Sygn. aktI.Ca 364/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 grudnia 2014r. Sąd Okręgowy w Suwałkach I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Joanna Walczuk Sędziowie: SO Elżbieta Iwona Cembrowicz SO Cezary Olszewski (spr.) Protokolant: sekr. sądowy Ewa Andryszczyk po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2014 roku w Suwałkach na rozprawie sprawy z powództwa C. K. przeciwko S. P. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym na skutek apelacji powoda C. K. od wyroku Sądu Rejonowego w Augustowie z dnia 16 września 2014r., sygn. akt I C 513/14 I. Zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że : uzgadnia treść księgi wieczystej KW nr (...) prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Augustowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych dla nieruchomości zabudowanej stanowiącej grunty orne, położonej przy ul. (...) w miejscowości A. , powiat (...) , województwo (...) działki oznaczonej numerem geodezyjnym (...) z rzeczywistym stanem prawnym poprzez wykreślenie z działu III , rubryki 3.4, podrubryki 3.4.1 wyżej wymienionej księgi wieczystej wpisu o ustanowieniu ograniczonego prawa rzeczowego o treści: „nieograniczona służebność drogi koniecznej na rzecz każdoczesnego właściciela działki numer (...) objętej Kw (...) i polegającej na prawie przejazdu i przechodu przez działkę numer (...) pasem gruntu oznaczonym literami (...) o powierzchni 90 m 2 zgodnie z protokołem ugody z dnia 30 czerwca 1998r. , sygn. akt INs. 356/97” ; II. Zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 397 zł (trzysta dziewięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów procesu za obie instancje, w tym kwotę 145 zł (sto czterdzieści pięć złotych) za postępowanie przed Sądem II – giej instancji. Sygn. akt: I. Ca. 364/14 UZASADNIENIE Powód C. K. wystąpił przeciwko S. P. z pozwem o uzgodnienie treści księgi wieczystej KW nr (...) , prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Augustowie dla nieruchomości zabudowanej oznaczonej nr działki (...) stanowiącej grunty orne, położonej przy ul. (...) w A. z rzeczywistym stanem prawnym, poprzez wykreślenie z działu III w/w księgi wieczystej wpisu o ustanowieniu ograniczonego prawa rzeczowego w postaci służebności drogi koniecznej na rzecz każdoczesnego właściciela działki nr (...) , objętej KW (...) , ujawnionego na podstawie ugody z dnia 30.06.1998 r. sygn. akt I Ns 356/97. Jednocześnie wniósł o zasądzenie na swoją rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Pozwany S. P. wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na jego rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Wyrokiem z dnia 16 września 2014 r. w sprawie o sygn. akt: I. C. 513/14 Sąd Rejonowy w Augustowie oddalił powództwo oraz zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 107,00 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Rejonowy wynika, że na rozprawie w dniu 30.06.1998 r. przed Sądem Rejonowym w Augustowie w sprawie sygn. I Ns 356/97 o ustanowienie drogi koniecznej doszło do zawarcia ugody pomiędzy stronami postępowania wnioskodawcami: T. P. i S. P. oraz uczestniczką postępowania T. K. . Z treści ugody wynika, że T. K. w imieniu swoim i męża C. K. ustanowiła na ich nieruchomości, położonej w A. przy ul. (...) , nieograniczoną służebność drogi koniecznej na rzecz każdoczesnego właściciela działki nr (...) , objętej KW (...) i polegającą na prawie przejazdu i przechodu przez działkę nr (...) pasem gruntu oznaczonym literami A B C D o pow. 90 m 2 . Przedmiotowa ugoda jest prawomocna. W związku z zawartą ugodą, postanowieniem z dnia 30.06.1998 r. Sąd umorzył postępowanie w sprawie o sygn. akt: I Ns 356/07, które uprawomocniło się w dniu 08.07.1998 r. Na podstawie prawomocnej ugody sądowej i postanowienia o umorzeniu postępowania w sprawie o sygn. akt: I Ns 356/07 w księdze wieczystej KW nr (...) , prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Augustowie w dziale III, dokonano wpisu o ustanowieniu ograniczonego prawa rzeczowego o treści: „nieograniczona służebność drogi koniecznej na rzecz każdoczesnego właściciela działki nr (...) , objętej KW (...) i polegającej na prawie przejazdu i przechodu przez działkę nr (...) pasem gruntu oznaczonym literami (...) zgodnie z protokołem ugody z dnia 30.06.1998 r. sygn. akt I Ns 356/97”. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy na gruncie art. 10 ustawy z dnia 06 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece wskazał, że zawarte w treści ugody porozumienie co do istniejącego między stronami stosunku prawnego ma charakter zgodnego oświadczenia woli, a więc czynności prawnej zmierzającej do wywołania skutków w dziedzinie prawa materialnego. Oznacza to, że Sąd w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawym nie jest uprawniony do dokonania merytorycznej oceny ugody, zawartej w sprawie o sygn. akt: I Ns 356/97, z uwagi na jej prawomocność. Powołując się na treść art. 365 § 1 k.p.c. Sąd I instancji zwrócił uwagę, że orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Prawomocność materialna przejawia się nakazem przyjmowania, że kwestie prawne kształtują się tak, jak stwierdzono to w orzeczeniu. Sąd Rejonowy nie znalazł również podstaw do uwzględnienia powództwa również na zasadzie art. 5 k.c. W tym kontekście wskazał, że z akt sprawy wynika, iż pozwany zapłacił T. K. wynagrodzenie za ustanowienie służebności, która w chwili otrzymania wynagrodzenia pozostawała w związku małżeńskim i wspólności majątkowej z powodem. Ich ewentualne wzajemne rozliczenia odnośnie składników wchodzących w skład majątku wspólnego, mogą być dochodzone w odrębnym postępowaniu, stąd też uwzględnienie powództwa byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i w sposób nadmierny obciążałoby pozwanego, który wypełnił postanowienia ugody. Uwzględniając powyższe, Sąd I instancji podniósł, że treść księgi wieczystej KW nr (...) , jest zgodna z prawomocną ugodą sądową, zawartą w sprawie o sygn. akt: I Ns 356/97. Wpis o ustanowieniu ograniczonego prawa rzeczowego został dokonany na podstawie prawomocnej ugody, natomiast odrębną kwestią jest wzruszenie treści ugody, które nie może być rozpoznane w przedmiotowej sprawie, a przysługuje na to inny tryb postępowania. O kosztach procesu Sąd Rejonowy orzekł zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik postępowania stosownie do treści art. 98 § 1 i 3 k.p.c. Apelację od powyższego wyroku wywiódł powód C. K. , zarzucając Sądowi I instancji: 1. obrazę przepisów prawa materialnego, tj.:
- a)naruszenie art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U.2013r., poz. 707 j.t. z poźn. zm.) poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym Sąd nie jest uprawniony do dokonania merytorycznej oceny ugody zawartej w innym postępowaniu sądowym, będącej następnie podstawą wpisu w księdze wieczystej i że właściwym jest do tego inny tryb postępowania, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że w okolicznościach faktycznych sprawy tryb postępowania określony w art. 10 ust. 1 w/w ustawy jest jedynym właściwym trybem postępowania i że Sąd jest władny w tym trybie dokonać merytorycznej oceny ugody zawartej w innym postępowaniu sądowym,
- b)naruszenie art. 5 k.c. poprzez uznanie, iż w okolicznościach rozpoznawanej sprawy zachodzą wyjątkowe okoliczności uzasadniające przyjęcie, iż powód nadużywa prawa występując z roszczeniem o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, w sytuacji gdy powyższe okoliczności nie zachodzą, albowiem uwzględnienie powództwa nie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i nie obciąża w nadmierny sposób pozwanego, 2. obrazę przepisów prawa procesowego, tj.:
