Dziennik Ustaw Nr 220 — 15244 — Poz. 2180 2180 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPO¸ECZNEJ1) z dnia 29 paêdziernika 2003 r. w sprawie zasadniczych wymagaƒ dla silników spalinowych

pkt 1; 4) pojazdów rekreacyjnych, w szczególnoÊci pojazdów: Ênie˝nych, wieloterenowych oraz motocykli terenowych. § 3. 1. U˝yte w rozporzàdzeniu okreÊlenia oznaczajà: 1) niedrogowa maszyna ruchoma — dowolnà maszyn´ ruchomà, transportowe urzàdzenie przemys∏owe lub pojazd z nadwoziem albo bez nadwozia, nieprzeznaczony do przewozu osób lub ∏adunków po drogach, w których jest zamontowany silnik o zap∏onie samoczynnym albo silnik o zap∏onie iskrowym; 2) silnik o zap∏onie samoczynnym — silnik o mocy netto wi´kszej ni˝ 18 kW, lecz nie wi´kszej ni˝ 560 kW, pracujàcy najcz´Êciej przy poÊredniej pr´dkoÊci obrotowej, a nie przy sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej, albo pracujàcy przy sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej na zasadzie samozap∏onu, w szczególnoÊci silnik dieslowski; 4) metody pomiarów emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych emitowanych przez silniki o zap∏onie samoczynnym; 3) silnik o zap∏onie iskrowym — silnik zasilany benzynà, o mocy netto nie wi´kszej ni˝ 19 kW, pracujàcy na zasadzie zap∏onu iskrowego, w szczególnoÊci silnik benzynowy; 5) metody pomiarów emisji zanieczyszczeƒ gazowych emitowanych przez silniki o zap∏onie iskrowym; 4) silnik — silnik o zap∏onie samoczynnym oraz silnik o zap∏onie iskrowym; 6) rodzaje niedrogowych maszyn ruchomych, w których b´dà montowane silniki spalinowe. 5) silnik zamienny — silnik nowo zbudowany, przeznaczony jako cz´Êç zamienna do zastàpienia silnika zamontowanego w niedrogowej maszynie ruchomej; § 2. Przepisów rozporzàdzenia nie stosuje si´ do silników spalinowych u˝ywanych do nap´du: 1) statków; 2) statków powietrznych; 3) lokomotyw kolejowych; ——————— 1) Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Spo∏ecznej kieruje dzia∏em administracji rzàdowej — gospodarka, na podstawie § 1 ust. 2 pkt 1 rozporzàdzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 7 stycznia 2003 r. w sprawie szczegó∏owego zakresu dzia∏ania Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Spo∏ecznej (Dz. U. Nr 1, poz. 5). 2) Przepisy niniejszego rozporzàdzenia wdra˝ajà postanowienia dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 97/68/WE z dnia 16 grudnia 1997 r. o zbli˝eniu przepisów prawnych Paƒstw Cz∏onkowskich w zakresie emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek przez silniki spalinowe montowane w niedrogowych maszynach samojezdnych rozszerzonej dyrektywà Parlamentu Europejskiego i Rady 2002/88/EC. 6) silnik pomocniczy — silnik zamontowany w pojeêdzie lub na pojeêdzie, niedostarczajàcy mocy s∏u˝àcej do nap´du pojazdu; 7) silnik do maszyn „trzymanych w r´ku” — silnik spe∏niajàcy co najmniej jeden z poni˝szych warunków:

1. a)musi byç u˝ytkowany w elemencie wyposa˝enia, który jest niesiony przez operatora, w ca∏ym zakresie mo˝liwoÊci jego przewidzianego dzia∏ania,
2. b)musi byç u˝ytkowany w elemencie wyposa˝enia, który pracuje wielopozycyjnie, w pozycji odwróconej lub bocznej, w celu spe∏nienia jego przewidzianego dzia∏ania,
3. c)musi byç u˝ytkowany w elemencie wyposa˝enia, którego suchy ci´˝ar wraz z silnikiem wynosi mniej ni˝ 20 kg i spe∏niony jest co najmniej jeden z warunków: Dziennik Ustaw Nr 220 — 15245 — — operator musi zapewniaç albo podparcie elementu wyposa˝enia albo nieÊç ten element, w zakresie mo˝liwoÊci jego przewidzianego dzia∏ania, — operator musi zapewniaç podparcie elementu wyposa˝enia lub sterowaç jego po∏o˝eniem, w zakresie mo˝liwoÊci jego przewidzianego dzia∏ania, — musi byç u˝ytkowany w generatorze lub pompie; 8) zanieczyszczenia gazowe — tlenek w´gla (CO), w´glowodory (HC), wyra˝one jako C1:H1.85 i tlenki azotu (NOx),wyra˝one jako ekwiwalent dwutlenku azotu (NO2); 9) czàstki sta∏e (PT) — materia∏ osadzony na odpowiednim filtrze po przep∏ywie rozrzedzonych gazów spalinowych silnika o zap∏onie samoczynnym, rozcieƒczonym czystym przefiltrowanym powietrzem tak, aby ich temperatura nie przekracza∏a 325 K (52 °C); 10) moc netto — moc silnika w kW uzyskiwanà na stanowisku badawczym na koƒcówce wa∏u korbowego lub jej odpowiedniku, mierzonà zgodnie z metodà pomiaru mocy silnika wewn´trznego spalania, przeznaczonego dla pojazdów poruszajàcych si´ po drogach, z tym ˝e mocy wentylatora silnika nie uwzgl´dnia si´; 11) znamionowa pr´dkoÊç obrotowa — maksymalnà pr´dkoÊç obrotowà przy pe∏nym obcià˝eniu, ograniczonà przez regulator, zgodnie z danymi producenta; 12) obcià˝enia cz´Êciowe — cz´Êç maksymalnego momentu obrotowego przy danej pr´dkoÊci obrotowej; 13) pr´dkoÊç obrotowa momentu maksymalnego — pr´dkoÊç obrotowà silnika, przy której osiàga on maksymalny moment obrotowy, zgodnie z danymi producenta; 14) pr´dkoÊç obrotowa poÊrednia — pr´dkoÊç obrotowà silnika, przy zachowaniu nast´pujàcych warunków:
4. a)dla silników przeznaczonych do pracy w zakresie pr´dkoÊci obrotowej na krzywej momentu przy pe∏nym obcià˝eniu jako pr´dkoÊç obrotowa poÊrednia powinna byç przyj´ta deklarowana pr´dkoÊç obrotowa momentu maksymalnego, je˝eli wyst´puje on mi´dzy 60 % a 75 % pr´dkoÊci obrotowej znamionowej,
5. b)je˝eli deklarowana pr´dkoÊç obrotowa momentu maksymalnego jest mniejsza ni˝ 60 % pr´dkoÊci obrotowej znamionowej, pr´dkoÊç obrotowa poÊrednia powinna wynosiç 60 % pr´dkoÊci obrotowej znamionowej,
6. c)je˝eli deklarowana pr´dkoÊç obrotowa momentu maksymalnego jest wi´ksza ni˝ 75 % pr´dkoÊci obrotowej znamionowej, wówczas pr´dkoÊç obrotowa poÊrednia powinna wynosiç 75 % pr´dkoÊci obrotowej znamionowej, Poz. 2180
7. d)dla silników przeznaczonych do badania wed∏ug cyklu G1 pr´dkoÊç obrotowa powinna wynosiç 85 % znamionowej pr´dkoÊci obrotowej; 15) typ silnika — kategori´ silników, które ró˝nià si´ mi´dzy sobà pod wzgl´dem podstawowych cech charakterystycznych, wyspecyfikowanych w dokumencie informacyjnym, okreÊlonym w za∏àczniku nr 1 do rozporzàdzenia; 16) rodzina silników — grup´ silników wydzielonà przez producenta, o podobnych charakterystykach emisji spalin; 17) rodzina silników o ma∏ej pojemnoÊci — rodzin´ silników z zap∏onem iskrowym o ca∏kowitej rocznej produkcji mniejszej ni˝ 5 000 sztuk; 18) silnik macierzysty — silnik wybrany z rodziny silników; 19) parametr nastawny — urzàdzenie nastawne, uk∏ad lub element o konstrukcji, która mo˝e mieç wp∏yw na emisj´ zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych lub osiàgi silnika podczas badania tej emisji lub w czasie normalnej pracy silnika; 20) dodatkowe oczyszczanie — przejÊcie spalin przez urzàdzenie lub uk∏ad, którego przeznaczeniem jest dokonanie chemicznej lub fizycznej zmiany w spalinach przed ich ujÊciem do atmosfery; 21) dodatkowe urzàdzenie sterujàce emisjà — dowolne urzàdzenie, które mierzy parametry pracy silnika w celu regulacji ka˝dej cz´Êci uk∏adu sterowania emisjà zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych; 22) uk∏ad sterowania emisjà zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych — ka˝de urzàdzenie, uk∏ad lub element o konstrukcji, która umo˝liwia sterowanie tà emisjà lub jej zmniejszanie; 23) uk∏ad paliwowy silnika — wszystkie cz´Êci sk∏adowe zwiàzane z dozowaniem i przygotowaniem mieszanki paliwa; 24) d∏ugoÊç fazy — czas mi´dzy zmianà pr´dkoÊci obrotowej i/lub momentu obrotowego poprzedniej fazy lub fazy przygotowawczej a rozpocz´ciem nast´pnej fazy; zawiera ona czas, podczas którego pr´dkoÊç obrotowa i/lub moment obrotowy sà zmieniane, oraz stabilizacj´ na poczàtku ka˝dej fazy. 2. Do niedrogowych maszyn ruchomych, w których zamontowane sà silniki: 1) o zap∏onie samoczynnym, zalicza si´ mi´dzy innymi:
8. a)przemys∏owe urzàdzenia wiertnicze, spr´˝arki,
9. b)urzàdzenia budowlane, w tym ∏adowarki ko∏owe, spycharki, ciàgniki gàsienicowe, ∏adowarki gàsienicowe, ∏adowarki typu samochodowego, pozadrogowe samochody ci´˝arowe, koparki hydrauliczne, Dziennik Ustaw Nr 220 — 15246 —
10. c)urzàdzenia rolnicze, rotacyjne maszyny do uprawy roli, samojezdne pojazdy rolnicze (z wyjàtkiem ciàgników),
11. d)urzàdzenia stosowane w gospodarce leÊnej,
12. e)urzàdzenia do podawania materia∏ów, wózki podnoÊnikowe,
13. f)urzàdzenia do naprawy dróg, w tym równiarki silnikowe, walce drogowe, równiarki do asfaltu,
14. g)urzàdzenia do odÊnie˝ania,
15. h)urzàdzenia do wspomagania naziemnego na lotniskach,
16. i)podnoÊniki bramowe,
17. j)dêwigi ruchome,
18. k)spr´˝arki gazowe,
19. l)generatory pràdotwórcze ze zmiennym obcià˝eniem, zawierajàce zespo∏y ch∏odzàce i zestawy spawalnicze (do dnia 31 grudnia 2006 r.),
20. m)pompy irygacyjne,
21. n)maszyny do piel´gnacji murawy, d∏uta pneumatyczne, wyposa˝enie do usuwania Êniegu,
22. o)zamiatarki; 2) o zap∏onie iskrowym, zalicza si´ mi´dzy innymi:
23. a)kosiarki trawnikowe, pi∏y ∏aƒcuchowe,
24. b)generatory,
25. c)pompy wodne,
26. d)przycinarki ˝ywop∏otów. § 4. 1. Do obrotu mogà byç wprowadzane nowe silniki zamontowane albo niezamontowane w niedrogowych maszynach ruchomych: 1) je˝eli spe∏niajà wymagania okreÊlone w rozporzàdzeniu; 2) dla których wydano certyfikat zgodnoÊci typu. 2. Przez certyfikat zgodnoÊci typu rozumie si´: 1) Êwiadectwo homologacji typu pojazdu wydawane dla pojazdów i cz´Êci znajdujàcych si´ w typie pojazdu, na zasadach i w trybie okreÊlonych w przepisach o ruchu drogowym; 2) Êwiadectwo homologacji „E” wydawane dla wyposa˝enia pojazdu i cz´Êci motoryzacyjnych, na podstawie Regulaminu EKG ONZ, którego Rzeczpospolita Polska jest stronà. Poz. 2180 czeƒ gazowych i czàstek sta∏ych, powinny byç zaprojektowane, wykonane i zamontowane tak, aby silnik, w warunkach normalnego u˝ytkowania, mimo drgaƒ, którym podlega, spe∏nia∏ wymagania okreÊlone w rozporzàdzeniu. 2. Producent silników o zap∏onie samoczynnym powinien zastosowaç takie Êrodki techniczne, aby zgodnie z wymaganiami okreÊlonymi w rozporzàdzeniu zapewnia∏y skuteczne ograniczenie emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych podczas ca∏ego okresu eksploatacji tego silnika, w warunkach prawid∏owego jego u˝ytkowania. 3. Je˝eli w silniku o zap∏onie samoczynnym zamontowany zosta∏ reaktor katalityczny lub wychwytywacz czàstek sta∏ych, jako urzàdzenie dodatkowe przeznaczone do oczyszczania spalin, producent powinien wykazaç, przeprowadzajàc samodzielnie badanie trwa∏oÊci, zgodnie z dobrà praktykà in˝ynierskà, dokonujàc rejestracji tych badaƒ, ˝e urzàdzenia te b´dà prawid∏owo dzia∏aç przez ca∏y okres u˝ytkowania silnika. 4. Dopuszcza si´ systematycznà wymian´ urzàdzeƒ dodatkowych przeznaczonych do czyszczenia spalin po okreÊlonym przez producenta okresie pracy silnika. 5. Ka˝da regulacja, naprawa, demonta˝, czyszczenie lub wymiana elementów lub podzespo∏ów silnika o zap∏onie samoczynnym wykonywana okresowo, w celu zabezpieczenia silnika przed nieprawid∏owym dzia∏aniem, w stosunku do urzàdzenia dodatkowego przeznaczonego do czyszczenia spalin, mo˝e byç wykonana tylko w takim zakresie, jaki jest technicznie konieczny dla zapewnienia prawid∏owego dzia∏ania uk∏adu ograniczenia emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych. 6. Sposób wykonywania czynnoÊci,

