Sad powszechny, III AUa 664/12

Sygn. akt III AUa 664/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 26 lutego 2013 r. Sąd Apelacyjny w Szczecinie - Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Jolanta Hawryszko Sędziowie: SSA Romana Mrotek (spr.) SSO del. Beata Górska Protokolant: St. sekr. sąd. Katarzyna Kaźmierczak po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2013 r. w Szczecinie sprawy R. S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. o rozliczenie świadczenia - zwrot nienależnie pobranych świadczeń na skutek apelacji ubezpieczonego od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 czerwca 2012 r. sygn. akt VII U 410/12

1. zmienia zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję i ustala, że w wyliczeniach organu rentowego za 2010 rok nie uwzględnia się przychodu z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej,
2. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w S. na rzecz ubezpieczonego kwotę 150 zł (sto pięćdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów procesu. Sygn. akt III AUa 664/12 UZASADNIENIE Decyzją z dnia 11 października 2011 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. Inspektorat w S. , na podstawie art. 104 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2009 r., nr 153, poz. 1227 ze zm., dalej jako ustawa o FUS) dokonał rozliczenia emerytury R. S. za rok 2010, żądając zwrotu kwoty 4.825,63 zł, albowiem ubezpieczony uzyskał w roku tym przychód w kwocie 45.176,64 zł i przekroczył tym samym niższą kwotę graniczną przychodu w wysokości 27.093,40 zł. W odwołaniu od powyższej decyzji ubezpieczony podniósł, że z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej nie osiągnął w 2010 roku żadnego przychodu, albowiem w 2009 roku zaprzestał faktycznie prowadzić działalność gospodarczą. Organ rentowy w odpowiedzi na odwołanie wniósł o jego oddalenie w całości. Wyrokiem z dnia 20 czerwca 2012 roku Sąd Okręgowy w Szczecinie, VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie R. S. ustalając, że decyzją z 4 lipca 2008 roku organ rentowy przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury. W 2010 roku z tytułu zatrudnienia w Centrum (...) w S. R. S. osiągnął przychód w kwocie 26.300,64 zł. Natomiast z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej (za okres od 1 stycznia 2010 roku do 31 października 2010 roku) ubezpieczony w 2010 roku osiągnął przychód w wysokości 18.876,00 zł. Zatem łączna kwota przychodu za 2010 rok wynosiła 45.176,64 zł. W oparciu o treść art. 103 ust. 1 oraz 104 ust. 8 ustawy o FUS, a także art. 4 pkt 9 ustawy z 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2007 r., nr 11, poz. 74 ze zm., dalej jako ustawa systemowa ) i art. 10 pkt 1 oraz art. 11 ust. 1 ustawy z 26 lipca 1991 roku o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2000 r., nr 14, poz. 176 ze zm.), Sąd Okręgowy uznał, że odwołanie ubezpieczonego było niezasadne. W ocenie sądu meriti mimo, że jednoczesne pobieranie emerytury oraz osiąganie przychodów z innych źródeł nie zostało przez ustawodawcę wyłączone, to od wysokości tych przychodów uzależniona została możliwość pobierania świadczenia w ogóle lub w pełnej (niezmniejszonej) wysokości. W konsekwencji osoba pobierająca świadczenie emerytalne podlega zasadom zawieszania prawa do świadczeń lub zmniejszania ich wysokości, jeśli osiąga przychody z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego przewyższające kwoty limitów. Sąd pierwszej instancji miał na względzie, że w 2010 roku nastąpiło zawieszenie działalności gospodarczej prowadzonej przez R. S. , jednakże miało to miejsce dopiero od miesiąca listopada, zatem przez okres 10 miesięcy (od stycznia do października 2010 roku ) ubezpieczony działalność gospodarczą prowadził, osiągał z tego tytułu przychody, a okoliczność tą potwierdzają dowody z dokumentów zgromadzone w sprawie. Za bezzasadne uznał Sąd Okręgowy twierdzenia