Dziennik Ustaw Nr 194 — 9975 — tyczàcej danego Êrodka spo˝ywczego, podaje si´: 1) klas´ jakoÊci handlowej albo inny wyró˝nik jakoÊci handlowej, je˝eli zosta∏y one ustalone w przepisach w sprawie szczegó∏owych wymagaƒ w zakresie jakoÊci handlowej poszczególnych artyku∏ów rolno-spo˝ywczych lub ich grup albo je˝eli obowiàzek podawania klasy jakoÊci handlowej albo wyró˝nika wynika z odr´bnych przepisów; 2) w przypadku w´dlin — dodatkowo wykaz sk∏adników; 3) w przypadku produktów rybo∏ówstwa w rozumieniu pkt 3.1 za∏àcznika nr 1 do rozporzàdzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 853/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawiajàcego szczególne przepisy dotyczàce higieny w odniesieniu do ˝ywnoÊci pochodzenia zwierz´cego (Dz. Urz. UE L 139 z 30.04.2005, str. 55, Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 45, str. 14) mro˝onych glazurowanych — dodatkowo informacj´ dotyczàcà iloÊciowej zawartoÊci glazury lub ryby albo owoców morza w tych produktach. 2. Przepis ust. 1 stosuje si´ odpowiednio do etykiet lub dokumentów przewozowych lub innych dokumentów towarzyszàcych tym Êrodkom spo˝ywczym.”; 2) uchyla si´ § 21; Poz. 1435 i 1436 pochodny miodowy” albo „fermentowany napój winopochodny owocowy aromatyzowany” albo „fermentowany napój winopochodny miodowy aromatyzowany” mo˝e byç u˝yta wy∏àcznie do oznakowania fermentowanego napoju winiarskiego, o którym mowa w art. 3 pkt 1 lit. e ustawy winiarskiej. 2. Nazwa „fermentowany napój winopodobny owocowy” albo „fermentowany napój winopodobny miodowy”, albo „fermentowany napój winopodobny owocowy aromatyzowany”, albo „fermentowany napój winopodobny miodowy aromatyzowany” mo˝e byç u˝yta wy∏àcznie do oznakowania fermentowanego napoju winiarskiego, o którym mowa w art. 3 pkt 1 lit. f ustawy winiarskiej.”; 4) w § 26 ust. 1 otrzymuje brzmienie: „1. W oznakowaniu owocowych d˝emów, galaretek, marmolad, konfitur, wytwarzanych z wi´cej ni˝ jednego gatunku owoców w opakowaniach nazw´ Êrodka spo˝ywczego uzupe∏nia si´ wykazem u˝ytych gatunków owoców, w kolejnoÊci malejàcego wagowego udzia∏u, z tym ˝e w przypadku Êrodków spo˝ywczych wytworzonych z trzech lub wi´kszej liczby gatunków owoców wykaz mo˝e byç zastàpiony okreÊleniem „owoce mieszane”, innym okreÊleniem o podobnym znaczeniu lub wskazaniem liczby u˝ytych gatunków owoców.”. § 2. Rozporzàdzenie wchodzi w ˝ycie z dniem og∏oszenia, z wyjàtkiem przepisów § 1 pkt 3, które wchodzà w ˝ycie z dniem 16 maja 2007 r. 3) w § 23b ust. 1 i 2 otrzymujà brzmienie: „1. Nazwa „fermentowany napój winopochodny owocowy” albo „fermentowany napój wino- Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi: w z. M. Zagórski 1436 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA1) z dnia 2 paêdziernika 2006 r. w sprawie wymagaƒ Dobrej Praktyki Wytwarzania Na podstawie art. 39 ust. 4 pkt 1 ustawy z dnia 6 wrzeÊnia 2001 r. — Prawo farmaceutyczne (Dz. U. ——————— z 2004 r. Nr 53, poz. 533, z póên. zm.2)) zarzàdza si´, co nast´puje: 1) Minister Zdrowia kieruje dzia∏em administracji rzàdowej — zdrowie, na podstawie § 1 ust. 2 rozporzàdzenia Prezesa Ra- dy Ministrów z dnia 18 lipca 2006 r. w sprawie szczegó∏owego zakresu dzia∏ania Ministra Zdrowia (Dz. U. Nr 131, poz. 924). 2) Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zosta∏y og∏oszone w Dz. U. z 2004 r. Nr 69, poz. 625, Nr 91, poz. 877, Nr 92, poz. 882, Nr 93, poz. 896, Nr 173, poz. 1808, Nr 210, poz. 2135 i Nr 273, poz. 2703, z 2005 r. Nr 94, poz. 787, Nr 163, poz. 1362, Nr 179, poz. 1485 i Nr 184, poz. 1539 oraz z 2006 r. Nr 170, poz. 1217 i Nr 171, poz. 1225. Dziennik Ustaw Nr 194 — 9976 — § 1. Rozporzàdzenie okreÊla: 1) ogólne wymagania Dobrej Praktyki Wytwarzania, 2) szczegó∏owe wymagania Dobrej Praktyki Wytwarzania zawarte w za∏àczniku do rozporzàdzenia — których spe∏nienie jest warunkiem uzyskania zezwolenia na wytwarzanie lub zezwolenia na import produktów leczniczych. § 2. Wytwórca mo˝e zastosowaç inne ni˝ okreÊlone w za∏àczniku do rozporzàdzenia, alternatywne metody zapewnienia jakoÊci, w szczególnoÊci w odniesieniu do nowych rozwiàzaƒ i nowych technik, je˝eli zostanà one zwalidowane i pozwolà uzyskaç zapewnienie jakoÊci na poziomie równowa˝nym ze szczegó∏owymi wymaganiami Dobrej Praktyki Wytwarzania okreÊlonymi w za∏àczniku do rozporzàdzenia. § 3. U˝yte w rozporzàdzeniu okreÊlenia oznaczajà: 1) analiza ryzyka (risk analysis) — metod´ oceny i opisu parametrów krytycznych dla funkcjonowania wyposa˝enia lub procesu; 2) bank komórek (cell bank)/system banku komórek (cell bank system) — system, w którym kolejne serie produktu sà wytwarzane z hodowli komórek pochodzàcych z tego samego, macierzystego banku komórek; 3) bilans (reconciliation) — porównanie teoretycznej i rzeczywiÊcie wytworzonej iloÊci materia∏u lub produktu, z uwzgl´dnieniem dopuszczalnych tolerancji wynikajàcych z normalnej zmiennoÊci procesu; 4) biogenerator (biogenerator) — system zamkni´ty, taki jak fermentator, do którego wprowadzane sà czynniki biologiczne wraz z innymi materia∏ami po to, aby wp∏ynàç na ich powielanie si´ lub wytworzenie przez nie innych substancji poprzez reakcj´ z tymi materia∏ami; biogeneratory sà zwykle zaopatrzone w urzàdzenia s∏u˝àce do regulacji, kontroli, ∏àczenia, dodawania materia∏ów lub usuwania materia∏ów; 5) butla gazowa (cylinder) — zbiornik ciÊnieniowy dajàcy si´ transportowaç, o pojemnoÊci mierzonej iloÊcià wody, nieprzekraczajàcej 150 litrów; okreÊlenie „butla” oznacza równie˝ „wiàzk´ butli” lub „pakiet butli”, tam gdzie to ma zastosowanie; 6) cysterna (tanker) — zbiornik ciÊnieniowy zamocowany na pojeêdzie do transportu gazów skroplonych lub kriogenicznych; 7) czynniki biologiczne (biological agents) — mikroorganizmy, w tym mikroorganizmy modyfikowane genetycznie, hodowle komórkowe oraz paso˝yty jelitowe i wewnàtrzkomórkowe, zarówno patogenne, jak i niepatogenne; 8) data powtórnego (ponownego) badania (retest date) — termin, kiedy materia∏ powinien byç ponownie zbadany w celu sprawdzenia, czy jest nadal przydatny do