ust. 5, powinien byç okreÊlony w instrukcji obs∏ugi i zatwierdzony przed wydaniem certyfikatu zgodnoÊci typu. W dokumencie informacyjnym, okreÊlonym w za∏àczniku nr 1 do rozporzàdzenia, zwanym dalej „dokumentem informacyjnym”, powinien byç zamieszczony wyciàg z instrukcji obs∏ugi odnoszàcej si´ do konserwacji i wymiany urzàdzeƒ dodatkowych przeznaczonych do oczyszczania spalin, a tak˝e okreÊlone dla u˝ytkownika silnika o zap∏onie samoczynnym warunki gwarancji. § 6. 1. Zanieczyszczenia gazowe i czàstki sta∏e emitowane przez silnik o zap∏onie samoczynnym poddany badaniom mierzy si´ za pomocà metod opisanych w za∏àczniku nr 2 do rozporzàdzenia. Rozdzia∏ 2 Zasadnicze wymagania dla silników o zap∏onie samoczynnym w zakresie ograniczenia emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych § 5. 1. Cz´Êci sk∏adowe silnika o zap∏onie samoczynnym, które mogà wp∏ynàç na emisj´ zanieczysz- 2. Emisja zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z silników o zap∏onie samoczynnym mo˝e byç mierzona za pomocà innych ni˝ okreÊlone w za∏àczniku nr 2 do rozporzàdzenia metod pomiarów lub analizatorów, pod warunkiem ˝e zapewnià one uzyskanie wyników równowa˝nych za pomocà nast´pujàcych uk∏adów pomiarowych dla emisji: Dziennik Ustaw Nr 220 — 15247 — 1) zanieczyszczeƒ gazowych mierzonych w spalinach nierozcieƒczonych — uk∏ad przedstawiony na rys. 2 w za∏àczniku nr 1.3. do rozporzàdzenia; Poz. 2180 1) 30 czerwca 1998 r. dla silników o mocy:

1. a)130 kW ≤ P ≤ 560 kW — zaliczonych do kategorii „A”, 2) zanieczyszczeƒ gazowych mierzonych w rozcieƒczonych spalinach w uk∏adzie przep∏ywu ca∏kowitego rozcieƒczonej mieszaniny — uk∏ad przedstawiony na rys. 3 w za∏àczniku nr 1.3. do rozporzàdzenia;
2. b)75 kW ≤ P ≤ 130 kW — zaliczonych do kategorii „B”, 3) czàstek sta∏ych w uk∏adzie przep∏ywu ca∏kowitego rozcieƒczonych spalin dzia∏ajàcym bàdê z odr´bnym filtrem dla ka˝dej fazy lub przy u˝yciu metody jednego filtra — uk∏ad przedstawiony na rys. 13 w za∏àczniku nr 1.3. do rozporzàdzenia. 2) 31 grudnia 1999 r. dla silników o mocy 18 kW ≤ P ≤ 37 kW — zaliczonych do kategorii „D”, 3. OkreÊlenie równowa˝noÊci uk∏adu pomiarowego powinno byç oparte na zbadaniu, na podstawie cyklu siedmiu testów lub ich wi´kszej liczby, korelacji (zale˝noÊci) pomi´dzy rozpatrywanym uk∏adem a jednym lub kilkoma uk∏adami odniesienia wymienionymi w ust. 2. 4. Kryterium równowa˝noÊci uk∏adu definiuje si´ jako ±5 % zgodnoÊci wa˝onych wartoÊci emisji cyklu, przy zastosowaniu cyklu testu, okreÊlonego w pkt 1.10. w za∏àczniku nr 2 do rozporzàdzenia. § 7. 1. Je˝eli silnik o zap∏onie samoczynnym spe∏nia wymagania okreÊlone w rozporzàdzeniu dotyczàce emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych, nie mo˝na odmówiç wydania certyfikatu zgodnoÊci typu dla typu silnika lub ich rodziny oraz ˝àdaç spe∏niania innych ni˝ okreÊlone w rozporzàdzeniu wymagaƒ dla tego typu silnika przez niedrogowe maszyny ruchome, w których jest zamontowany. 2. Nie wydaje si´ certyfikatu zgodnoÊci typu dla typu silnika lub rodziny silników dla niedrogowej maszyny ruchomej, w której zamontowany jest silnik spalinowy po dniu:
3. c)37 kW ≤ P ≤ 75 kW — zaliczonych do kategorii „C”, 3) 31 grudnia 2000 r. dla silników o mocy 130 kW ≤ P ≤ 560 kW — zaliczonych do kategorii „E”, 4) 31 grudnia 2001 r. dla silników o mocy 75 kW ≤ P ≤ 130 kW — zaliczonych do kategorii „F”, 5) 31 grudnia 2002 r. dla silników o mocy 37 kW ≤ P ≤ 75 kW — zaliczonych do kategorii „G” — je˝eli silnik o zap∏onie samoczynnym nie spe∏nia wymagaƒ okreÊlonych w rozporzàdzeniu oraz emisje zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z tego silnika przekraczajà wartoÊci graniczne, okreÊlone odpowiednio w § 8 ust. 2 i 4. § 8. 1. WartoÊci graniczne emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych okreÊla si´ dla poszczególnych kategorii silników o zap∏onie samoczynnym, w zale˝noÊci od ich mocy, w dwóch etapach: 1) w I etapie dla silników zaliczanych do kategorii A—C,

