Sad powszechny, I ACa 1076/12

Sygn. akt I ACa 1076/12 I ACz 1341/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 27 lutego 2013r. Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Michał Kłos Sędziowie: SSA Wiesława Kuberska (spr.) SSA Małgorzata Stanek Protokolant: st.sekr.sądowy Jacek Raciborski po rozpoznaniu w dniu 27 lutego 2013r. w Łodzi na rozprawie sprawy z powództwa R. N. i D. N. przeciwko Towarzystwu (...) Spółce Akcyjnej w W. o zapłatę na skutek apelacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 3 lipca 2012r. sygn. akt II C 1263/11 oraz na skutek zażalenia na postanowienie w przedmiocie kosztów postępowania zawarte w punkcie II wyroku tego Sądu z dnia 3 lipca 2012 r. sygn. akt II C 1263/11 I. z apelacji strony pozwanej i zażalenia powodów zmienia zaskarżony wyrok na następujący: „

1. zasądza od pozwanego Towarzystwa (...) Spółki Akcyjnej w W. na rzecz R. N. a). tytułem zadośćuczynienia kwotę 80.000 (osiemdziesiąt tysięcy) złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 8 sierpnia 2011 r. do dnia zapłaty; b). tytułem kosztów poniesionych w związku ze śmiercią i pogrzebem P. N. kwotę 16.105 (szesnaście tysięcy sto pięć) złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 8 sierpnia 2011 r. do dnia zapłaty;
2. zasądza od pozwanego Towarzystwa (...) Spółki Akcyjnej w W. na rzecz D. N. a). tytułem zadośćuczynienia kwotę 80.000 (osiemdziesiąt tysięcy) złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 8 sierpnia 2011 r. do dnia zapłaty; b). tytułem odszkodowania kwotę 40.000 (czterdzieści tysięcy) złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 8 sierpnia 2011 r. do dnia zapłaty;
3. oddala roszczenia R. N. i D. N. w pozostałym zakresie;
4. zasądza od pozwanego Towarzystwa (...) Spółki Akcyjnej w W. na rzecz: a). R. N. kwotę 2400 (dwa tysiące czterysta) złotych z tytułu częściowego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego; b). D. N. kwotę 3.100 (trzy tysiące sto) złotych z tytułu częściowego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego;
5. nie obciąża powodów nieuiszczonymi kosztami sądowymi od oddalonej części roszczeń;
6. nakazuje pobrać od pozwanego Towarzystwa (...) Spółki Akcyjnej w W. na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Łodzi kwotę 10.806 (dziesięć tysięcy osiemset sześć) złotych z tytułu nieuiszczonej opłaty od pozwu od uwzględnionej części roszczeń oraz kwotę 1.000 (jeden tysiąc) złotych z tytułu częściowego zwrotu wydatków poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa”; II. oddala apelację i zażalenie w pozostałej części; II. znosi pomiędzy stronami koszty postępowania odwoławczego. Sygn. akt I A Ca 1076/12 Sygn. akt I A Cz 1341/12 UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem z dnia 3 lipca 2012 r. Sąd Okręgowy w Łodzi w sprawie z powództwa R. N. i D. N. przeciwko Towarzystwu (...) SA z siedzibą w W. o zadośćuczynienia z powodu śmierci osoby bliskiej, odszkodowania z tego samego tytułu oraz z powództwa R. N. o zapłatę kosztów pogrzebu, uwzględnił powództwo, co do: - R. N. w całości: z tytułu zadośćuczynienia w wysokości 80.000 zł.; odszkodowania w wysokości 60.000 zł. i zwrotu kosztów pogrzebu w kwocie 16.105 zł.; - D. N. w całości: z tytułu zadośćuczynienia w wysokości 80.000 zł. i odszkodowania w wysokości 60.000 zł. O kosztach procesu Sąd I instancji orzekł na podstawie art. 98 k.p.c. (wyrok – k. 49) Powyższe rozstrzygnięcie nastąpiło na podstawie ustaleń faktycznych, które Sąd Apelacyjny, co do zasady podziela i uznaje za własne, z zastrzeżeniami poczynionymi poniżej. W