomiast testament, na mocy którego spadek miała nabyć strona pozwana, a powód uzyskać miał roszczenie o wykonanie zapisu, został uznany za nieważny. W konsekwencji, powód nie mógł skutecznie domagać się zasądzenia na jego rzecz od strony pozwanej kwoty 122.000 zł tytułem uczynionego w powyższym testamencie zapisu, skoro wierzytelność ta już mu nie przysługuje a strona pozwana nie jest zobowiązana do świadczenia na jego rzecz. W tym miejscu należy wskazać, że zgodnie z treścią art. 968 § 1 k.c. , spadkodawca może przez rozrządzenie testamentowe zobowiązać spadkobiercę ustawowego lub testamentowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby (zapis zwykły). Skutkiem prawnym ustanowienia zapisu jest powstanie w chwili otwarcia spadku stosunku zobowiązaniowego pomiędzy spadkobiercą a zapisobiercą. Podkreślenia wymaga, że zapis zwykły, podobnie jak powołanie spadkobiercy, jest rozrządzeniem testamentowym pozwalającym osobie fizycznej na rozdysponowanie majątkiem na wypadek śmierci. Stąd też może być uczyniony wyłącznie w ważnym testamencie. Rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego w przedmiocie dziedziczenia stanowi prejudykat dla sądu orzekającego w sprawie o wykonanie zapisu. W świetle powyższych rozważań roszczenie powoda, wywodzące się z zapisu zawartego w nieważnym testamencie, z uwagi na brak legitymacji czynnej po jego stronie, jak również brak legitymacji biernej po stronie pozwanej, należało oddalić. Ponieważ wymóg legitymacji czynnej i biernej w procesie jest przesłanką zasadniczą, od której istnienia uzależniona jest możliwość uwzględnienia powództwa, a jej brak, zarówno w postaci czynnej, jak i biernej, prowadzi do wydania wyroku oddalającego powództwo, należało orzec jak w sentencji wyroku. Podkreślenia przy tym wymaga, iż Sąd zobowiązany jest oceniać istnienie legitymacji procesowej z urzędu, orzekając co do istoty sprawy. Nieistnienie natomiast legitymacji procesowej prowadzi do oddalenia powództwa, z tych też względów rozważanie dalszych zarzutów podniesionych przez powoda oraz stronę pozwaną, nie miało znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, w tym również zarzutu przedawnienia. Niewątpliwie jednakże roszczenie powoda w dacie wytoczenia powództwa było przedawnione w świetle regulacji wynikającej z przepisu art. 120 § 1 k.c. , a bieg przedawnienia nie został przerwany przez wcześniejsze bezskuteczne próby wytoczenia powództwa. Dodatkowo podnieść należy, iż wprawie podstawą żądania powoda był zapis zawarty w testamencie notarialnym, jednakże powód argumentował, iż w jego subiektywnym przekonaniu zasadne będzie zasądzenie na jego rzecz określonego świadczenia wynikającego z zapisu dokonanego przez spadkodawczynię, z uwagi na fakt, że przez wiele lat opiekował się nią i pomagał jej w codziennym życiu. Wskazana okoliczność nie ma jednakże żadnego znaczenia dla oceny prawnej w niniejszej sprawie. Oczywistym jest, przy zaprezentowanej wyżej ocenie prawnej wskazującej jednoznacznie na brak podstaw do uwzględnienia roszczenia, że sama w sobie norma art. 5 k.c. nie może być jedyną samoistną podstawą prawną żądania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2002 roku, IV CKN 892/00).