Sad powszechny, I Ca 370/14

(1), L. M. , P. M. i H. M. o stwierdzenie nabycia spadku po W. M. na skutek apelacji uczestniczki G. M.

(1)od postanowienia Sądu Rejonowego w Tarnowie z dnia 11 czerwca 2014 r., sygn. akt I Ns 650/14 postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać Sądowi Rejonowemu w Tarnowie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania odwoławczego. sygn. akt I Ca 370/14 UZASADNIENIE postanowienia Sądu Okręgowego w Tarnowie z dnia 6 listopada 2014 r., Wnioskodawczyni B. K. domagała się stwierdzenia nabycia spadku po W. M. , zmarłym w dniu 11 kwietnia 2003 roku. We wniosku wskazała, że spadkodawca nie sporządził testamentu. W toku sprawy żaden z uczestników postępowania nie złożył odpowiedzi na wniosek ani też nie zakwestionował zawartych we wniosku twierdzeń. Postanowieniem z dnia 11 czerwca 2014 r. Sąd Rejonowy w Tarnowie, po przeprowadzeniu rozprawy orzekł, iż spadek po W. M. , synu S. i S. , zmarłym w dniu 11 kwietnia 2003 roku w T. i tam ostatnio przed śmiercią zamieszkałym, nabyli na podstawie ustawy wprost wdowa G. M.

(1)z domu M. w ¼ części, dzieci spadkodawcy I. S. i B. K. , obie po ¼ części, a także wnuki spadkodawcy L. M. i P. M. , oboje po 1/8 części, w orzeczeniu tym zniesiono także koszty postępowania między stronami. Wydając postanowienie tej treści Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny: W. M. syn S. i S. zmarł w dniu 11 kwietnia 2003 roku w T. i tam przed śmiercią mieszkał. W chwili śmierci pozostawał w związku małżeńskim z G. M.

(1). Miał twoje dzieci tj. B. K. , I. S. oraz T. M. który zmarł w dniu 1 czerwca 1990 roku pozostawiając dwoje dzieci: L. i P. . Spadkodawca nie sporządził testamentu. Przed Sądem Rejonowym w Tarnowie toczyło się do sygn. akt I Ns 1337/13 postepowanie spadkowe po matce spadkodawcy S. M. , która zmarła w dniu 24 listopada 1951 roku a spadek po niej nabyły dzieci: W. M. , M. W. i B. W. . Powyższy stan faktyczny jak twierdzi Sąd Rejonowy był pomiędzy stronami niesporny, został przez Sąd ustalony na podstawie dokumentów w postaci aktów stanu cywilnego, określających krąg spadkobierców ustawowych po W. M. . Sąd czynił także ustalenia na podstawie zapewnienia spadkowego wnioskodawczyni (a także zapewnień spadkowych złożonych w sprawie I Ns 1337/13), które potwierdziło informacje zawarte w dokumentach USC i poprzednich orzeczeniach spadkowych. W tym stanie faktycznym Sąd Rejonowy rozważył, co następuje: Zgodnie z treścią art.926§1 i 2 k.c. powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu, przy czym dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób, które powołał, nie chce lub nie może być spadkobiercą. W rozpoznawanej sprawie nie sygnalizowano, by spadkodawca sporządził testamentu w jakiejkolwiek formie, a zatem Sąd obowiązany był ustalić osoby będące spadkobiercami ustawowymi. Zgodnie z art.931§1 k.c. w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. Z kolei po myśli §2 przywołanego przepisu jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Przepis ten stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych. W rozpoznawanej sprawie z zapewnienia spadkowego wynikało, że spadkodawca zmarł pozostając w związku małżeńskim z G. M.

(1), a poza tym miał troje dzieci, z których dwoje żyje ( B. K. , I. S. ), zaś trzecie ( T. M. ) zmarł w 1990 pozostawiając dwoje dzieci ( L. i P. ). W konsekwencji powyższego wdowie po spadkodawcy oraz I. S. i B. K. przypadały udziały wynoszące 1/4 część, zaś L. i P. M. udziały wynoszące po 1/8 części. O kosztach postępowania, które ograniczyły się do opłaty sądowej od wniosku a które w całości uiścił wnioskodawca orzeczono na podstawie art.520§1 k.p.c. Apelację od powyższego postanowienia wywiodła uczestniczka G. M.