u˝ycia; Poz. 1436 9) dostarczanie (shipping) — operacj´ pakowania w celu wyekspediowania i wysy∏ki zamówionych badanych produktów leczniczych; 10) dzia∏ jakoÊci (zapewnienia i kontroli jakoÊci) (quality unit) — jednostk´ organizacyjnà przedsi´biorstwa, strukturalnie i funkcjonalnie niezale˝nà od produkcji, pe∏niàcà funkcje zapewnienia jakoÊci i kontroli jakoÊci; funkcj´ t´ mo˝e pe∏niç równie˝ wyznaczona osoba albo grupa osób, w zale˝noÊci od wielkoÊci i struktury organizacyjnej przedsi´biorstwa; 11) gaz (gas) — substancj´ lub mieszanin´ substancji, która pozostaje ca∏kowicie w fazie gazowej pod ciÊnieniem 1.013 bara (101,325 kPa) w temperaturze 15 °C lub ma pr´˝noÊç pary przekraczajàcà 3 bary (300 kPa) w temperaturze 50 °C (ISO 10286); 12) gaz kriogeniczny (cryogenic gas) — gaz, który pod ciÊnieniem 1.013 bara ulega skropleniu w temperaturze poni˝ej minus 150 °C; 13) gaz medyczny (medicinal gas) — gaz lub mieszanin´ gazów, które zosta∏y zakwalifikowane jako produkt leczniczy, przeznaczone do podawania pacjentom w celach terapeutycznych, diagnostycznych lub profilaktycznych osiàganych poprzez dzia∏anie farmakologiczne; 14) gaz skroplony (liquified gas) — gaz, który wt∏oczony do pojemnika pod ciÊnieniem zewn´trznym jest cz´Êciowo ciek∏y (stanowi uk∏ad dwufazowy „gaz nad cieczà”) w temperaturze minus 50 °C; 15) gaz spr´˝ony (compressed gas) — gaz, który wt∏oczony do pojemnika pod ciÊnieniem zewn´trznym, pozostaje ca∏kowicie w stanie gazowym, w temperaturze minus 50 °C (ISO 10286); 16) gaz w iloÊciach masowych (bulk gas) — gaz przeznaczony do zastosowaƒ medycznych, który zosta∏ poddany wszystkim procesom z wyjàtkiem nape∏niania pojemników koƒcowych; 17) hodowla komórek (cell culture) — rezultat wzrostu in vitro komórek wyizolowanych z organizmu wielokomórkowego; 18) hodowla macierzysta (master seed lot) — szczep mikroorganizmów dystrybuowany z jednego zbiornika do pojemników podczas pojedynczej operacji, w sposób zapewniajàcy jednorodnoÊç i stabilnoÊç oraz zapobiegajàcy zanieczyszczeniom; hodowla macierzysta w formie p∏ynnej jest zwykle przechowywana w temperaturze minus 70 °C, a liofilizat hodowli macierzystej — w temperaturze, która zapewnia stabilnoÊç; 19) hydrauliczna próba ciÊnieniowa (hydrostatic pressure test) — badanie wykonywane ze wzgl´dów bezpieczeƒstwa, wymagane przez obowiàzujàce przepisy, potwierdzajàce, ˝e butle lub zbiorniki wytrzymujà wysokie ciÊnienie; 20) importer (importer) — podmiot, który uzyska∏ zezwolenie na import produktów leczniczych; Dziennik Ustaw Nr 194 — 9977 — 21) instalacja do rozdzielania sk∏adników powietrza (air separation plant) — instalacj´, która rozdziela powietrze atmosferyczne na tlen, azot i argon w procesie oczyszczania, spr´˝ania, ch∏odzenia, skraplania i destylacji; 22) ja∏owoÊç (sterility) — brak obecnoÊci ˝ywych organizmów; warunki przeprowadzania badaƒ ja∏owoÊci sà podane w Farmakopei Europejskiej lub Farmakopei Polskiej; 23) kalibracja (calibration) — wykazanie, ˝e dany przyrzàd lub urzàdzenie daje wyniki w okreÊlonym zakresie, poprzez ich porównanie z wynikami uzyskanymi w trakcie badania substancji referencyjnych lub porównanie z identyfikowalnymi standardami we w∏aÊciwym zakresie pomiarowym; 24) kod randomizacyjny (randomisation code) — wyszczególnienie, w którym zosta∏o zidentyfikowane leczenie przydzielone ka˝demu uczestnikowi w procesie randomizacji; 25) kontrola jakoÊci (quality control, QC) — wykonywanie badaƒ lub testów w celu sprawdzenia, czy badany materia∏ spe∏nia wymagania odpowiedniej specyfikacji; 26) kontrola procesu (in-process control or process control) — czynnoÊci kontrolne obejmujàce monitorowanie i, jeÊli to w∏aÊciwe, korygowanie procesu wytwarzania w celu zapewnienia, ˝e produkt poÊredni lub substancja czynna odpowiada wymaganiom w∏asnej specyfikacji; 27) kontrola zmian (change control) — formalny system, w ramach którego wykwalifikowani przedstawiciele odpowiednich dyscyplin nauki przeglàdajà proponowane lub faktyczne zmiany, które mogà wp∏ynàç na status zwalidowanych obiektów, systemów, urzàdzeƒ lub procesów; jego celem jest okreÊlenie potrzeby dzia∏aƒ zapewniajàcych i dokumentujàcych utrzymanie systemu w stanie zwalidowanym; 28) krew (blood) — pe∏nà krew pobranà od pojedynczego dawcy i przetworzonà albo do przetoczenia, albo do dalszego wytwarzania; 29) kryteria akceptacji (acceptance criteria) — limity iloÊciowe, zakresy lub inne odpowiednie pomiary pozwalajàce na zaakceptowanie wyników badaƒ; 30) krytyczny (critical) — etapy procesu, warunki procesu, wymagane badania lub inne, istotne parametry lub elementy, które muszà byç kontrolowane w oparciu o wyznaczone kryteria; 31) kwalifikacja (qualification) — dzia∏anie majàce na celu wykazanie i udokumentowanie, ˝e urzàdzenia lub instalacje pomocnicze sà odpowiednio zainstalowane, pracujà w∏aÊciwie, a ich dzia∏anie rzeczywiÊcie prowadzi do uzyskania oczekiwanych wyników; kwalifikacja jest cz´Êcià walidacji, lecz poszczególne, pojedyncze etapy kwalifikacji nie stanowià procesu walidacji; Poz. 1436 32) kwalifikacja instalacyjna (installation qualification IQ) — udokumentowanà weryfikacj´ stwierdzajàcà, ˝e obiekty, systemy i urzàdzenia, zainstalowane lub zmodyfikowane, sà zgodne z zatwierdzonym projektem i zaleceniami producenta; 33) kwalifikacja operacyjna (operational qualification OQ) — udokumentowanà weryfikacj´ stwierdzajàcà, ˝e obiekty, systemy i urzàdzenia, zainstalowane lub zmodyfikowane, funkcjonujà tak, jak zamierzono, w przewidywanych zakresach operacyjnych; 34) kwalifikacja procesowa (performance qualification PQ) — udokumentowanà weryfikacj´ stwierdzajàcà, ˝e obiekty, systemy i urzàdzenia jako ca∏oÊç dzia∏ajà skutecznie i w sposób powtarzalny w odniesieniu do zatwierdzonego procesu i specyfikacji produktu; 35) kwalifikacja projektu (design qualification DQ) — udokumentowanà weryfikacj´ stwierdzajàcà, ˝e proponowany projekt obiektów, systemów i urzàdzeƒ jest odpowiedni do zamierzonego celu; 36) kwarantanna (quarantine) — przechowywanie oddzielonych fizycznie