§ 7ust.

2 pkt 1; 2) w II etapie dla silników zaliczanych do kategorii D—G,

§ 7ust. 2 pkt 2—5. 2. W I etapie zmierzona emisja zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych nie powinna przekraczaç warto

Êci okreÊlonych w poni˝szej tabeli: Moc netto (P) (kW) Tlenek w´gla (CO) (g/kWh) W´glowodory (HC) (g/kWh) Tlenki azotu (NOx) (g/kWh) Czàstki sta∏e (PT) (g/kWh) 130 ≤ P ≤ 560 5,0 1,3 9,2 0,54 75 ≤ P < 130 5,0 1,3 9,2 0,70 37 ≤ P < 75 6,5 1,3 9,2 0,85

1. WartoÊci graniczne emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàsteczek sta∏ych, okreÊlone w ust. 2, dotyczà emisji wydalanej bezpoÊrednio z silnika o zap∏onie sa- moczynnym. WartoÊci te powinny byç osiàgane przed dowolnym urzàdzeniem dodatkowym do oczyszczania spalin. Dziennik Ustaw Nr 220 — 15248 — Poz. 2180
2. W II etapie zmierzona emisja zanieczyszczeƒ gazowych i czàsteczek sta∏ych nie powinna przekraczaç wartoÊci okreÊlonych w poni˝szej tabeli: Moc netto (P) (kW) Tlenek w´gla (CO) (g/kWh) W´glowodory (HC) (g/kWh) Tlenki azotu (NOx) (g/kWh) Czàstki sta∏e (PT) (g/kWh) 130 ≤ P ≤ 560 3,5 1,0 6,0 0,2 75 ≤ P < 130 5,0 1,0 6,0 0,3 37 ≤ P < 75 5,0 1,3 7,0 0,4 18 ≤ P < 37 5,5 1,5 8,0 0,8 §
3. Je˝eli jedna rodzina silników pokrywa wi´cej ni˝ jeden zakres mocy, wartoÊci graniczne emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych silnika macierzystego i wszystkich typów silników wchodzàcych w sk∏ad tej samej rodziny powinny spe∏niaç wi´ksze wymagania dla wy˝szego zakresu mocy, przy czym producent mo˝e ograniczyç rodzin´ silników do jednego zakresu mocy i zg∏osiç jà do certyfikacji. §
4. Zabudowa silnika w maszynie ruchomej powinna spe∏niaç wymagania okreÊlone w certyfikacie zgodnoÊci typu, a tak˝e dodatkowo nast´pujàce wymagania techniczne: 1) podciÊnienie w uk∏adzie dolotowym, 2) nadciÊnienie w uk∏adzie wylotowym — nie powinny przekraczaç wartoÊci okreÊlonej w informacji zamieszczonej odpowiednio w za∏àczniku nr 1.
5. albo nr 1.
6. do rozporzàdzenia. §
8. Silniki o zap∏onie samoczynnym przechowywane w magazynach lub w zapasach w niedrogowych maszynach ruchomych, w przypadku koƒcowej ich partii mogà byç zwolnione, na wniosek producenta, z limitów czasowych wprowadzania ich do obrotu, okreÊlonych w § 7 ust. 1 i 2, po spe∏nieniu nast´pujàcych warunków: 1) producent powinien wystàpiç do jednostki notyfikowanej, która dokona∏a oceny zgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników, przed dniem obowiàzywania dla silników o zap∏onie samoczynnym limitów czasowych; 2) wystàpienie, o którym mowa w pkt 1, powinno zawieraç wykaz, o którym mowa w § 23 ust. 1, nowych silników o zap∏onie samoczynnym, które nie sà wprowadzane do obrotu w okreÊlonych limitach czasowych; 3) w przypadku silników nowych, które spe∏niajà wymagania okreÊlone w rozporzàdzeniu, producent powinien wystàpiç do jednostki notyfikowanej danego paƒstwa, na terytorium którego silniki sà magazynowane; wystàpienie powinno zawieraç techniczne i ekonomiczne uzasadnienie zwolnienia z limitów czasowych wprowadzania ich do obrotu; 4) silniki o zap∏onie samoczynnym powinny byç zgodne z typem lub rodzinà silników, dla których certyfikat zgodnoÊci typu traci wa˝noÊç, albo z typem lub rodzinà silników, dla których certyfikat ten nie by∏ wymagany, ale które by∏y produkowane zgodnie z limitami czasowymi wprowadzania ich do obrotu; 5) silniki o zap∏onie samoczynnym muszà byç w magazynach przed up∏ywem limitów czasowych; 6) maksymalna liczba silników o zap∏onie samoczynnym jednego lub wi´cej typów wprowadzanych do obrotu i zg∏oszonych do zwolnienia z limitów czasowych wprowadzania do obrotu nie mo˝e przekroczyç 10 % nowych silników wszystkich typów wprowadzonych do obrotu w poprzednim roku; 7) je˝eli jednostka notyfikowana udzieli∏a producentowi zwolnienia z limitów czasowych wprowadzania do obrotu silników o zap∏onie samoczynnym lub rodziny tych silników, powinna powiadomiç odpowiednie organy paƒstw cz∏onkowskich Unii Europejskiej; powiadomienie powinno zawieraç szczegó∏owe informacje o przyczynach udzielonego zwolnienia.
9. Jednostka notyfikowana powinna wydaç dla ka˝dego silnika o zap∏onie samoczynnym lub rodziny silników,