(1), która zaskarżyła to postanowienie w części dotyczącej punktu I stwierdzającego nabycie spadku po W. M. wnosząc o orzeczenie co do istoty sprawy poprzez zmianę tego postanowienia i orzeczenie, że spadek po zmarłym dziedziczą na podstawie testamentu holograficznego wdowa G. M.

(1)w 49/100 części, oraz zstępni zmarłego to jest B. K. , I. S. i P. M. , każde z nich po 17/100 części. Skarżąca wnosiła też o zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego, a ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia. Skarżąca zarzuciła Sądowi Rejonowemu błąd w ustaleniach faktycznych polegający na tym, że przyjęto iż zmarły nie sporządził testamentu, co doprowadziło w konsekwencji do ustalenia błędnego porządku dziedziczenia. Uzasadniając apelację skarżąca wywiodła, że W. M. pozostawił własnoręczny testament, o którym zresztą wnioskodawczyni B. K. doskonale wiedziała, choć złożyła odmiennej treści zapewnienie. Jak wskazano dalej do Sądu I instancji należało w tej sytuacji zbadanie z urzędu kto jest spadkobiercą i z jakiego tytułu, a w tym celu kluczowym wręcz dokumentem jest testament, którym Sąd Rejonowy w ogóle się nie zajął. Odpowiedź na apelację złożyła wnioskodawczyni B. K. wnosząc o jej oddalenie i twierdząc, że testament zmarłego w żadnym stopniu nie ma wpływu na toczące się postępowanie, albowiem w testamencie tym zmarły rozporządził jedynie swoimi oszczędnościami, a ponadto testament ten jej zdaniem jest już nieaktualny. Jak stwierdziła postępowanie spadkowe po W. M. ma być tylko jednym z elementów sprawy o ustalenie spadkobierców jej babci S. M. . Wyjaśniła też, że w chwili składania zapewnienia spadkowego nie miała wiedzy, czy testament nie został zniszczony, albo nie zagubił się, zarzuciła też, że w testamencie tym „występują duże nieścisłości” to jest, że nie została podana ogólna kwota masy spadkowej, brakuje na testamencie podpisu G. M.