lub administracyjnie materia∏ów lub produktów w okresie oczekiwania na decyzj´ o ich zwolnieniu lub odrzuceniu; 37) limit alarmowy (alert limit) — ustalone kryteria s∏u˝àce wczesnemu ostrzeganiu o potencjalnym odchyleniu od prawid∏owych warunków, które mogà nie byç wystarczajàcà podstawà do zdecydowanych dzia∏aƒ naprawczych, ale wymagajà badaƒ nast´pczych; 38) limit dzia∏ania (action limit) — ustalone kryteria, których przekroczenie wymaga podj´cia niezw∏ocznych dzia∏aƒ nast´pczych i naprawczych; 39) macierzysty bank komórek (master cell bank) — hodowl´ (w pe∏ni okreÊlonà) komórek rozdzielonych do poszczególnych pojemników w trakcie pojedynczej operacji, poddawanych wspólnie obróbce w taki sposób, by zapewniç ich stabilnoÊç; macierzysty bank komórek zwykle jest przechowywany w temperaturze minus 70 °C lub ni˝szej; 40) maksymalne teoretyczne zanieczyszczenie resztkowe (maximum theoretical residual impurity) — zanieczyszczenie gazu pochodzàce z poprzedniego nape∏nienia i pozostajàce po przygotowaniu butli do nape∏niania; obliczenie maksymalnego teoretycznego zanieczyszczenia resztkowego jest mo˝liwe jedynie dla gazów spr´˝onych przy za∏o˝eniu, ˝e te gazy zachowujà si´ jak gazy doskona∏e; 41) materia∏ (material) — termin ogólny u˝ywany do okreÊlenia surowców (materia∏y wyjÊciowe, odczynniki, rozpuszczalniki), materia∏ów pomocniczych, produktów poÊrednich, substancji czynnych oraz materia∏ów opakowaniowych i informacyjnych; 42) materia∏ opakowaniowy (packaging material) — materia∏ u˝yty do pakowania produktu lecznicze- Dziennik Ustaw Nr 194 — 9978 — go, z wyjàtkiem opakowaƒ zbiorczych u˝ywanych do transportu i wysy∏ki; materia∏y opakowaniowe dzielà si´ na bezpoÊrednie i zewn´trzne, w zale˝noÊci od tego czy majà one bezpoÊrednio stykaç si´ z produktem, czy nie; 43) materia∏ symulujàcy produkt (simulated product) — materia∏ wykazujàcy zbli˝one w∏aÊciwoÊci fizyczne i, jeÊli ma to zastosowanie, w∏aÊciwoÊci chemiczne (na przyk∏ad lepkoÊç, wielkoÊç czàsteczki, pH i tym podobne) do produktu poddawanego walidacji; w wielu przypadkach w∏aÊciwoÊci te mogà byç spe∏nione przez placebo produktu; 44) materia∏ wyjÊciowy (starting material) — substancj´ u˝ytà do wytwarzania produktu leczniczego, z wy∏àczeniem materia∏ów opakowaniowych; 45) materia∏y pomocnicze (process aids) — materia∏y, z wy∏àczeniem rozpuszczalników, u˝ywane podczas prowadzenia procesu wytwarzania produktu poÊredniego lub substancji czynnej, które same nie uczestniczà w reakcji chemicznej lub biologicznej (na przyk∏ad filtry, w´giel aktywowany, i tym podobne); 46) nape∏nianie po˝ywkà (media fill) — metod´ oceny aseptycznoÊci procesu z u˝yciem pod∏o˝a wzrostowego dla mikroorganizmów; 47) naczynie kriogeniczne (cryogenic vessel) — stacjonarny lub ruchomy, izolowany termicznie zbiornik ciÊnieniowy, przeznaczony do przechowywania gazów skroplonych lub kriogenicznych; gaz usuwany jest z naczynia w stanie gazowym lub ciek∏ym; 48) najgorszy przypadek (worst case) — warunek lub zespó∏ warunków obejmujàcy górne i dolne limity procesów oraz okolicznoÊci, które w ramach standardowych procedur operacyjnych stwarzajà najwi´ksze ryzyko niepowodzenia dla produktu lub procesu w porównaniu z warunkami idealnymi; warunki te nie muszà powodowaç powstania wadliwego produktu lub wadliwego przebiegu procesu; 49) numer serii (lub numer szar˝
- y)(batch number or lot number) — unikalnà kombinacj´ liczb, liter lub symboli, która identyfikuje seri´ (lub szar˝´) i umo˝liwia odtworzenie historii produkcji i dystrybucji danej serii (lub szar˝y); 50) obszar czysty (clean area) — obszar o ustalonym sposobie kontroli zanieczyszczeƒ czàstkami i drobnoustrojami w Êrodowisku, zbudowany i u˝ytkowany w sposób ograniczajàcy wprowadzanie, powstawanie i gromadzenie si´ zanieczyszczeƒ; 51) obszar czysty/zabezpieczony (clean/contained area) — obszar zbudowany i u˝ytkowany w sposób spe∏niajàcy równoczeÊnie wymagania dla obszaru czystego i obszaru zabezpieczonego; 52) obszar kontrolowany (controlled area) — obszar zbudowany i u˝ytkowany w sposób umo˝liwiajàcy kontrolowanie iloÊci wprowadzanych potencjalnych zanieczyszczeƒ (o parametrach wystar- Poz. 1436 czajàcych dla klasy czystoÊci D) i ograniczanie skutków przypadkowego wydostania si´ ˝ywych organizmów do otoczenia; 53) obszar zabezpieczony (contained area) — obszar zbudowany i u˝ytkowany w sposób zapobiegajàcy zanieczyszczeniu Êrodowiska zewn´trznego przez czynniki biologiczne znajdujàce si´ wewnàtrz obszaru, wyposa˝ony w odpowiednie urzàdzenia do uzdatniania i filtracji powietrza wylotowego; 54) ochrona poÊrednia (secondary containment) — ochron´, która zapobiega wydostaniu si´ czynnika biologicznego lub innej substancji do otoczenia zewn´trznego albo do innych pomieszczeƒ roboczych; 55) obcià˝enie biologiczne (bioburden) — iloÊç i rodzaj (przypadkowych lub nieprzypadkowych) drobnoustrojów, obecnych w surowcach, materia∏ach wyjÊciowych do produkcji substancji czynnej, w produktach poÊrednich lub w substancjach czynnych; 56) ochrona bezpoÊrednia (primary containment) — ochron´, która zapobiega wydostaniu si´ czynnika biologicznego lub innej substancji do bezpoÊredniego otoczenia przestrzeni roboczej, wymagajàcà stosowania pomieszczeƒ z odpowiednio zaprojektowanà instalacjà, Êluzami powietrznymi lub sterylizatorami wyprowadzanych materia∏ów albo obydwoma tymi urzàdzeniami, a tak˝e bezpiecznych procedur operacyjnych; 57) odchylenie (deviation) — odst´pstwo od zatwierdzonej instrukcji lub ustalonego wymagania; 58) opró˝nianie (evacuation) — usuwanie resztkowych iloÊci gazów ze zbiornika ciÊnieniowego za pomocà pró˝ni; 59) organizm egzotyczny (exotic organism) — czynnik biologiczny powodujàcy chorob´ niewyst´pujàcà w danym kraju lub obszarze geograficznym albo chorob´ obj´tà programem dzia∏aƒ profilaktycznych bàdê programem majàcym na celu jej ca∏kowite wyeliminowanie w danym kraju lub obszarze geograficznym; 60) pakowanie (packaging) — operacje, ∏àcznie z nape∏nianiem i etykietowaniem, którym musi byç poddany produkt