ust. 1, certyfikat zgodnoÊci typu, w którym zamieszcza adnotacje o tych silnikach lub rodzinie silników. W szczególnie uzasadnionych przypadkach jednostka notyfikowana mo˝e wydaç wspólny dokument zawierajàcy numery identyfikacyjne silników,

ust. 1. Rozdzia∏ 3 Zasadnicze wymagania dla silników o zap∏onie iskrowym w zakresie ograniczenia emisji zanieczyszczeƒ gazowych § 12. 1. Cz´Êci sk∏adowe silnika o zap∏onie iskrowym, które mogà mieç wp∏yw na emisj´ zanieczyszczeƒ gazowych, powinny byç zaprojektowane, wykonane i zamontowane tak, aby silnik, w warunkach normalnego u˝ytkowania, mimo drgaƒ, którym mo˝e byç Dziennik Ustaw Nr 220 — 15249 — poddany, spe∏nia∏ wymagania okreÊlone w rozporzàdzeniu. 2. Producent silników o zap∏onie iskrowym powinien zastosowaç takie Êrodki techniczne, aby zgodnie z wymaganiami okreÊlonymi w rozporzàdzeniu zapewnia∏y one skuteczne ograniczenie emisji zanieczyszczeƒ gazowych podczas ca∏ego okresu eksploatacji silnika, w warunkach prawid∏owego jego u˝ytkowania. § 13. 1. Zanieczyszczenia gazowe emitowane przez silnik o zap∏onie iskrowym poddany badaniom mierzy si´ za pomocà metod okreÊlonych w za∏àczniku nr 3 do rozporzàdzenia; badanie powinno obejmowaç ka˝de urzàdzenie dodatkowego oczyszczania spalin. 2. Emisja zanieczyszczeƒ gazowych silników o zap∏onie iskrowym mo˝e byç mierzona za pomocà innych ni˝ okreÊlone w za∏àczniku nr 3 metod pomiarów Poz. 2180 lub analizatorów, pod warunkiem ˝e zapewnià one uzyskanie wyników równowa˝nych za pomocà nast´pujàcych uk∏adów pomiarowych dla emisji zanieczyszczeƒ gazowych mierzonych w: 1) spalinach nierozcieƒczonych — uk∏ad przedstawiony na rys. 2 w za∏àczniku nr 1 do rozporzàdzenia; 2) rozcieƒczonych spalinach w uk∏adzie przep∏ywu ca∏kowitego rozcieƒczonej mieszaniny — uk∏ad przedstawiony na rys. 3 w za∏àczniku nr 3 do rozporzàdzenia. § 14. Silniki z zap∏onem iskrowym, zaliczone do klasy g∏ównej S — ma∏e silniki o mocy netto ≤ 19 kW, dzieli si´ na nast´pujàce klasy: 1) H — silniki przeznaczone do maszyn „trzymanych w r´ku”; 2) N — silniki przeznaczone do maszyn „nietrzymanych w r´ku”. Klasa/kategoria PojemnoÊç skokowa (cm3) Silniki „trzymane w r´ku” Klasa SH:1 < 20 Klasa SH:2 ≥ 20 < 50 Klasa SH:3 ≥ 50 Silniki „nietrzymane w r´ku” Klasa SN:1 < 66 Klasa SN:2 ≥ 66 < 100 Klasa SN:3 ≥ 100 < 225 Klasa SN:4 ≥ 225 § 15. 1. Je˝eli silnik o zap∏onie iskrowym spe∏nia wymagania okreÊlone w rozporzàdzeniu dotyczàce emisji zanieczyszczeƒ gazowych, nie mo˝na odmówiç wydania certyfikatu zgodnoÊci typu dla typu silnika o zap∏onie iskrowym lub rodziny tych silników oraz ˝àdaç spe∏niania innych ni˝ okreÊlonych w rozporzàdzeniu wymagaƒ dla tego typu silnika w zakresie emisji zanieczyszczeƒ do atmosfery przez niedrogowe maszyny ruchome, w których silnik jest zamontowany. 2) w II etapie — w której zamontowany jest silnik po dniu 1 sierpnia: 2. Nie wydaje si´ certyfikatu zgodnoÊci typu silnika o zap∏onie iskrowym lub rodziny tych silników dla niedrogowej maszyny ruchomej: 3) je˝eli silnik o zap∏onie iskrowym nie spe∏nia wymagaƒ okreÊlonych w rozporzàdzeniu oraz gdy emisje zanieczyszczeƒ gazowych z silnika przekraczajà wartoÊci graniczne okreÊlone w § 16 pkt 2. 1) w I etapie — je˝eli silnik nie spe∏nia wymagaƒ okreÊlonych w rozporzàdzeniu oraz gdy emisja zanieczyszczeƒ gazowych z silnika przekracza graniczne wartoÊci zanieczyszczeƒ okreÊlonych w § 16 pkt 1;