(1), a do dziedziczenia nie powołano L. M. , choć zmarły miał z nią dobre relacje. W toku rozprawy apelacyjnej wnioskodawczyni oświadczyła ponadto, że kwestionuje ona ważność testamentu ze względu na podniesione w apelacji fakty, a także dlatego, że był on sporządzony rzekomo pod groźbą. Sąd Okręgowy rozważył co następuje: Apelacja zasługuje na uwzględnienie, bowiem w sprawie zachodzą podstawy do uchylenia zaskarżonego postanowienia z uwagi na nierozpoznanie istoty sprawy, oraz z uwagi na konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Jak stanowi art. 386§4 kpc sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Nierozpoznanie istoty sprawy odnosi się do roszczenia będącego podstawą powództwa i zachodzi, gdy sąd pierwszej instancji nie orzekł w ogóle merytorycznie o żądaniach stron, zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania pozwu albo pominął merytoryczne zarzuty pozwanego. Oceny, czy sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy, dokonuje się na podstawie analizy żądań pozwu i przepisów prawa materialnego stanowiących podstawę rozstrzygnięcia. Sąd może również uchylić wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania, gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Niniejsza sprawa dotyczyła kwestii stwierdzenia nabycia spadku po zmarłym W. M. . Z chwilą śmierci osoby fizycznej następuje otwarcie spadku po takiej osobie, i z tą właśnie chwilą spadkobierca nabywa spadek ( art. 924 i art. 925 k.c. ). Stwierdzenia nabycia spadku dokonuje sąd na wniosek osoby mającej w tym interes, przy czym sąd wydaje postanowienie po przeprowadzeniu rozprawy i stwierdza nabycie spadku przez spadkobierców chociażby były nimi inne osoby, niż te wskazane przez uczestników ( art. 677 §1 k.p.c. ). Jak stanowi art. 926 § 2 k.c. dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy, a więc gdy nie sporządził testamentu, jako że majątkiem na wypadek śmierci można rozrządzić jedynie przez testament ( art. 941 k.c. ). Natomiast o ile spadkodawca sporządził ważny testament, dziedziczenie następuje na podstawie takiego testamentu, który ma prymat przed porządkiem dziedziczenia ustawowego. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że badanie kto jest spadkobiercą Sąd powinien przeprowadzić z urzędu – jest to jego bezwzględny obowiązek, od którego nie ma wyjątków ( art. 670§1 k.p.c. ). Badanie to dotyczy spadkobierców powołanych do dziedziczenia zarówno z mocy ustawy, jak i na podstawie testamentu. W doktrynie podkreśla się, iż w pierwszym przypadku wystarczające jest ustalenie pokrewieństwa w zakresie wskazanym w przepisach materialnych regulujących ten rodzaj dziedziczenia oraz okoliczności wyłączających poszczególne osoby z dziedziczenia, w drugim natomiast stwierdzenie, czy spadkodawca pozostawił testament, następnie jego otwarcie i ogłoszenie, ewentualne zbadanie zarzutów kwestionujących ważność i skuteczność testamentu, a po ustaleniu spadkobierców powołanych do dziedziczenia z mocy testamentu - zbadanie okoliczności wyłączających lub ograniczających ich zdolność spadkobrania. Art. 669 k.p.c. stanowi, że sąd spadku wydaje postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po przeprowadzeniu rozprawy, na którą wzywa wnioskodawcę oraz osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi. Rozpoznanie zatem istoty sprawy następuje wówczas, gdy Sąd prawidłowo ustali przede wszystkim jaki rodzaj dziedziczenia w sprawie wystąpi. Tymczasem Sąd Rejonowy obowiązkowi temu nie uczynił zadość, i jakkolwiek z pewnością zwiedziony był po pierwsze nieścisłym zapewnieniem spadkowym B. K. , która twierdziła, że zmarły testamentu nie zostawił, po drugie zaś niestawiennictwem innych stron i brakiem jakichkolwiek z ich strony oświadczeń, to jednak i tak nie tylko winien był ale i mógł podjąć kroki w celu ustalenia istnienia i dalej także ważności testamentu, a finalnie również potencjalnego kręgu spadkobierców, co do których należało wreszcie ustalić ich udziały w spadku. Uwadze Sądu Rejonowego umknęło bowiem, że w aktach związkowych I Ns 1337/13, z których Sąd I instancji dopuścił nawet dowód, - znajdowała się na karcie 25 odpowiedź G. M.

(1)na wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po S. M. , w której uczestniczka ta wskazała wprost na fakt istnienia testamentu zmarłego W. M. . Już zatem ten fakt powinien spowodować powzięcie przez sąd wątpliwości co do wiarygodności zapewnienia spadkowego B. K. i zwrócenie się do pozostałych spadkobierców, w tym przede wszystkim do G. M.

(1), o złożenie oświadczeń co do istnienia i treści testamentu, a następnie podjęcia czynności w kierunku oceny jego ważności. Do kognicji sądu w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku, ukształtowanej w oparciu o art. 670 k.p.c. , należy bowiem także ocena ważności testamentu. Powyższe prowadzi do wniosku, że istniały uzasadnione wątpliwości co do istnienia testamentu zmarłego W. M. , które Sąd winien był wyjaśnić, co więcej jak ujawniło się już w toku postępowania odwoławczego między stronami nie ma zgody co do ważności ujawnionego już testamentu zmarłego. Stwierdzenie ważności tego testamentu wymaga zatem przeprowadzenia postępowania dowodowego w tej materii w całości, stosownie do ewentualnych wniosków dowodowych stron. Z powyższych powodów Sąd Okręgowy uznał, iż doszło do nierozpoznania istoty sprawy. Sąd Rejonowy naruszając dyspozycje art. 670 k.p.c. nie poczynił bowiem wystarczających kroków w celu zbadania kręgu spadkobierców, a taki jest przecież główny cel postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. W związku z powyższym Sąd Okręgowy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 108 § 2 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy – mając na względzie zwarte w niniejszym uzasadnieniu uwagi – podejmie czynności zmierzające do uzyskania od uczestniczki G. M.

(1)oryginału testamentu, dokona jego otwarcia i ogłoszenia, podejmie też ewentualnie czynności zmierzające do ustalenia ważności testamentu, o ile strony będą zgłaszały jakieś wnioski w tym zakresie. Wreszcie ustali Sąd dokonując stosownej wykładni postanowień testamentowych krąg spadkobierców, określając udziały w jakich każdy z nich dziedziczy.