luzem, tak aby móg∏ staç si´ produktem koƒcowym; nape∏nianie sterylne zwykle nie jest traktowane jako cz´Êç pakowania produktu luzem, lecz jako nape∏nianie opakowaƒ bezpoÊrednich; 61) panel rozdzielczy (manifold) — urzàdzenie lub aparat zaprojektowane w celu równoczesnego opró˝niania lub nape∏niania wi´cej ni˝ jednego zbiornika ciÊnieniowego gazu; 62) podpis (signature/signed) — podpis okreÊlonej osoby, która wykona∏a lub dokona∏a przeglàdu danej czynnoÊci; mo˝e on byç dokonany w formie inicja∏ów, pe∏nego odr´cznego podpisu, osobistej pieczàtki lub bezpiecznego podpisu elektronicznego weryfikowanego przy pomocy kwalifikowanego certyfikatu; Dziennik Ustaw Nr 194 — 9979 — 63) podstawowa dokumentacja produktu (product specification file) — dokumentacj´ referencyjnà zawierajàcà wszystkie informacje niezb´dne do zaprojektowania szczegó∏owych pisemnych instrukcji dotyczàcych sposobu przetwarzania, pakowania, badaƒ kontroli jakoÊci, zwalniania serii i dystrybucji badanego produktu leczniczego; 64) posiewowa seria robocza (working seed lot) — szczep mikroorganizmów pochodzàcy z hodowli macierzystej przeznaczony do u˝ycia w produkcji; sà one rozdzielane do pojemników i przechowywane tak jak w przypadku hodowli macierzystej; 65) potwierdzenie (confirmation) — podpisane oÊwiadczenie, ˝e proces lub badanie zosta∏o przeprowadzone zgodnie z Dobrà Praktykà Wytwarzania oraz zgodnie z odpowiednim pozwoleniem na dopuszczenie do obrotu, jak ustalono na piÊmie z Osobà Wykwalifikowanà odpowiedzialnà za certyfikacj´ serii koƒcowego produktu leczniczego przed jej zwolnieniem; 66) procedura (procedure) — udokumentowany opis dzia∏aƒ, które majà byç dokonane, Êrodków ostro˝noÊci, które majà byç przedsi´wzi´te, oraz pomiarów, które majà byç wykonane, pozostajàcych w bezpoÊrednim lub poÊrednim zwiàzku z wytwarzaniem produktu poÊredniego lub substancji czynnej; 67) produkcja (production) — czynnoÊci zwiàzane z przygotowaniem produktu leczniczego poczàwszy od przyj´cia materia∏ów poprzez ich przetwarzanie i pakowanie a˝ do uzyskania produktu koƒcowego; 68) produkt koƒcowy (finished product) — produkt leczniczy, który przeszed∏ wszystkie etapy wytwarzania, ∏àcznie z pakowaniem w opakowania koƒcowe; 69) produkt luzem (bulk product) — produkt, który przeszed∏ wszystkie etapy wytwarzania, z wyjàtkiem koƒcowego pakowania; 70) produkt porównawczy (comparatory product) — produkt w fazie rozwojowej lub produkt dopuszczony do obrotu (na przyk∏ad active control) lub placebo u˝ywane jako produkt referencyjny w badaniach klinicznych; 71) produkt poÊredni (intermediate product) — cz´Êciowo przetworzony materia∏, który musi byç poddany dalszym etapom wytwarzania, zanim stanie si´ produktem luzem; 72) profil zanieczyszczeƒ (impurity profile) — opis zidentyfikowanych i niezidentyfikowanych zanieczyszczeƒ, znajdujàcych si´ w substancji czynnej; 73) protokó∏ walidacji (validation protocol) — sporzàdzony w formie pisemnej plan, okreÊlajàcy sposób prowadzenia walidacji i definiujàcy kryteria akceptacji; 74) przep∏ukiwanie (purge) — opró˝nianie i oczyszczanie butli odbywajàce si´ za pomocà rozgazowania i pró˝ni lub za pomocà rozgazowania, cz´- Poz. 1436 Êciowego nape∏nienia danym gazem, a nast´pnie ponownego rozgazowania; 75) przerabianie (reworking) — poddanie produktu poÊredniego lub substancji czynnej, niespe∏niajàcych okreÊlonych norm lub wymagaƒ odpowiedniej specyfikacji, jednemu lub kilku etapom procesu, ró˝niàcego si´ od ustalonego procesu wytwarzania (na przyk∏ad rekrystalizacja przy u˝yciu innego rozpuszczalnika), tak aby otrzymaç zadowalajàcà jakoÊç produktu poÊredniego lub substancji czynnej; 76) powtórne przetwarzanie (reprocessing) — poddanie ca∏oÊci lub cz´Êci serii produktu o nieodpowiedniej jakoÊci pochodzàcej z okreÊlonego etapu wytwarzania jednej lub wielu dodatkowym operacjom technologicznym, tak aby przywróciç jej jakoÊç zgodnà z wymaganiami; 77) randomizacja (randomisation) — proces przydzielenia uczestników badania do jednej z grup terapeutycznych (leczonej lub kontrolnej), z zastosowaniem doboru losowego do ustalenia przydzia∏u; 78) roboczy bank komórek (working cell bank) — hodowl´ komórek pochodzàcà z macierzystego banku komórek i przeznaczonà do stosowania w przygotowywaniu produkcyjnych hodowli komórkowych; roboczy bank komórek jest zwykle przechowywany w temperaturze minus 70 °C lub ni˝szej; 79) roÊlina lecznicza (medicinal plant) — roÊlin´, która w ca∏oÊci lub w cz´Êci stosowana jest do celów leczniczych; 80) roÊlina nieprzerobiona o w∏aÊciwoÊciach leczniczych (crude plant, vegetable drug) — Êwie˝à lub wysuszonà roÊlin´ leczniczà lub jej cz´Êç; 81) rozgazowanie (blowing down) — obni˝enie ciÊnienia do wartoÊci ciÊnienia atmosferycznego; 82) rozpuszczalnik (solvent) — nieorganiczny lub organiczny p∏yn stosowany jako noÊnik do przygotowania roztworów lub zawiesin; 83) roztwór macierzysty (mother liquor) — ciek∏à pozosta∏oÊç po procesach krystalizacji lub izolowania; roztwór macierzysty mo˝e zawieraç nieprzereagowane materia∏y, produkty poÊrednie, pewnà iloÊç substancji czynnej lub zanieczyszczenia; mo˝e on byç wykorzystywany do dalszego przerobu; 84) sk∏adniki krwi (blood components) — sk∏adniki krwi o znaczeniu leczniczym (krwinki czerwone, krwinki bia∏e, osocze, p∏ytki krwi), które mogà byç przygotowywane poprzez wirowanie, filtracj´ i zamra˝anie przy u˝yciu konwencjonalnej metodologii stosowanej w bankach krwi; 85) specyfikacja (specification) — wykaz badaƒ, odnoÊników do procedur analitycznych oraz odpowiednich kryteriów akceptacji, wyra˝onych jako graniczne wartoÊci liczbowe, zakresy lub inne kryteria odpowiednie dla opisanego badania; Dziennik Ustaw Nr 194 — 9980 — 86) system (system) — grup´ urzàdzeƒ przeznaczonych do wspólnego celu; 87) system komputerowy (computer system) — sk∏adajàcy si´ z wielu elementów sprz´t komputerowy (hardware) i zwiàzane z nim oprogramowanie (software); cz´Êci sk∏adowe systemu komputerowego sà zaprojektowane i po∏àczone w jednà funkcjonalnà ca∏oÊç dla wykonywania