1. a)2004 r. dla silników klas SN:1 i SN:2,
2. b)2006 r. dla silników klasy SN:4,
3. c)2007 r. dla silników klas SH:1, SH:2 i SN:3,
4. d)2008 r. dla silników klasy SH:3; § 16. WartoÊci graniczne emisji zanieczyszczeƒ gazowych okreÊla si´ dla poszczególnych kategorii silników o zap∏onie iskrowym, w dwóch etapach: Dziennik Ustaw Nr 220 — 15250 — 1) w I etapie zmierzona emisja tlenku w´gla, emisja w´glowodorów, emisja tlenków azotu oraz suma Poz. 2180 w´glowodorów i tlenków azotu nie powinna przekraczaç wartoÊci podanych w tabeli poni˝ej: Tlenki azotu (NOx) (g/kWh) Suma w´glowodorów i tlenków azotu (g/kWh) HC + NOx Klasa Tlenek w´gla (CO) (g/kWh) W´glowodory (HC) (g/kWh) SH:1 805 295 5,36 SH:2 805 241 5,36 SH:3 603 161 5,36 SN:1 519 50 SN:2 519 40 SN:3 519 16,1 SN:4 519 13,4 2) w II etapie zmierzona emisja tlenku w´gla oraz emisja sumy w´glowodorów i tlenków azotu nie powinna przekraczaç wartoÊci podanych w poni˝szej tabeli: Klasa Tlenek w´gla (CO) (g/kWh) Suma w´glowodorów i tlenków azotu (g/kWh) HC + NOx SH:1 805 50 SH:2 805 50 SH:3 603 72 SN:1 610 50,0 SN:2 610 40,0 SN:3 610 16,1 SN:4 610 12,1 Rozdzia∏ 4 3. Wniosek, o którym mowa w ust. 2, powinien zawieraç: Procedury oceny zgodnoÊci § 17. 1. Przed wprowadzeniem do obrotu silników lub oddaniem ich do u˝ytku, producent lub jego upowa˝niony przedstawiciel poddaje ka˝dy typ silnika lub silnik spalinowy macierzysty procedurze oceny zgodnoÊci polegajàcej na: 1) badaniu, o którym mowa w § 18 ust. 1 pkt 2; 1) nazw´ i adres producenta lub imi´ i nazwisko oraz adres jego upowa˝nionego przedstawiciela; 2) podstawowe cechy charakterystyczne silnika macierzystego oraz rodziny silników; 3) wykaz rodziny silników. 2) sprawdzeniu, przez jednostk´ notyfikowanà, zgodnoÊci produkcji silników z wymaganiami okreÊlonymi we w∏aÊciwych normach. 4. Do wniosku, o którym mowa w ust. 2, nale˝y do∏àczyç wykaz rodziny silników oraz dokument informacyjny. 2. Jednostka notyfikowana dokonuje oceny zgodnoÊci na wniosek producenta lub jego upowa˝nionego przedstawiciela. 5. Podstawowe cechy charakterystyczne silnika macierzystego oraz rodziny silników okreÊlajà za∏àczniki nr 1.2. i 1.3. do rozporzàdzenia. Dziennik Ustaw Nr 220 — 15251 — § 18. 1. Jednostka notyfikowana po otrzymaniu wniosku, o którym mowa w § 17 ust. 2: 1) sprawdza prawid∏owoÊç wyboru typu silnika lub rodziny silników; 2) przeprowadza badania w celu okreÊlenia wielkoÊci:
5. a)emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych dla silników o zap∏onie samoczynnym, w sposób okreÊlony w procedurze testu, o której mowa w za∏àczniku nr 2 do rozporzàdzenia,
6. b)emisji zanieczyszczeƒ gazowych dla silników o zap∏onie iskrowym, w sposób okreÊlony w procedurze testu, o której mowa w za∏àczniku nr 3 do rozporzàdzenia. 2. Je˝eli na podstawie przeprowadzonych badaƒ silnik spe∏nia wymagania okreÊlone w rozporzàdzeniu, jednostka notyfikowana wydaje certyfikat zgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników. 3. Certyfikat zgodnoÊci typu zawiera: 1) nazw´ i adres producenta silników; 2) oznaczenie fabryczne silnika macierzystego oraz typu rodziny silników, o ile ich dotyczy; 3) fabryczny kod typu, jakim zosta∏ oznaczony silnik; 4) usytuowanie silnika i sposób jego przymocowania; 5) wykaz urzàdzeƒ, które majà byç nap´dzane przez silnik; 6) nazw´ i adres upowa˝nionego przedstawiciela producenta; 7) usytuowanie, kodowanie i sposoby przymocowania oznaczeƒ silnika,

§ 28ust.

1; 8) adres zak∏adu montujàcego silnik.