- a)naruszenie art. 365 § 1 k.p.c. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż ugoda zawarta przed sądem jest orzeczeniem i że ugoda jako „prawomocne” orzeczenie wiąże nie tylko strony, ale i sąd, który ją wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby, podczas gdy prawidłowa wykładania w/w przepisu prowadzi do wniosku, że ugoda zawarta przed sądem nie jest orzeczeniem, nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej i nie wiąże Sądu orzekającego w niniejszej sprawie. Mając powyższe na uwadze powód wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie zgodnie z pozwem oraz zasądzenie od pozwanego na jego rzecz zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa prawnego za II instancję, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej, w tym kosztach zastępstwa prawnego przed Sądem II instancji. W odpowiedzi na apelację, pozwany S. P. wniósł o oddalenie apelacji oraz zasądzenie od powoda na jego rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego za II instancję. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja powoda zasługuje na uwzględnienie, a podniesione w niej zarzuty są jak najbardziej trafne. W sprawie wszczętej powództwem o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym ( art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece , Dz. U. z 2013 r., poz. 707 z późn. zm., zwanej dalej „u.k.w.h.”) przedmiotem postępowania dowodowego jest ustalenie, czy zachodzi niezgodność, której wystąpienie uzasadnia jej usunięcie przez dokonanie wykreślenia nieprawidłowych wpisów. Prowadzone w takiej sprawie postępowanie dowodowe nie podlega w zasadzie żadnym ograniczeniom, w przeciwieństwie do postępowania wieczystoksięgowego o wpis m. in. ograniczonego prawa rzeczowego do księgi wieczystej. To ostatnio wymienione postępowanie jest bowiem sformalizowane i zgodnie z art. 626 8 § 2 k.p.c. sąd rozpoznając wniosek o wpis bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Z tego względu inna jest więc podstawa faktyczna i prawna żądania wniosku wszczynającego postępowanie wieczystoksięgowe w trybie nieprocesowym, a w konsekwencji wynik tego postępowania nie przesądza ostatecznie o zasadności żądania zgłoszonego w powództwie opartym na art. 10 ust. 1 u.k.w.h. (por. uchwała SN z dnia 27 kwietnia 1994 r., III CZP 54/94, OSNC 1994 r., nr 11, poz. 215). W orzecznictwie podkreśla się wręcz, że niezgodność wpisu w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nie może być usunięta w postępowaniu wieczystoksięgowym o dokonanie wpisu, lecz jedynie w postępowaniu wszczętym powództwem o usunięcie niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym, wytoczonym na podstawie art. 10 ust. 1 u.k.w.h. (por. postanowienie SN z dnia 22 maja 2003 r., II CKN 109/01). Tylko w takim procesie możliwe jest obalenie wynikającego z art. 3 u.k.w.h. domniemania wynikającego z także z wadliwego wpisu w księdze wieczystej, ponieważ to właśnie w tym postępowaniu zadaniem Sądu jest dokonanie merytorycznej oceny, czy stan prawny obowiązujący w dacie dokonania wpisu uzasadniał jego dokonanie (por. wyrok SN z dnia 22 marca 2001 r., V CKN 271/00, Lex nr 52791; wyrok SN z dnia 8 grudnia 2004 r., I CK 389/04). Nie może więc nasuwać żadnych wątpliwości wniosek, że z powództwem opartym na art. 10 ust. 1 u.k.w.h. może wystąpić również uczestnik postępowania wieczystoksięgowego zakończonego dokonaniem wpisu, który następnie uprawomocnił się, jeśli tylko w wyniku dokonanego wpisu nastąpiła w ocenie powoda przedmiotowa niezgodność. Wbrew zatem stanowisku zaprezentowanemu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, prawomocność wpisu w księdze wieczystej nie może stanowić przeszkody w wytoczeniu powództwa opartego na art. 10 ust. 1 u.k.w.h. między uczestnikami postępowania zakończonego powyższym wpisem (por. uchwała SN z dnia 17 maja 1967 r., sygn. akt III CZP 39/67, OSNC 1967 r., Nr 11, poz. 199). Wręcz przeciwnie, dopiero prawomocność zwalczanego wpisu w księdze wieczystej - kreującego ujawniony w niej stan prawny - przesądza o możliwości wystąpienia z roszczeniem opartym na podstawie art. 10 ust. 1 u.k.w.h. Dopóki