świetle powyższych ustaleń faktycznych Sąd I instancji ocenił, że powództwo zasługuje na uwzględnienie w całości na podstawie art. 446 § 3 k.c. oraz art. 23 k.c. i art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. , a w zakresie zwrotu kosztów pogrzebu na podstawie art. 446 § 1 k.c. Jednocześnie Sąd a quo podniósł, że w przedmiotowej sprawie nie zastosował art. 362 k.c. , mówiącego o przyczynieniu się poszkodowanego P. N. – syna i brata powodów, do powstania szkody, mimo, że takie przyczynienie zostało uwzględnione w postępowaniu prowadzonym przez Sąd Okręgowy w Łodzi w sprawie o sygn. akt II C 859/07, wytoczonej jeszcze za życia poszkodowanego P. N. przeciwko (...) SA o zapłatę zadośćuczynienia. Sąd Okręgowy szeroko, aczkolwiek raczej teoretycznie omówił treść, znaczenie i przesłanki zastosowania art. 446 § 1, 3 k.c. oraz art. 23 k.c. i art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. Ostatecznie, co do żądania zasądzenia odszkodowania stwierdzono, że po stronie obu powodów nastąpiło pogorszenie sytuacji życiowej powodów, bo cała rodzina utrzymywała się z wynagrodzenia ojca za pracę w wysokości 1.300 zł. oraz renty rodzinnej synów po matce w wysokości 370 zł. miesięcznie. R. N. mógł ponadto liczyć na pomoc starszego syna w prowadzeniu domu. W zakresie zadośćuczynienia za stratę syna i brata Sąd I instancji odwołał się do tych samych, niespornych w sprawie okoliczności, zachowania się obu powodów po wypadku, któremu uległ P. w 2004 r., zakończonego jego śmiercią kilkanaście dni później. O kosztach procesu orzeczono zgodnie z art. 98 k.p.c. (uzasadnienie wyroku – k. 179 – 200) Wyrok został zaskarżony przez obie strony w różnym zakresie. Strona pozwana zaskarżyła wyrok apelacją w części dotyczącej; - uwzględnienia zadośćuczynienia ponad kwotę 50.000 zł. w stosunku do obu powodów (pkt. I ppkt. 1a i pkt. I ppkt. 2a orzeczenia); - uwzględnienia w całości żądania odszkodowania w stosunku do obu powodów (pkt. I ppkt. 1b i pkt. I ppkt. 2b orzeczenia) - oraz w zakresie orzeczenia o kosztach procesu (pkt. II i III orzeczenia). Skarżący zarzucił orzeczeniu naruszenie: - prawa procesowego w postaci art. 233 k.p.c. , które miało wpływ na treść rozstrzygnięcia, poprzez brak wszechstronnego rozważenia przez Sąd całego materiału dowodowego, co wyraziło się w przyjęciu przez Sąd wszystkich wątpliwości w sprawie na korzyść strony powodowej; - prawa procesowego w postaci art. 233 k.p.c. w zw. z art. 278 k.p.c. , które miało wpływ na treść rozstrzygnięcia, poprzez zastąpienie wiedzy specjalnej własnymi nieweryfikowanymi przypuszczeniami dotyczącymi skutków śmierci P. dla małoletniego powoda; - art. 446 § 3 k.c. poprzez wadliwe zastosowanie pomimo poprawnej interpretacji przesłanek i w konsekwencji pominięcie odszkodowawczego charakteru przedmiotowego uregulowania, i przyznanie na podstawie tego przepisu świadczeń, które powinny być rozważane wyłącznie w ramach art. 23 i 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. ; - art. 23 i 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. poprzez błędną interpretację i wadliwe przyjęcie, że na podstawie tych przepisów członkom rodziny zmarłego przysługuje w ramach ochrony dóbr osobistych takie same zadośćuczynienie pieniężne, jak na podstawie art. 446 § 4 k.c. , a ponadto poprzez zasądzenie zadośćuczynienia w rażąco zawyżonej wysokości; - art. 362 k.c. poprzez wadliwą interpretację i w konsekwencji ocenę, że w sprawie nie doszło do przyczynienia się P. N. do powstania szkody. W konkluzji skarżąca strona pozwana wniosła o zmianę wyroku i w zakresie zaskarżenia