1. Je˝eli na podstawie dokonanego sprawdzenia, o którym mowa w ust. 1 pkt 1, wybrany silnik nie w pe∏ni reprezentuje typ lub rodzin´ silników, producent powinien dostarczyç inny silnik lub, je˝eli jest to niezb´dne, dodatkowy silnik macierzysty wytypowany przez jednostk´ notyfikowanà.
2. Jednostka notyfikowana prowadzi wykaz wystawionych certyfikatów zgodnoÊci typu produkowanych silników. Poz. 2180 dotyczàce ograniczenia stosowania silnika lub rodziny silników oraz warunki dla ich instalowania; informacje oraz warunki powinny byç do∏àczone do wyprodukowanego egzemplarza silnika. §
3. Jednostka notyfikowana, z zastrze˝eniem § 21, nie mo˝e odmówiç przeprowadzenia badania typu silnika lub rodziny silników i wydania certyfikatu zgodnoÊci typu oraz nie mo˝e ˝àdaç spe∏nienia innych wymagaƒ w zakresie emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych ni˝ okreÊlone w rozporzàdzeniu, je˝eli silnik lub rodzina silników spe∏niajà wymagania okreÊlone w rozporzàdzeniu. §
4. Jednostka notyfikowana mo˝e odmówiç przeprowadzenia badania typu silnika lub rodziny silników, je˝eli silnik lub rodzina silników nie spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych w rozporzàdzeniu dla nast´pujàcych kategorii: 1) A—C, po dniu 30 czerwca 1998 r.; 2) D—G, po dniach okreÊlonych odpowiednio w § 7 ust. 2 pkt 2—
5. §
6. W przypadku wprowadzenia zmian w dokumentacji silnika o zap∏onie samoczynnym, w zakresie danych w niej zawartych, na podstawie których wydano certyfikat zgodnoÊci typu dla typu silnika lub rodziny silników, i stwierdzeniu, ˝e produkowane silniki sà niezgodne z typem silnika lub rodzinà silników opisanymi w certyfikacie zgodnoÊci typu, jednostka notyfikowana powinna: 1) w okresie 6 miesi´cy od dnia stwierdzenia wprowadzenia zmian w dokumentacji silnika przeprowadziç weryfikacj´ silników produkowanych, w zakresie ich zgodnoÊci z certyfikatem zgodnoÊci typu; 2) wycofaç certyfikat zgodnoÊci typu, je˝eli producent nie postàpi zgodnie z zaleceniami wynikajàcymi z przeprowadzonej weryfikacji; 3) w okresie miesiàca od dnia wycofania certyfikatu zgodnoÊci typu poinformowaç ministra w∏aÊciwego do spraw gospodarki o przyczynach wycofania certyfikatu zgodnoÊci typu. §
8. Na ˝àdanie jednostki notyfikowanej, która wyda∏a certyfikat zgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników, producent lub jego upowa˝niony przedstawiciel powinien, w ciàgu 45 dni po zakoƒczeniu roku kalendarzowego, sporzàdziç wykaz zawierajàcy numery identyfikacyjne silnika danego typu, zwany dalej „wykazem”. §
10. Je˝eli w∏asnoÊç typu silnika lub rodziny silników mo˝na oceniç tylko w po∏àczeniu z innymi cz´Êciami niedrogowych maszyn ruchomych, zakres certyfikatu zgodnoÊci typu odpowiednio ogranicza si´.
11. Wykaz powinien okreÊlaç wspó∏zale˝noÊç pomi´dzy numerami identyfikacyjnymi odpowiednich typów silników lub rodzin silników a numerami wystawionych certyfikatów zgodnoÊci typu oraz zawieraç szczegó∏owe informacje dotyczàce planowanego zaprzestania produkcji certyfikowanego typu silnika lub rodziny silników.
12. W przypadku okreÊlonym w ust. 1 certyfikat zgodnoÊci typu powinien zawieraç tak˝e informacje
13. W wykazie producent zamieszcza informacje o typach silników lub rodzinie silników wraz z nume-
14. Wzór certyfikatu zgodnoÊci typu okreÊla za∏àcznik nr 4 do rozporzàdzenia. Dziennik Ustaw Nr 220 — 15252 — rami identyfikacyjnymi tych silników, które zamierza produkowaç po przed∏o˝eniu wykazu jednostce notyfikowanej.
15. Producent powinien przechowywaç wykaz co najmniej przez okres 20 lat od dnia zaprzestania produkcji certyfikowanego typu silnika lub rodziny silników. §
17. Producent lub jego upowa˝niony przedstawiciel informuje jednostk´ notyfikowanà, która wyda∏a certyfikat zgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników, o wszelkich zmianach danych silnika oraz wprowadzonych zmianach do ich projektów. W takim przypadku jednostka notyfikowana wydaje uzupe∏nienie do certyfikatu zgodnoÊci typu.
18. Je˝eli jednostka notyfikowana uzna, ˝e zmiany,

ust. 1, uzasadniajà przeprowadzenie powtórnych badaƒ lub dokonanie sprawdzeƒ, powinna poinformowaç o tym producenta lub jego upowa˝nionego przedstawiciela i wydaç uzupe∏nienie do certyfikatu zgodnoÊci typu, o ile powtórne badania lub sprawdzenia uzyskajà wynik pozytywny.

1. Jednostka notyfikowana w uzupe∏nieniu do certyfikatu zgodnoÊci typu zamieszcza szczegó∏owe uzasadnienie i dat´ jego wydania. §
3. Jednostka notyfikowana, która dokona∏a oceny zgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników, przekazuje na ˝àdanie w∏aÊciwych organów wykaz silników, dla których wydano certyfikat zgodnoÊci typu.
4. Jednostka notyfikowana sprawdza, o ile jest to konieczne, prawid∏owoÊç oznaczenia numerami identyfikacyjnymi silników produkowanych zgodnie z wymaganiami okreÊlonymi w rozporzàdzeniu; dodatkowe sprawdzenia jednostka notyfikowana powinna przeprowadzaç tak˝e w zakresie zgodnoÊci produkcji silników z wymaganiami okreÊlonymi we w∏aÊciwych normach. §
6. Jednostka notyfikowana, wykonujàc czynnoÊci,

§ 17ust. 1 pkt 2, sprawdza, czy producent silników zapewnia, ˝e przyj´ty system i procedury sterowania jako

Êcià produkcji funkcjonujà zgodnie z wymaganiami okreÊlonymi we w∏aÊciwej Polskiej Normie lub w normie EN ISO 9001:2000 albo normie równowa˝nej, a tak˝e, czy: 1) dysponuje niezb´dnymi przyrzàdami dla sprawdzenia zgodnoÊci ka˝dego egzemplarza silnika z certyfikowanym typem; 2) zapewnia w∏aÊciwà rejestracj´ wyników badaƒ sprawdzajàcych oraz posiada dokumentacj´ tych badaƒ; 3) analizuje wyniki badaƒ sprawdzajàcych ka˝dego silnika, w celu zweryfikowania i zapewnienia stabilnoÊci charakterystyk silnika, bioràc pod uwag´ rozrzut produkcji; Poz. 2180 4) zapewnia, aby pobrana do badaƒ sprawdzajàcych próbka silnika lub jego cz´Êci, wykazujàca niezgodnoÊç z certyfikowanym typem silnika, zosta∏a zastàpiona innà próbkà, w celu przeprowadzenia badania powtórnego.