okreÊlonego zadania lub wielu zadaƒ; 88) system serii posiewowych (seed lot system) — system, zgodnie z którym kolejne serie produktu pochodzà z tej samej hodowli macierzystej, na okreÊlonym poziomie pasa˝owania; 89) system skomputeryzowany (computerized system) — proces lub operacj´ zintegrowane z systemem komputerowym; 90) system zapewnienia ja∏owoÊci (sterility assurance system) — ogó∏ dzia∏aƒ majàcych na celu zapewnienie ja∏owoÊci produktów; 91) Êluza powietrzna (air lock) — zamkni´tà przestrzeƒ z dwojgiem lub wi´kszà liczbà drzwi, z których tylko jedne mogà byç otwarte, znajdujàcà si´ mi´dzy dwoma lub wi´kszà liczbà pomieszczeƒ o ró˝nych klasach czystoÊci, w celu kontrolowania przep∏ywu powietrza mi´dzy tymi pomieszczeniami; Êluza jest tak skonstruowana, ˝e mo˝e s∏u˝yç zarówno do przemieszczania si´ personelu, jak i do przemieszczania materia∏ów; 92) walidacja (validation) — udokumentowany program dajàcy wysoki stopieƒ pewnoÊci, ˝e okreÊlony proces, metoda lub system b´dzie w sposób powtarzalny prowadziç do otrzymania wyników, spe∏niajàcych okreÊlone kryteria akceptacji; 93) walidacja czyszczenia (cleaning validation) — udokumentowany dowód, ˝e zatwierdzona procedura czyszczenia zapewnia, ˝e urzàdzenie nadaje si´ do przetwarzania produktów leczniczych; 94) walidacja powtórna (re-validation) — wykonanie ponownej walidacji po up∏ywie czasu okreÊlonego w protokole walidacyjnym lub po wprowadzeniu zmian w celu zapewnienia, ˝e zmiany w procesie lub w urzàdzeniach wprowadzone zgodnie z procedurami kontroli zmian nie majà negatywnego wp∏ywu na w∏aÊciwoÊci procesu i jakoÊç produktu; 95) walidacja procesu (process validation) — udokumentowany dowód, ˝e proces, prowadzony w ustalonym zakresie parametrów, przebiega skutecznie i w sposób powtarzalny i umo˝liwia wytwarzanie produktu leczniczego spe∏niajàcego ustalone wymagania specyfikacji i kryteria jakoÊciowe; 96) walidacja prospektywna (prospective validation) — walidacj´ przeprowadzonà przed rozpocz´ciem rutynowego wytwarzania produktów przeznaczonych do sprzeda˝y; 97) walidacja retrospektywna (retrospective validation) — walidacj´ procesu wytwarzania produk- Poz. 1436 tu, który znajduje si´ w sprzeda˝y, przeprowadzanà w oparciu o zebrane dane dotyczàce produkcji, badania i kontroli serii; 98) walidacja równoczesna (concurrent validation) — walidacj´ przeprowadzanà podczas rutynowego wytwarzania produktów przeznaczonych do sprzeda˝y; 99) wiàzka butli (cylinder bundle) — zestaw butli umocowanych razem w ramie oraz po∏àczonych rurociàgiem panelu rozdzielczego, transportowany i u˝ywany jako ca∏oÊç; 100) wydajnoÊç oczekiwana (yield, expected) — przewidywanà iloÊç materia∏u wytworzonego w ka˝dym, odpowiednim etapie produkcji lub procent teoretycznej wydajnoÊci wyznaczony dla tego etapu, na podstawie uprzednio uzyskanych danych laboratoryjnych, danych z produkcji serii pilota˝owych lub wczeÊniej realizowanych rutynowych produkcji; 101) wydajnoÊç teoretyczna (yield, theoretical) — iloÊç materia∏u, która zosta∏aby wytworzona w ka˝dym odpowiednim etapie produkcji z danej iloÊci materia∏u wyjÊciowego, je˝eli etap ten przebiega∏by bez ˝adnych strat i b∏´dów; 102) wzorzec pierwotny (reference standard, primary standard) — substancj´, której to˝samoÊç i wysoki stopieƒ czystoÊci wykazano na drodze szczegó∏owych badaƒ analitycznych; mo˝e on byç uzyskany z oficjalnie rozpoznawanego êród∏a lub przygotowany na drodze syntezy lub uzyskany z istniejàcego materia∏u produkcyjnego charakteryzujàcego si´ wysokà czystoÊcià lub otrzymany na drodze oczyszczenia (puryfikacji) istniejàcego materia∏u produkcyjnego; 103) wzorzec wtórny (reference standard, secondary standard) — substancj´ o ustalonej jakoÊci i czystoÊci, wykazanej przez porównanie do wzorca pierwotnego, u˝ywanà jako wzorzec (reference standard) w rutynowych analizach laboratoryjnych; 104) zabezpieczenie (containment) — dzia∏anie majàce na celu ograniczenie wyst´powania czynnika biologicznego lub innego na okreÊlonym obszarze; 105) zabezpieczenie pierwotne (primary containment) — zabezpieczenie, które zapobiega wydostawaniu si´ czynnika biologicznego do najbli˝szego Êrodowiska pracy; obejmuje ono stosowanie zamkni´tych pojemników lub biologicznych boksów bezpieczeƒstwa oraz odpowiednich procedur operacyjnych; 106) zabezpieczenie wtórne (secondary containment) — zabezpieczenie, które zapobiega wydostawaniu si´ czynnika biologicznego do Êrodowiska zewn´trznego lub innych obszarów pracy; 107) zaka˝enie (infection) — zanieczyszczenie ˝ywymi, obcymi czynnikami biologicznymi prowadzàce do ich namna˝ania si´; Dziennik Ustaw Nr 194 — 9981 — 108) zamówienie (order) — instrukcj´ odnoszàcà si´ do procesu, opakowania lub dostarczenia okreÊlonej iloÊci opakowaƒ badanego produktu leczniczego; 109) zanieczyszczanie (contamination) — niepo˝àdane wprowadzenie zanieczyszczeƒ o charakterze chemicznym lub mikrobiologicznym albo cia∏a obcego w trakcie wytwarzania, pobierania prób, pakowania lub przepakowywania, sk∏adowania lub transportu; 110) zanieczyszczenie (impurity) — niepo˝àdanà substancj´ znajdujàcà si´ w materiale lub produkcie; 111) zanieczyszczenie krzy˝owe (cross-contamination) — zanieczyszczenie materia∏u lub produktu innym materia∏em lub produktem; 112) zaÊlepianie (blinding) — procedur´, w której jedna lub wi´cej stron badania utrzymywana jest w nieÊwiadomoÊci co do zastosowanego leczenia; 113) zawór (valve) — urzàdzenie do otwierania i zamykania zbiorników; 114) zawór przeciwzwrotny (non-return valve) — zawór pozwalajàcy na przep∏yw wy∏àcznie w jednym kierunku; 115) zawór zwrotny utrzymujàcy ciÊnienie resztkowe (minimum pressure retention valve) — zawór zwrotny, który utrzymuje okreÊlone ciÊnienie (od oko∏o 3 do 5 barów powy˝ej ciÊnienia atmosferycznego) w celu zapobie˝enia zanieczyszczeniu podczas u˝ywania pojemnika; 116) zbiornik (tank) — stacjonarny pojemnik do przechowywania gazów skroplonych lub kriogenicznych; 117) zbiornik ciÊnieniowy (container) — naczynie kriogeniczne, zbiornik, cystern´, butl´, wiàzk´ butli lub inne opakowanie majàce bezpoÊredni kontakt z gazem medycznym; 118) zwrot (return) — ka˝de odes∏anie do wytwórcy lub dystrybutora produktu (który mo˝e byç podejrzany o wad´ jakoÊciowà); 119) zwalnianie parametryczne (parametric release) — zwalnianie do obrotu, które na podstawie informacji zebranych podczas procesu wytwarzania, a tak˝e stwierdzonej zgodnoÊci ze specyficznymi wymaganiami Dobrej Praktyki Wytwarzania dotyczàcymi zwalniania parametrycznego, zapewnia, ˝e produkt ma zamierzonà jakoÊç. § 4. Stosowanie Dobrej Praktyki Wytwarzania wymaga przestrzegania nast´pujàcych, szczegó∏owych zasad: 1) do przygotowania banku komórek roboczych stosuje si´ okreÊlonà iloÊç zbiorników z macierzystego banku komórek; system banku komórek poddawany jest walidacji pod wzgl´dem stopnia pasa˝owania lub liczby podwojeƒ populacji ponad t´, która uzyskiwana jest podczas rutynowej produkcji; Poz. 1436 2) w obszarze kontrolowanym stopieƒ zastosowanej kontroli powinien uwzgl´dniaç charakter organizmu bioràcego udzia∏ w procesie; wymagania minimalne to utrzymywanie podciÊnienia w stosunku do bezpoÊredniego otoczenia zewn´trznego oraz umo˝liwianie skutecznego usuwania niewielkich iloÊci czàstek zanieczyszczajàcych obszar; 3) ochrona poÊrednia wymaga pomieszczeƒ z odpowiednio zaprojektowanà instalacjà wentylacyjnà, Êluzami powietrznymi lub sterylizatorami wyprowadzanych materia∏ów, albo obydwoma tymi urzàdzeniami, a tak˝e stosowania bezpiecznych procedur operacyjnych; 4) obcià˝enie biologiczne nie powinno byç uwa˝ane za zanieczyszczenie, chyba ˝e przekroczona zosta∏a dopuszczalna iloÊç drobnoustrojów lub zosta∏y wykryte okreÊlone, przypadkowe drobnoustroje; 5) protokó∏ walidacji okreÊla przyk∏adowo urzàdzenia produkcyjne, krytyczne parametry procesu i krytyczne zakresy operacyjne, charakterystyk´ produktu, sposób pobierania prób, konieczne do zebrania dane z badaƒ, iloÊç przebiegów procesu walidacyjnego i akceptowalne wyniki badaƒ; 6) specyfikacja jest zbiorem wymagaƒ, które powinien spe∏niaç materia∏, ˝eby jego jakoÊç zosta∏a uznana za akceptowalnà, a sam materia∏ móg∏ byç dopuszczony do u˝ycia zgodnego z jego przeznaczeniem; zgodnoÊç ze specyfikacjà (according specification) oznacza, ˝e materia∏ poddany badaniom zgodnie z wykazem procedur analitycznych spe∏nia okreÊlone dla tych procedur kryteria akceptacji; 7) dla potrzeb systemu serii posiewowych powinny byç prowadzone zapisy dotyczàce pochodzenia i historii pasa˝u z hodowli macierzystej i posiewowej serii roboczej; dla produkcji rutynowej, posiewowa seria robocza jest przygotowywana z hodowli macierzystej; produkt koƒcowy pochodzi z posiewowej serii roboczej i nie jest poddawany wi´kszej iloÊci pasa˝y z hodowli macierzystej ni˝ szczepionka, której podczas badaƒ klinicznych zosta∏a udowodniona skutecznoÊç i efektywnoÊç w stopniu zadowalajàcym; 8) system zapewnienia ja∏owoÊci dla produktów sterylizowanych koƒcowo obejmuje zwykle nast´pujàce zagadnienia:
- a)projekt produktu,
- b)znajomoÊç i, jeÊli to mo˝liwe, ograniczenie zanieczyszczeƒ mikrobiologicznych materia∏ów wyjÊciowych i materia∏ów pomocniczych procesu (na przyk∏ad gazów, smarów),
- c)kontrol´ zanieczyszczeƒ w procesie wytwarzania w celu unikni´cia przedostania si´ i namna˝ania mikroorganizmów w produkcie, co osiàga si´ zwykle poprzez czyszczenie i sanityzacj´ powierzchni majàcych kontakt z produktem, przeciwdzia∏anie zanieczyszczeniom przenoszonym przez powietrze osiàgane dzi´ki prowadzeniu procesu w pomieszczeniach czystych, przestrzeganiu limitów czasowych trwania proce- Dziennik Ustaw Nr 194 — 9982 — sów oraz, je˝eli jest to konieczne — przestrzeganiu etapów filtracji,
- d)zapobieganie pomieszaniu produktów ja∏owych i nieja∏owych,
- e)zachowanie w∏aÊciwoÊci produktu,
- f)proces sterylizacji,
- g)System Zapewnienia JakoÊci, w którym zawiera si´ System Zapewnienia Ja∏owoÊci, w szczególnoÊci: kontrola zmian, szkolenia, pisemne procedury, kontrola przy zwalnianiu, planowana konserwacja zapobiegawcza, analiza b∏´dów, zapobieganie ludzkim b∏´dom, walidacja, kalibracja; 9) zabezpieczenie wtórne obejmuje stosowanie pomieszczeƒ ze specjalnie zaprojektowanym systemem wentylacji, posiadajàcych Êluzy powietrzne lub sterylizatory s∏u˝àce do wyja∏awiania wychodzàcego materia∏u, a tak˝e stosowanie odpowiednich procedur operacyjnych; zabezpieczenie wtórne mo˝e w wielu przypadkach zwi´kszaç skutecznoÊç zabezpieczenia pierwotnego; 10) w zaÊlepianiu pojedynczo-Êlepa próba zwykle odnosi si´ do uczestnika, a podwójnie-Êlepa próba zwykle odnosi si´ do uczestnika, badacza, osoby monitorujàcej i, w niektórych przypadkach — osoby analizujàcej dane; w odniesieniu do badanego produktu leczniczego zaÊlepianie mo˝e oznaczaç zamaskowanie to˝samoÊci produktu zgodnie z instrukcjami sponsora; odÊlepienie (unbliding) oznacza ujawnienie to˝samoÊci produktu zaÊlepionego. § 5. 1. W odniesieniu do importowanych produktów leczniczych oraz badanych produktów leczniczych, importer zapewnia, ˝e sprowadzane produkty zosta∏y wytworzone zgodnie z wymaganiami, które sà co najmniej równowa˝ne z wymaganiami Dobrej Praktyki Wytwarzania obowiàzujàcymi w paƒstwach cz∏onkowskich Unii Europejskiej lub paƒstwach cz∏onkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) — stronach umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym. 2. Importer produktu leczniczego zapewnia, ˝e produkty lecznicze zosta∏y wytworzone przez podmioty do tego uprawnione. Importer badanych produktów leczniczych zapewnia, ˝e produkty te zosta∏y wytworzone przez wytwórc´ zg∏oszonego i zaakceptowanego do tego celu przez Prezesa Urz´du Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Preparatów Biobójczych, zwanego dalej „Prezesem Urz´du”, w porozumieniu z G∏ównym Inspektorem Farmaceutycznym. § 6. Wytwórca dokonuje regularnego przeglàdu stosowanych przez siebie metod wytwarzania, uwzgl´dniajàc post´p naukowy i techniczny oraz post´p w pracach badawczo-rozwojowych nad produktem leczniczym. W przypadku koniecznoÊci wprowadzenia zmian do dokumentacji stanowiàcej podstaw´ do dopuszczenia produktu leczniczego do obrotu lub dokumentacji stanowiàcej podstaw´ wydania pozwo- Poz. 1436 lenia na prowadzenie badania klinicznego powinien byç z∏o˝ony wniosek do Prezesa Urz´du o wprowadzenie takiej zmiany. § 7. Wytwórca zapewnia stosowanie skutecznego Systemu Zapewnienia JakoÊci w wytwarzaniu produktów leczniczych. § 8. 