oddalenie powództwa oraz zasądzenie kosztów postępowania za obie instancje. (apelacja strony pozwanej – k. 213 – 220) Strona powodowa zaskarżyła orzeczenie zażaleniem w zakresie pkt.II rozstrzygającego o kosztach procesu na rzecz powodów w ten sposób, że Sąd I instancji zasądził na ich rzecz w częściach równych jedną kwotę 3.617 zł. Orzeczeniu zarzucono naruszenie art. 72 § 1 pkt. 1 i 2 k.p.c. poprzez przyjęcie, że między powodami zachodzi współuczestnictwo materialne, podczas gdy ma ono charakter współuczestnictwa formalnego. Strona powodowa wniosła o zmianę wyroku poprzez podwyższenie zasądzonej kwoty do kwoty po 3.617 zł. na rzecz każdego z powodów oraz zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego. (zażalenie powodów – k. 208 –210) Obie strony wzajemnie wnosiły o oddalenie środków odwoławczych strony przeciwnej i zasądzenie kosztów postępowania odwoławczego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje. Apelacja strony pozwanej jest częściowo zasadna. Przede wszystkim należy zaakceptować – wbrew skarżącej stronie pozwanej – pogląd Sądu I instancji i jego uzasadnienie, z którego wynika możliwość traktowania zadośćuczynienia orzekanego na podstawie art. 23 i 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. na rzecz członków rodziny zmarłego tak samo, jak zadośćuczynienia pieniężnego na podstawie art. 446 § 4 k.c. Pogląd ten jest powszechnie przyjętą i utrwaloną praktyką sądów powszechnych i Sądu Najwyższego. Apelacja w tym zakresie nie zawiera żadnych argumentów jurydycznych, logicznych lub wynikających z doświadczenia życiowego, które prowadziłyby do poglądu przeciwnego. A zatem należy przyjąć, że powołane przepisy, podobnie, jak art. 446 § 4 k.c. pełnią funkcję kompensacyjną i powinny wynagradzać pokrzywdzonemu członkowi najbliższej rodziny doznane cierpienia, utratę radości życia i inne ujemne przeżycia psychiczne związane z utratą osoby bliskiej. W istocie instytucja zadośćuczynienia za utratę osoby bliskiej uregulowana w art. 446 § 4 k.c. wynika z naruszenia dóbr osobistych osób najbliższych poszkodowanego, który poniósł śmierć w związku ze zdarzeniem, za które odpowiedzialność ponosi strona pozwana. Takim dobrem jest choćby prawo do pełnej najbliższej rodziny, prawo do spokojnego rozwoju w okresie dzieciństwa i młodości, czy też zaspokajania potrzeb emocjonalnych i pożycia fizycznego. Podkreślenia wymaga to, że zasadniczo ten rodzaj zadośćuczynienia jest normatywnie odrębną instytucją niż zadośćuczynienie przewidziane normą art. 445 § 1 k.c. , co powoduje, że brak jest jurydycznych podstaw do przyjęcia, że przyczynienie się poszkodowanego do powstania szkody musi wpłynąć na zmniejszenie należnego zadośćuczynienia osobom z jego najbliższej rodziny i to automatycznie w skali odpowiadającej przyczynieniu się poszkodowanego. Z tych przyczyn niezasadne są dwa zarzuty apelacji strony pozwanej: naruszenia art. 23 i 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. poprzez błędną interpretację i wadliwe przyjęcie, że na podstawie tych przepisów członkom rodziny zmarłego przysługuje w ramach ochrony dóbr osobistych takie same zadośćuczynienie pieniężne, jak na podstawie art. 446 § 4 k.c. , oraz naruszenia art. 362 k.c. w zakresie odnoszącym się do zadośćuczynienia, poprzez wadliwą interpretację i w konsekwencji ocenę, że w sprawie nie doszło do przyczynienia się P. N. do powstania szkody. Podkreślenia wymaga, że strona pozwana w tym zakresie jest niekonsekwentna gdyż nie zaskarżyła w żadnej części rozstrzygnięcia opartego na art. 446 § 1 k.c. , w ramach, którego Sąd