R. S. , że organ rentowy nie pouczał go o zasadach rozliczania przychodu, bowiem w decyzji z 4 lipca 2008 roku przyznającej ubezpieczonemu emeryturę, a także w kolejnych decyzjach organu rentowego, znalazły się stosowne pouczenia o okolicznościach powodujących zawieszenie lub zmniejszenie emerytury. Ponieważ zgodnie z treścią Komunikatu Prezesa ZUS z dnia 22 listopada 2010 roku w sprawie granicznych kwot przychodu dla 2010 roku stosowanych przy zawieszaniu albo zmniejszaniu emerytur i rent (M.P. z 2010 r., nr 89 poz. 1040) kwota graniczna przychodu dla 2010 roku wynosi 27.093,40 zł - co stanowi sumę kwot przychodu odpowiadających 70 % przeciętnych miesięcznych wynagrodzeń w wysokości: - 2.179,70 zł miesięcznie - od 1 stycznia do 28 lutego 2010 roku, - 2.270,60 zł miesięcznie - od 1 marca do 31 maja 2010 roku, - 2.321,50 zł miesięcznie - od 1 czerwca do 31 sierpnia 2010 roku, - 2.238,50 zł miesięcznie - od 1 września do 30 listopada 2010 roku, - 2.242,20 zł miesięcznie - od 1 grudnia do 31 grudnia 2010 roku; natomiast przychód, jaki uzyskał ubezpieczony od 1 stycznia do 31 października 2010 roku wyniósł 45.176,64 zł, zatem organ rentowy słusznie przyjął, że R. S. przekroczył dopuszczalną kwotę przychodu o kwotę 18.083,24 zł. W ocenie Sądu Okręgowego uzasadniało to zmniejszenie świadczenia pobranego przez ubezpieczonego za ten rok o kwotę maksymalnego zmniejszenia, tj. 5.820,88 zł. Wobec stwierdzenia braku podstaw do uwzględnienia odwołania, sąd pierwszej instancji oddalił je jako bezzasadne. Apelację od powyższego wyroku wywiódł pełnomocnik R. S. , który zaskarżył orzeczenie w całości zarzucając mu:
3. naruszenie przepisów postępowania tj. art. 299 k.p.c. poprzez nieuzasadnione pominięcie dowodu z przesłuchania ubezpieczonego,
4. błąd w ustaleniach faktycznych, który mógł mieć wpływ na treść orzeczenia, polegający na przyjęciu, że: - ubezpieczony w 2010 roku osiągał przychód z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, - organ rentowy pouczał ubezpieczonego o zasadach rozliczania przychodu. Wskazując na powyższe zarzuty apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie odwołania R. S. oraz zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania; ewentualnie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu podniesiono, że R. S. faktycznie zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej już w 2009 roku, mimo że w oświadczeniu z 5 października 2011 roku wskazywał, iż uzyskał z tego tytułu przychód w 2010 roku. Pominięcie dowodu z przesłuchania strony, pomimo stosownego wniosku dowodowego, doprowadziło do wadliwych ustaleń faktycznych. Kolejnym uchybieniem sądu pierwszej instancji było, w ocenie apelującego, przyjęcie, że R. S. został pouczony o zasadach rozliczania przychodu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Pouczenia zawarte w decyzjach organu rentowego były bowiem niewystarczające. Zwłaszcza, że ubezpieczony nie jest zaznajomiony z terminologia prawniczą, a dokumentację księgową prowadziła za niego zmarła w 2009 roku żona. Sąd Apelacyjny zważył co następuje: W świetle zarzutów apelacyjnych, a także zastrzeżenia poczynionego na podstawie art. 162 k.p.c. , uzupełnienie postępowania dowodowego na etapie postępowania drugoinstancyjnego okazało się uzasadnione. Pamiętać przy tym należy, że sąd drugiej instancji orzeka za podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Zgodnie z podstawowymi zasadami procesowymi określającymi relacje między stroną a sądem (da mihi factum, dabo tibi ius oraz facta probantur, iura novit curia), sąd apelacyjny - bez względu na stanowisko stron oraz zakres zarzutów - powinien zastosować właściwe przepisy prawa materialnego, a więc także usunąć ewentualne błędy prawne sądu pierwszej instancji, niezależnie od tego, czy zostały one wytknięte w apelacji (tak w wyroku Sądu Najwyższego z 3 października 2008 r., sygn. II UK 36/08, LEX nr 513020). W obecnym