więc wpis ten jest nieprawomocny, to jego zwalczanie może odbywać się jedynie w ramach przysługujących zainteresowanym podmiotom środków odwoławczych w postępowaniu wieczystoksięgowym (por. postanowienie SN z dnia 28 kwietnia 1994 r., III CZP 43/94, Lex nr 5681; wyrok SN z dnia 27 marca 2001 r., IV CKN 282/00). Uznanie zatem, że prawomocność wpisu w księdze wieczystej nie pozwala na jego wzruszenie w innym postępowaniu, prowadziłoby w istocie do bezwzględnej aprobaty dla wszystkich prawomocnych wpisów w księdze wieczystej i czyniłoby zupełnie bezprzedmiotowym powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Tymczasem to właśnie w postępowaniu toczącym się w trybie procesowym, wszczętym powództwem wytoczonym na podstawie art. 10 ust. 1 u.k.w.h., zadaniem Sądu jest dokonanie merytorycznej kontroli, czy dokonanie prawomocnego już wpisu w księdze wieczystej nastąpiło zgodnie z prawem obowiązującym w chwili rozpoznawania wniosku o dokonanie tego wpisu. Z powyższego wynika, że zgoła inny jest przedmiot rozstrzygnięcia w postępowaniu nieprocesowym o wpis w księdze wieczystej, a inny w postępowaniu procesowym o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (tak: wyrok SN z dnia 13 kwietnia 2007 r., I CSK 479/06, Lex nr 253401). Należy także zgodzić się z zarzutem powoda, iż ugoda nie jest orzeczeniem, o którym można mówić, że jest prawomocne bądź nie. Ugoda sądowa jest bowiem czynnością procesową uprawnionych do tego podmiotów procesowych, dokonana w formie przewidzianej w prawie procesowym, które wiąże z tą czynnością zamierzony przez te podmioty skutek w postaci wyłączenia dalszego postępowania sądowego co do istoty sprawy. Równocześnie, zawarte w treści ugody porozumienie co do istniejącego między stronami stosunku prawnego ma charakter zgodnego oświadczenia woli, a więc czynności prawnej zmierzającej do wywołania skutków w dziedzinie prawa materialnego. W tym zakresie zawarte przed sądem porozumienie jest ugodą w rozumieniu art. 917 k.c. Zawarcie ugody przed sądem w toku procesu oznacza w świetle przepisów k.p.c. dorozumianą wolę odstąpienia od zgłoszonego w pozwie żądania udzielenia ochrony prawnej, ponieważ celem ugody sądowej jest niedopuszczenie do dalszego postępowania sądowego, a tym samym wyłączenie rozstrzygnięcia merytorycznego przez sąd i doprowadzenie do umorzenia tego postępowania ( art. 223 § 2 k.p.c. w związku z art. 203 § 4 k.p.c. i art. 355 § 1 k.p.c. ). W konsekwencji stwierdzić należy, że błędem Sądu Rejonowego było zastosowanie art. 365 § 1 k.p.c. do treści ugody zawartej w sprawie o sygn. akt: I. Ns. 356/97, skoro ugoda nie jest orzeczeniem. W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że podstawą wpisu ograniczonego prawa rzeczowego w dziale III księgi wieczystej nr (...) stanowiła ugoda zawarta przed Sądem Rejonowym w Augustowie w dniu 30 czerwca 1998 r. w sprawie o sygn. akt: I. Ns.356/97 między T. P. i S. P. a T. K. , na mocy której T. K. w imieniu swoim i męża C. K. ustanowiła na ich nieruchomości na rzecz każdoczesnego właściciela działki nr (...) , objętej KW (...) służebność drogi koniecznej. Nie budzi również wątpliwości fakt, że C. K. w toku tego postępowania w tej sprawie nie wyraził zgody na ustanowienie drogi koniecznej (k. 54), a więc T. K. nie była uprawniona do zawarcia ugody w imieniu swojego męża i nie posiadała pełnomocnictwa C. K. do obciążania ich wspólnej nieruchomości ograniczonym prawem rzeczowym . W świetle powyższych ustaleń, zdaniem Sądu Okręgowego, obowiązkiem sądu wieczystoksięgowego było zbadanie, czy w/w ugoda jest zgodna z przepisami prawa materialnego o charakterze bezwzględnie obowiązującym oraz, czy T. K. była umocowana do jej zawarcia. Ważność pełnomocnictwa stanowi bowiem element decydujący o skuteczności oświadczenia woli złożonego w ugodzie, a tym samym o jej ważności. Zdaniem Sądu Okręgowego, w postępowaniu tym sąd wieczystoksięgowy nie tylko mógł, ale powinien zbadać treść i