a quo także nie przyjął 10% przyczynienia się P. N. do powstania szkody. Poza sporem musi być, że zadośćuczynienie z tytułu śmierci osoby najbliższej winno odpowiadać każdorazowo okolicznościom konkretnej sprawy, a możliwość przyznania przez sąd odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia nie zakłada dowolności ocen sądu, a jest jedynie konsekwencją niewymiernego w pełni charakteru okoliczności decydujących o doznaniu krzywdy i jej rozmiarze. Nie może również ujść z pola widzenia okoliczność, że w obecnym systemie prawa osoba będąca najbliższym członkiem rodziny zmarłego może niezależnie dochodzić dwóch roszczeń, a mianowicie na podstawie art. 446 § 3 odszkodowania, jeżeli wskutek śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie jej sytuacji życiowej i zadośćuczynienia za doznana krzywdę opartego, jak w tej sprawie na koncepcji naruszenia dobra osobistego lub po dniu 3 sierpnia 2008 r. wprost na podstawie art. 446 § 4 k.c. Wymusza to w konsekwencji – co najmniej próbę – wyraźnego oddzielenia szkody majątkowej od krzywdy niemajątkowej, co wymaga precyzyjnych ustaleń faktycznych, odnoszących się wprost do jednego lub drugiego roszczenia. W przedmiotowej sprawie strona powodowa zaoferowała materiał dowodowy, który główny akcent kładł na krzywdę obu powodów spowodowaną wypadkiem w dniu 13 października 2004 r., a w nieznacznej mierze odnosił się do kwestii pogorszenia się sytuacji życiowej R. i D. N. na skutek śmierci P. N. , podczas gdy to na tej stronie zgodnie z art. 6 k.c. spoczywał ciężarowi dowodu również i tych okoliczności. A zatem należy przyznać rację skarżącej stronie pozwanej, że Sąd a quo dopuścił się obrazy prawa procesowego w postaci art. 233 § 1 k.p.c. , które miało wpływ na treść rozstrzygnięcia, poprzez brak wszechstronnego rozważenia przez Sąd całego materiału dowodowego, co wyraziło się w przyjęciu przez Sąd Okręgowy wszystkich wątpliwości w sprawie na korzyść strony powodowej oraz nawet obrazy prawa procesowego w postaci art. 233 k.p.c. w zw. z art. 278 k.p.c. , które miało wpływ na treść rozstrzygnięcia, poprzez rzeczywiście częściowe zastąpienie wiedzy specjalnej własnymi nieweryfikowanymi przypuszczeniami dotyczącymi skutków śmierci P. dla małoletniego powoda. Zarzuty te jednak mogą odnosić się tylko i wyłącznie do kwestii odszkodowania na podstawie art. 446 § 3 k.c. , natomiast, co do żądania zadośćuczynienia, to zdaniem Sądu a quem nie może budzić wątpliwości, że dla obu powodów śmierć syna i brata była bardzo traumatycznym zdarzeniem i w tym zakresie należy w całości podzielić ocenę Sądu Okręgowego i apelację oddalić, jako bezzasadną na podstawie art. 385 k.p.c. Ustalone kwoty zadośćuczynienia nie są wygórowane choćby w kontekście wartości nabywczej złotówki czy wysokości przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce. Zadośćuczynienie musi mieć walor rzeczywiście kompensacyjny, nie może być symboliczne. Odnosząc się do zarzutu strony pozwanej naruszenia art. 446 § 3 k.c. poprzez wadliwe zastosowanie pomimo poprawnej interpretacji przesłanek i w konsekwencji pominięcie odszkodowawczego charakteru przedmiotowego uregulowania i przyznanie na podstawie tego przepisu świadczeń, które powinny być rozważane wyłącznie w ramach art. 23 i 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. , zgodzić się wypada, że rzeczywiście Sąd I instancji uwzględnił to roszczenie R. N. opierając się na tych samych przesłankach, które zostały wcześniej uwzględnione, jako podstawa zadośćuczynienia. W szczególności nie może być w tym zakresie argumentem to, że przed