modelu procedury cywilnej sąd odwoławczy nie ogranicza się wyłącznie do kontroli sądu pierwszej instancji, lecz bada ponownie całą sprawę, a kontrolując prawidłowość zaskarżonego orzeczenia, pełni również funkcję sądu merytorycznego, który może rozpoznać sprawę od początku, uzupełnić materiał dowodowy lub powtórzyć już przeprowadzone dowody, a także poczynić samodzielnie ustalenia na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji. Z tego względu Sąd Apelacyjny dopuścił dowód z zaświadczenia o wysokości dochodu podatnika w podatku dochodowym od osób fizycznych wystawionym przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w S. za 2010 rok (k. 64) oraz z zeznań ubezpieczonego (k. 66). W ten sposób ustalono dodatkowo, że R. S. , mimo zarejestrowania działalności gospodarczej, faktycznie jej nie wykonywał przez cały 2010 rok. W związku z powyższym ubezpieczony nie uzyskał z tego tytułu żadnego przychodu. Jako podatnik R. S. złożył za 2010 rok dokument PIT-28, w którym wykazał przychód w wysokości 0,00 zł. Dochód w wysokości 53.165,85 zł ujawniony w PIT-37 obejmował wynagrodzenie z tytułu pracy w Centrum (...) w S. a także emeryturę. Tym samym Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska sądu pierwszej instancji, że z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej R. S. uzyskał przychód. Art. 104 ust. 1 ustawy o F.U.S. stanowi, że świadczenia podlegają zawieszeniu bądź zmniejszeniu w razie osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, tj. przychodu branego pod uwagę przy ustalaniu podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (art. 4 pkt 9-10 ustawy systemowej) wraz z kwotami pobranych zasiłków, świadczeń i wynagrodzenia z kodeksu pracy , o których mowa w art. 104 ust. 6, z wyłączeniem tych składników przychodu, których nie uwzględnia się w podstawie wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe na mocy rozporządzenia w sprawie podstawy wymiaru. W przypadku emerytów i rencistów prowadzących pozarolniczą działalność za przychód z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia uważa się przychód stanowiący podstawę wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne w rozumieniu przepisów ustawy systemowej (art. 104 ust. 1a), tj. według art. 18 ust. 8 ustawy systemowej kwota zadeklarowana, nie mniejsza jednak niż 60% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale. (tak w: Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych pod red. K. Antonowa, wydawnictwo ABC, 2009 rok). Powstaje w ten sposób swoista fikcja prawna, która uniemożliwia emerytom wykazywanie rzeczywistych przychodów, gdy ich wartość jest stosunkowo niewielka, a nakazuje zadeklarować wymagane ustawą co najmniej 60% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzedzającym kwartale. Opisana sytuacja nie obejmuje jednak R. S. , który wykazał, że przychodu z tytułu działalności gospodarczej w ogóle w 2010 roku nie osiągnął. Brak zatem podstaw do przyjmowania, że emerytura ubezpieczonego podlegała zmniejszeniu w związku z osiągnięciem przychodu stanowiącego co najmniej 60% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale. Tym samym przyjąć należało, że osiągnięty w 2010 roku przez R. S. przychód wynosił 26.300,64 zł i nie przekroczył niższej kwoty granicznej ustalonej dla tego roku, tj. 27.093,40 zł. Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego i ustalił, że w wyliczeniach organu rentowego za 2010 rok nie uwzględnia się przychodu z pozarolniczej działalności gospodarczej (pkt 1 wyroku). Natomiast w oparciu o art. 98 k.p.c. i 108 § 1 k.p.c. w punkcie 2 wyroku zasądzono od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w S. , jako przegrywającego sprawę, na rzecz ubezpieczonego koszty zastępstwa procesowego przez adwokata przed sądem drugiej instancji. W oparciu o dyspozycję § 13 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu zasądzeniu podlegała kwota 120,00 złotych.