formę dokumentu stanowiącego podstawę wpisu, a odnosi się to zwłaszcza do dokumentów (ugoda, istnienie pełnomocnictwa współmałżonka do jej zawarcia) obejmujących czynności prawne. W tych okolicznościach stwierdzić należy, że obowiązkiem sądu wieczystoksięgowego na podstawie art. 626 9 k.p.c. było oddalenie wniosku o wpis ograniczonego prawa rzeczowego , albowiem sąd ten nie dysponował zgodą C. K. na obciążenie jego nieruchomości służebnością drogi koniecznej. Oczywistym jest też, że stwierdzenie powyższych okoliczności nie zamyka drogi do podważania w trybie procesu ważności czynności prawnej, w tym przypadku ugody stanowiącej podstawę wpisu i domagania się usunięcia niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym (art. 10 ust. 1 u.k.w.h.). (por. postanowienie SN z dnia 5 stycznia 2011 r., III CSK 84/10, Lex nr 1430447). Odnosząc się do meritum sprawy należy stwierdzić, że T. K. zawierając ugodę czyniła to bez wymaganej zgody męża. Nie legitymowała się ona pełnomocnictwem współmałżonka - z którym w chwili zawierania ugody, pozostawała w ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej - do zawierania czynności prawnej mającej na celu obciążenie ich nieruchomości ograniczonym prawem rzeczowym ( art. 103 k.p.c. ). Powód C. K. nie wyraził nawet w sposób dorozumiany oświadczenia woli, które można by było poczytywać za wyrażenie zgody na zawarcie ugody w sposób wyżej określony i nie wyraził zgody na ustanowienie służebności drogi koniecznej obciążającej jego nieruchomość. Nie ulega bowiem wątpliwości, że czynność prawna, której dokonała T. K. w sprawie o sygn. akt: I. Ns.356/97 w imieniu swego męża przekraczała zakres zwykłego zarządu wspólną nieruchomością, albowiem zmierzała do jej obciążenia. W tych warunkach uznać należy, że ugoda zawarta w dniu 20 czerwca 1998 r. jest nieważna i nie mogła wywołać skutków prawnych w niej wyrażonych. Należy przy tym podkreślić, że zgodnie z art. 32 ust. 1 u.k.w.h. do wpisu ograniczonego prawa rzeczowego na nieruchomości wystarcza dokument obejmujący oświadczenie właściciela o ustanowieniu tego prawa. Bezdyskusyjne jest, że w przepisie tym chodzi o właściciela z chwili złożenia wniosku o wpis, a nie o właściciela, który zawarł ugodę. W rozpoznawanej sprawie nie ulega wątpliwości, że w postępowaniu wieczystoksięgowym C. K. jako współwłaściciel nieruchomości w chwili złożenia wniosku o wpis ograniczonego prawa rzeczowego takiej zgody nie wyraził. Brak zatem zgody na ustanowienie służebności drogi koniecznej obciążającej jego nieruchomość nie mógł prowadzić do uwzględnienia wniosku. W tych warunkach stwierdzić należy, że istniała niezgodność treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem faktycznym polegającym na braku zgody wszystkich właścicieli nieruchomości objętej księgą wieczystą nr (...) na obciążenie ich nieruchomości ograniczonym prawem rzeczowym . Uznając apelację za zasadną Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że uzgodnił treść księgi wieczystej KW nr (...) prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Augustowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych dla nieruchomości zabudowanej stanowiącej grunty orne, położonej przy ul. (...) w miejscowości A. , powiat (...) , województwo (...) działki oznaczonej numerem geodezyjnym (...) z rzeczywistym stanem prawnym poprzez wykreślenie z działu III, rubryki 3.4, podrubryki 3.4.1 wyżej wymienionej księgi wieczystej wpisu o ustanowieniu ograniczonego prawa rzeczowego o treści: „nieograniczona służebność drogi koniecznej na rzecz każdoczesnego właściciela działki numer (...) objętej Kw (...) i polegającej na prawie przejazdu i przechodu przez działkę numer (...) pasem gruntu oznaczonym literami (...) o powierzchni 90 m 2 zgodnie z protokołem ugody z dnia 30 czerwca 1998 r., sygn. akt I Ns. 356/97”. O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono stosownie do jego wyniku na podstawie art. 98 § 1 i § 3 k.p.c.