1. Producent powinien podjàç niezb´dne dzia∏ania w celu zapewnienia zgodnoÊci produkcji silników lub rodziny silników z wymaganiami okreÊlonymi w normach wymienionych w ust. 1, w przypadku naruszenia tych wymagaƒ.
2. Jednostka notyfikowana, która wyda∏a certyfikat zgodnoÊci typu, mo˝e, w dowolnym czasie, dokonaç kontroli zgodnoÊci produkcji silników lub rodziny silników z wymaganiami okreÊlonymi w ust. 1, u producenta uczestniczàcego w procesie oceny zgodnoÊci.
3. Producent udost´pnia jednostce notyfikowanej dokonujàcej kontroli,

ust. 3, dokumenty badaƒ sprawdzajàcych i zapisy dotyczàce przeglàdów produkcji silników lub rodziny silników. 5. Je˝eli w wyniku przeprowadzonych kontroli,

ust. 3, jednostka notyfikowana stwierdzi, ˝e poziom produkcji jest niezadowalajàcy lub konieczna jest weryfikacja informacji zawartych we wniosku, o którym mowa w § 17 ust. 2, powinna zastosowaç nast´pujàcà procedur´: 1) jeden silnik z danej serii poddaç badaniom, zgodnie z procedurà testu, okreÊlonà odpowiednio w za∏àczniku nr 2 albo nr 3 do rozporzàdzenia; emisja tlenków w´gla, w´glowodorów, tlenków azotu i czàstek sta∏ych nie powinna przekraczaç wartoÊci granicznych okreÊlonych w § 8 ust. 3 i 4; 2) w przypadku gdy silnik z danej serii nie spe∏nia wymagaƒ,

pkt 1, wykonaç pomiary zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych na próbce silników z ich produkcji seryjnej i podlegajàcych tym samym wymaganiom; liczb´ silników przeznaczonych do pomiarów okreÊla producent w uzgodnieniu z jednostkà notyfikowanà; 3) dla ka˝dego z silników, który zosta∏ dodatkowo wybrany do badaƒ, i silnika badanego wyznacza si´ –) z uzyskanych wartoÊci Êrednià arytmetycznà (x wielkoÊci zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych.

1. Uznaje si´, ˝e produkcja silników jest zgodna z wymaganiami okreÊlonymi we w∏aÊciwej normie, je˝eli spe∏niony jest warunek: – + kS ≤ L x t gdzie poszczególne symbole oznaczajà: L — wartoÊç granicznà w stosunku do ka˝dego rozpatrywanego zanieczyszczenia ustalonà w sposób okreÊlony w § 8 ust. 3 i 4 oraz w § 16; k — wspó∏czynnik statystyczny zale˝ny od liczby silników w próbce n, okreÊlony w poni˝szej tabeli: Dziennik Ustaw Nr 220 — 15253 — Poz. 2180 n 2 3 4 5 6 7 8 9 10 k 0,973 0,613 0,489 0,421 0,376 0,342 0,317 0,296 0,279 n 11 12 13 14 15 16 17 18 19 k 0,265 0,253 0,242 0,233 0,224 0,216 0,210 0,203 0,198 –)2 (x – x S2t = ∑ ———— n–1
2. Oznakowanie musi byç trwa∏e, czytelne i niedajàce si´ usunàç przez okres eksploatacji silnika. x — wynik uzyskany na pojedynczym silniku w ramach próbki,
3. Nalepki lub tabliczki, na których umieszczone jest oznakowanie, powinny byç przymocowane do silnika w taki sposób, aby by∏y trwa∏e przez okres jego eksploatacji i nie mog∏y byç usuni´te bez ich zniszczenia lub uszkodzenia. 0,860 je˝eli n ≥ 20, k = ———. ¬ √n
4. Jednostka notyfikowana podczas kontroli zgodnoÊci produkcji silników z wymaganiami okreÊlonymi we w∏aÊciwej normie przeprowadza badania silników cz´Êciowo lub ca∏kowicie dotartych zgodnie z wymaganiami producenta.
5. Jednostka notyfikowana przeprowadza raz w roku kontrol´ w zakresie zgodnoÊci produkcji silników z wymaganiami okreÊlonymi we w∏aÊciwej normie, a w przypadku, o którym mowa w ust. 5 pkt 2, w terminie umo˝liwiajàcym dokonanie sprawdzenia, czy zosta∏y podj´te niezb´dne dzia∏ania majàce na celu uzyskanie tej zgodnoÊci. §
7. Producent silników lub jego upowa˝niony przedstawiciel powinien dostarczyç niezw∏ocznie, na ˝àdanie jednostki notyfikowanej, niezb´dne informacje dotyczàce nabywców silników wraz z numerami identyfikacyjnymi tych silników.
8. W przypadku gdy producent silników lub jego upowa˝niony przedstawiciel nie dostarczy informacji,

ust. 1, certyfikat zgodnoÊci typu dotyczàcy odpowiedniego typu silnika lub rodziny silników mo˝e zostaç cofni´ty.

1. Oznakowanie umieszcza si´: 1) na tej cz´Êci silnika, która jest niezb´dna do jego normalnego dzia∏ania i nie podlega wymianie w okresie jego eksploatacji; 2) w taki sposób, aby by∏o ∏atwo widoczne po skompletowaniu na silniku urzàdzeƒ pomocniczych, niezb´dnych do jego dzia∏ania.
2. Silnik wyposa˝a si´ w dodatkowà, dajàcà si´ przemieszczaç tabliczk´ wykonanà z trwa∏ego materia∏u, na której powinny byç naniesione informacje,

ust. 1, w taki sposób, aby by∏y widoczne i ∏atwo dost´pne, gdy silnik jest zamontowany w niedrogowej maszynie ruchomej. §

2. Silniki przed opuszczeniem linii produkcyjnej powinny posiadaç wszystkie oznakowania.
3. Oznakowania silników w zestawieniu z ich numerami identyfikacyjnymi powinny byç takie, aby umo˝liwia∏y jednoznaczne okreÊlenie kolejnoÊci produkcji silników. Rozdzia∏ 5 Sposób oznakowania silników Rozdzia∏ 6 §
5. Na ka˝dym egzemplarzu silnika wyprodukowanym zgodnie z typem silnika i dla którego wystawiono certyfikat zgodnoÊci typu, producent umieszcza oznakowanie zawierajàce: Przepis koƒcowy 1) nazw´ i adres producenta lub znak towarowy; 2) oznaczenie typu silnika oraz numeru identyfikacyjnego egzemplarza silnika; 3) numer certyfikatu zgodnoÊci typu. §
6. Rozporzàdzenie wchodzi w ˝ycie z dniem uzyskania przez Rzeczpospolità Polskà cz∏onkostwa w Unii Europejskiej. Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Spo∏ecznej: J. Hausner (Za∏àczniki do rozporzàdzenia stanowià oddzielny za∏àcznik do niniejszego numeru)