1. Wytwórca zapewnia w ka˝dym miejscu wytwarzania zespó∏ kompetentnych, wykszta∏conych i wyszkolonych pracowników umo˝liwiajàcych zapewnienie jakoÊci przy wytwarzaniu produktów leczniczych. 2. Zakres obowiàzków i odpowiedzialnoÊci oraz uprawnienia kierownictwa, w tym osób wykwalifikowanych odpowiedzialnych za wprowadzanie i stosowanie Dobrej Praktyki Wytwarzania okreÊla si´ w formie pisemnej. Zale˝noÊci s∏u˝bowe powinny byç okreÊlone w schemacie organizacyjnym przedsi´biorstwa. 3. Schemat organizacyjny przedsi´biorstwa i zakresy obowiàzków powinny byç zatwierdzone zgodnie z procedurami wewn´trznymi wytwórcy. 4. Pracownicy muszà odbyç szkolenie wst´pne oraz ustawiczne szkolenia uzupe∏niajàce i dokszta∏cajàce, których skutecznoÊç powinna byç weryfikowana. Szkolenia muszà obejmowaç teori´ i praktyk´ w zakresie funkcjonowania Systemu Zapewnienia JakoÊci oraz Dobrej Praktyki Wytwarzania. 5. Wytwórca zapewnia opracowanie i przestrzeganie programów zachowania higieny, odpowiednich do rodzaju dzia∏alnoÊci produkcyjnej i zakresu wytwarzania. Programy zachowania higieny obejmujà w szczególnoÊci procedury dotyczàce kontroli zdrowia, higieny i odzie˝y roboczej pracowników. § 9. 1. Pomieszczenia i urzàdzenia, w których wytwarza si´ produkty lecznicze, powinny byç rozmieszczone, zaprojektowane, zbudowane, zainstalowane i konserwowane odpowiednio do wykonywanych operacji, do których sà przeznaczone. 2. Rozmieszczenie, budowa i dzia∏anie urzàdzeƒ oraz rozmieszczenie i konstrukcja pomieszczeƒ muszà uwzgl´dniaç koniecznoÊç ograniczenia do minimum ryzyka pope∏niania pomy∏ek oraz umo˝liwiaç skuteczne czyszczenie i konserwacj´, w celu unikni´cia zanieczyszczeƒ, w tym zanieczyszczeƒ krzy˝owych, oraz jakiegokolwiek niepo˝àdanego wp∏ywu na jakoÊç produktów. 3. Pomieszczenia i urzàdzenia, przeznaczone do wykonywania operacji wytwarzania, które majà istotny wp∏yw na jakoÊç produktów, podlegajà odpowiedniej kwalifikacji i walidacji. § 10. 1. Wytwórca ustanawia i stosuje system dokumentacji obejmujàcy specyfikacje, receptury, instrukcje wytwarzania i pakowania oraz procedury i zapisy dotyczàce wykonywania ró˝nych operacji zwiàzanych z wytwarzaniem. Dokumenty te muszà byç w jasny sposób sformu∏owane, wolne od b∏´dów i aktualizowane. Dziennik Ustaw Nr 194 — 9983 — 2. Dokumentacja, o której mowa w ust. 1, powinna obejmowaç mo˝liwe do udost´pnienia, uprzednio przygotowane, ogólne procedury dotyczàce operacji i warunków wytwarzania oraz specyficzne dokumenty dotyczàce ka˝dej serii, tak aby umo˝liwiaç przeÊledzenie historii wytwarzania ka˝dej serii produktu leczniczego oraz zmian wprowadzanych podczas rozwoju badanego produktu leczniczego. 3. Dokumenty dotyczàce wytwarzania poszczególnych serii produktów leczniczych przechowuje si´ co najmniej przez rok po up∏ywie terminu wa˝noÊci serii, której dotyczà, ale nie krócej ni˝ przez pi´ç lat od dnia zwolnienia serii do obrotu. 4. Dokumenty dotyczàce wytwarzania poszczególnych serii badanych produktów leczniczych przechowuje si´ co najmniej przez pi´ç lat po zakoƒczeniu albo formalnym przerwaniu ostatniego badania klinicznego, do którego u˝yto danà seri´. 5. W przypadku stosowania systemów elektronicznych, techniki fotograficznej lub innych systemów przetwarzania danych, wytwórca musi zwalidowaç te systemy, udowadniajàc, ˝e wszystkie zarejestrowane dane b´dà prawid∏owo przechowywane przez wymagany czas i udost´pniane w∏aÊciwym organom na ka˝de ˝àdanie. 6. Dane przechowywane w systemach, o których mowa w ust. 5, powinny byç ∏atwo dost´pne w czytelnej formie, chronione przed utratà lub zniszczeniem, w szczególnoÊci poprzez wykonanie kopii lub przetworzenie w innym systemie przechowywania danych, przy czym powinna byç zachowana mo˝liwoÊç odtworzenia historii przetwarzania danych. § 11. 1. Operacje produkcyjne muszà byç przeprowadzane zgodnie z uprzednio opracowanymi instrukcjami i procedurami oraz zgodnie ze szczegó∏owymi wymaganiami okreÊlonymi w za∏àczniku do rozporzàdzenia. W celu skutecznej kontroli procesu muszà byç zapewnione w∏aÊciwe i wystarczajàce Êrodki techniczne i organizacyjne. Wszystkie odchylenia od ustalonego przebiegu procesu oraz wady produktu muszà byç udokumentowane, a ich przyczyny dok∏adnie wyjaÊnione. 2. Wytwórca stosuje odpowiednie Êrodki techniczne lub organizacyjne zapobiegajàce zanieczyszczeniom krzy˝owym i pomieszaniu produktów. W przypadku badanych produktów leczniczych nale˝y zwróciç szczególnà uwag´ na post´powanie z produktem podczas i po wykonaniu jakichkolwiek operacji zwiàzanych z zakodowaniem produktu. Poz. 1436 py procesu. Wszystkie etapy dotyczàce projektowania i rozwoju procesu wytwarzania muszà byç w pe∏ni udokumentowane. § 12. 1. Wytwórca ustanawia i stosuje system kontroli jakoÊci zarzàdzany przez osob´ niezale˝nà od dzia∏u produkcji i posiadajàcà odpowiednie kwalifikacje. 2. Osoba, o której mowa w ust. 1, musi mieç do swojej dyspozycji co najmniej jedno laboratorium kontroli jakoÊci, z odpowiednim zespo∏em pracowników i wyposa˝eniem umo˝liwiajàcym wykonywanie wszystkich niezb´dnych kontroli oraz badaƒ materia∏ów wyjÊciowych, materia∏ów opakowaniowych, produktów poÊrednich i produktów koƒcowych. 3. W przypadku produktów leczniczych, w tym produktów importowanych, badania mo˝e przeprowadziç laboratorium kontrolne, przyjmujàce zlecenie na podstawie umowy, o której mowa w art. 50 ustawy z dnia 6 wrzeÊnia 2001 r. — Prawo farmaceutyczne. 4. W przypadku badanych produktów leczniczych sponsor zapewnia, ˝e laboratorium kontrolne przyjmujàce zlecenie wykona zlecone badania zgodnie z dokumentacjà, na podstawie której zosta∏o wydane pozwolenie na przeprowadzenie badaƒ klinicznych. Je˝eli badane produkty lecznicze sà importowane, wykonanie analiz nie jest obowiàzkowe. 