wypadkiem rodzina utrzymywała się z wynagrodzenia ojca, a po wypadku R. N. utracił pracę. Ustalenia faktyczne wskazują, że ojciec poszkodowanego już w chwili wypadku przebywał na zwolnieniu lekarskim, a nie zostało wykazane, że dalsze zwolnienie było tylko i wyłącznie spowodowane śmiercią syna, a nie chorobą samoistną. W niespełna dwa lata po śmierci dziecka R. N. podjął pracę, która dawała mu większe dochody niż kiedykolwiek wcześniej, a późniejsze kłopoty finansowe nie pozostawały w żadnym normalnym związku przyczynowo – skutkowym z tragedią z 13 października 2004 r. Innych podstaw faktycznych roszczenia nie powołano. Konsekwencją takiej oceny była konieczność zmiany wyroku na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. i oddalenie roszczenia odszkodowawczego R. N. w całości. Odmiennie natomiast należy ocenić sytuację życiową małoletniego powoda i w tym zakresie częściowo podzielić argumentację Sądu a quo, zwracając uwagę na to, że sytuacja jest wyjątkowo trudna zważywszy na wiek i zmarłego, i samego powoda. Między rodzeństwem istniała różnica wieku wynosząca 5 lat, co oznacza, że P. o tyle wcześniej mógłby w normalnym toku spraw osiągnąć dojrzałość do zarobkowania i mógłby – w świetle zasad doświadczenia życiowego – wspierać brata w okresie, kiedy ten jeszcze uczyłby się, co zwiększałoby szanse małoletniego powoda na uzyskanie wyższego wykształcenia, a w konsekwencji uzyskanie lepiej płatnej pracy. Nie można także wykluczyć, szczególnie mając na uwadze łączącą ich szczególna więź wobec wczesnej utraty matki, że również w dorosłym życiu bracia wzajemnie wspieraliby się materialnie i świadczyli pomoc osobistą. Przedwczesna śmierć P. uniemożliwiła to, co oznacza pogorszenie sytuacji życiowej małoletniego powoda. W tej sytuacji Sąd a quem jedynie obniżył zasądzoną kwotę odszkodowania do 40.000 zł., uznając, że powództwo, co od zasady jest usprawiedliwione. Przyjęta kwota odszkodowania odpowiada kwotom zasądzanym w podobnych stanach faktycznych przez sądy okręgu Sądu Apelacyjnego w Łodzi i odzwierciedla jedynie hipotetyczne konsekwencje materialne spowodowane śmiercią brata D. N. . Za trafne trzeba uznać zażalenie powodów, co do rozstrzygnięcia o kosztach zastępstwa procesowego powodów. Niewątpliwie Sąd Okręgowy dopuścił się naruszenia art. 72 § 1 pkt. 1 i 2 k.p.c. poprzez przyjęcie, że między powodami zachodzi współuczestnictwo materialne, podczas gdy oczywiście ma ono charakter współuczestnictwa formalnego. Niemniej z uwagi na odmienne rozstrzygnięcie, co do istoty sprawy i ostatecznie jedynie częściowe uwzględnienie powództw, niemożliwie stało się zrealizowanie wniosku zażalenia w całości. Na rzecz R. N. ostatecznie została łącznie zasądzona kwota 96.105 zł., a oddalono roszczenie o zapłatę 60.000 zł., co oznacza, że ten powód wygrał proces w 2/3 częściach. Natomiast D. N. uzyskał kwotę 120.000 zł., a Sąd oddalił jego roszczenie w zakresie kwoty 20.000 zł., co oznacza wygranie procesu w 6/7 częściach. A zatem o kosztach postępowania przed Sądem I instancji należało orzec zgodnie z art. 100 zd. 1 k.p.c. i zasądzić oddzielnie na rzecz każdego z powodów stosowne kwoty. Podobnie według zasady proporcjonalności orzeczono o kosztach postępowania odwoławczego, uwzględniając wynik zarówno postępowania zażaleniowego, jak i apelacyjnego. Jednocześnie zważywszy na charakter roszczeń obu powodów Sąd II instancji nie obciążył powodów nieuiszczonymi kosztami sądowymi od oddalonej części roszczeń, choć mogły być zaspokojone, co do zasady z zasądzonych na rzecz powodów kwot zadośćuczynienia i odszkodowania.