5. Podczas kontroli produktu koƒcowego przed zwolnieniem do obrotu lub do u˝ycia w badaniach klinicznych, system kontroli jakoÊci powinien uwzgl´dniaç wyniki analiz oraz inne istotne informacje, w szczególnoÊci warunki produkcji i wyniki kontroli procesu, ocen´ dokumentacji produkcyjnej oraz zgodnoÊç ze specyfikacjà produktu wraz z opakowaniem koƒcowym. 6. Próby z ka˝dej serii koƒcowego produktu leczniczego przechowuje si´ co najmniej przez rok po up∏ywie terminu wa˝noÊci. 7. W przypadku badanych produktów leczniczych przechowuje si´ próby produktu luzem o odpowiedniej wielkoÊci z ka˝dej serii produktu luzem oraz kluczowych sk∏adników opakowania u˝ytych do zapakowania ka˝dej serii produktu koƒcowego. 8. Próby, o których mowa w ust. 7, powinny byç przechowywane co najmniej przez dwa lata po zakoƒczeniu lub formalnym przerwaniu ostatniego badania klinicznego, do którego by∏a u˝yta dana seria w zale˝noÊci od tego, który z tych terminów wypada póêniej. 3. W przypadku produktów leczniczych wszystkie nowe procesy oraz istotne zmiany w procesach wytwarzania produktów leczniczych muszà byç zwalidowane. Krytyczne etapy procesów wytwarzania muszà byç regularnie rewalidowane. 9. Próby materia∏ów u˝ywanych do produkcji, z wyjàtkiem rozpuszczalników, gazów i wody, przechowuje si´ co najmniej przez dwa lata od dnia zwolnienia serii produktu do obrotu. Okres przechowywania mo˝e byç skrócony, je˝eli okreÊlony w specyfikacji okres trwa∏oÊci materia∏u jest krótszy. 4. W przypadku badanych produktów leczniczych, proces wytwarzania musi byç zwalidowany w mo˝liwym zakresie, z uwzgl´dnieniem stanu badaƒ naukowych i prac rozwojowych dotyczàcych produktu. Walidacji poddane powinny byç co najmniej krytyczne eta- 10. W przypadku materia∏ów wyjÊciowych lub produktów leczniczych wytwarzanych jednorazowo lub w ma∏ych iloÊciach albo takich, których przechowywanie zwiàzane jest ze szczególnym ryzykiem, wytwórca, za zgodà G∏ównego Inspektora Farmaceutycznego, Dziennik Ustaw Nr 194 — 9984 — mo˝e okreÊliç inne warunki pobierania i przechowywania prób. 11. Przechowywane próby udost´pnia si´ organom Paƒstwowej Inspekcji Farmaceutycznej na ich ˝àdanie. § 13. 1. Wytwórca produktów leczniczych rejestruje i rozpatruje reklamacje oraz zapewnia stosowanie skutecznego systemu niezw∏ocznego wycofywania serii produktu z obrotu. Wytwórca powiadamia G∏ównego Inspektora Farmaceutycznego o ka˝dej okolicznoÊci, która mo˝e byç powodem ograniczeƒ w dostawach lub wycofania z obrotu serii produktu leczniczego, i wskazuje kraje, do których produkt zosta∏ wys∏any. 2. Wytwórca badanych produktów leczniczych we wspó∏pracy ze sponsorem ustanawia i stosuje system rejestracji i rozpatrywania reklamacji oraz skuteczny system niezw∏ocznego wycofywania badanego produktu, który zosta∏ ju˝ dostarczony. 3. Wytwórca rejestruje ka˝dà reklamacj´ dotyczàcà wady produktu, wyjaÊnia przyczyn´ powstania wady i informuje G∏ównego Inspektora Farmaceutycznego i Prezesa Urz´du o wszystkich wadach mogàcych byç przyczynà wycofania produktu lub decyzji o ograniczeniu dostaw. 4. W przypadku badanych produktów leczniczych muszà byç zidentyfikowane wszystkie miejsca, w których prowadzono badania, i wskazane kraje, do których produkt zosta∏ wys∏any. W przypadku badanych produktów leczniczych, które posiadajà pozwolenie na dopuszczenie do obrotu, wytwórca badanego produktu leczniczego, we wspó∏pracy ze sponsorem, powiadamia podmiot odpowiedzialny o ka˝dej wadzie produktu dopuszczonego do obrotu na podstawie tego pozwolenia. Poz. 1436 5. Sponsor wdra˝a procedur´ niezw∏ocznego odkodowania zakodowanych produktów, koniecznà do niezw∏ocznego wycofania produktu w sposób, o którym mowa w ust. 2. Sponsor zapewni, ˝e procedura ujawni to˝samoÊç zakodowanego produktu tylko w takim zakresie, w jakim jest to konieczne. § 14. 1. Wytwórca przeprowadza systematyczne inspekcje wewn´trzne, b´dàce cz´Êcià Systemu Zapewnienia JakoÊci, majàce na celu sprawdzanie stopnia wdro˝enia i przestrzegania wymagaƒ okreÊlonych w za∏àczniku do rozporzàdzenia, oraz podejmuje niezb´dne dzia∏ania naprawcze. 2. Wytwórca przechowuje raporty z inspekcji wewn´trznych oraz dokumentacj´ dotyczàcà wykonania zaleconych dzia∏aƒ naprawczych przez okres i w sposób opisany w procedurach Systemu Zapewnienia JakoÊci. § 15. W przypadku badanych produktów leczniczych informacje umieszczane na etykietach powinny zapewniç ochron´ uczestnika badania, zidentyfikowanie produktu i badania oraz u∏atwiç w∏aÊciwe u˝ycie badanego produktu leczniczego. § 16. Rozporzàdzenie wchodzi w ˝ycie po up∏ywie 14 dni od dnia og∏oszenia.3) Minister Zdrowia: Z. Religa ——————— 3) Niniejsze rozporzàdzenie by∏o poprzedzone rozporzàdze- niem Ministra Zdrowia z dnia 3 grudnia 2002 r. w sprawie wymagaƒ Dobrej Praktyki Wytwarzania (Dz. U. Nr 224, poz. 1882), które utraci∏o moc z dniem 15 grudnia 2005 r. na podstawie art. 2 ustawy z dnia 21 kwietnia 2005 r. o zmianie ustawy — Prawo farmaceutyczne (Dz. U. Nr 94, poz. 787). (Za∏àcznik do rozporzàdzenia stanowi oddzielny za∏àcznik do niniejszego numeru) Wydawca: Kancelaria Prezesa Rady Ministrów Redakcja: Rzàdowe Centrum Legislacji — Redakcja Dziennika Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej oraz Dziennika Urz´dowego Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”, Al. Ujazdowskie 1/3, 00-583 Warszawa, tel. 0-22 622-66-56 Sk∏ad, druk i kolporta˝: Wydzia∏ Wydawnictw i Poligrafii Centrum Obs∏ugi Kancelarii Prezesa Rady Ministrów ul. Powsiƒska 69/71, 02-903 Warszawa, tel.: 0-22 694-67-50, 0-22 694-67-52; faks 0-22 694-62-06 Bezp∏atna infolinia: 0-800-287-581 (czynna w godz. 730–1530) www.cokprm.gov.pl e-mail: dziust@cokprm.gov.pl T∏oczono z polecenia Prezesa Rady Ministrów w Wydziale Wydawnictw i Poligrafii Centrum Obs∏ugi Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, ul. Powsiƒska 69/71, 02-903 Warszawa Zam. 1375/W/C/2006 ISSN 0867-3411 Cena 3,30 z∏ (w tym 7 % VAT)