Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 27 września 2007 r.

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 9 paêdziernika 2007 r. Nr 184 TREÂå: Poz.: ROZPORZÑDZENIE 1309 — Ministra Edukacji Narodowej z dnia 27 wrzeÊnia 2007 r. w sprawie standardów wymagaƒ b´dàcych podstawà przeprowadzania egzaminów eksternistycznych . . . . 12889 1309 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ1) z dnia 27 wrzeÊnia 2007 r. w sprawie standardów wymagaƒ b´dàcych podstawà przeprowadzania egzaminów eksternistycznych Na podstawie art. 22 ust. 2 pkt 10 ustawy z dnia 7 wrzeÊnia 1991 r. o systemie oÊwiaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, z póên. zm.2)) zarzàdza si´, co nast´puje: ——————— 1) Minister Edukacji Narodowej kieruje dzia∏em administra- cji rzàdowej — oÊwiata i wychowanie, na podstawie § 1 ust. 2 rozporzàdzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 18 lipca 2006 r. w sprawie szczegó∏owego zakresu dzia∏ania Ministra Edukacji Narodowej (Dz. U. Nr 131, poz. 907). 2) Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zosta∏y og∏oszone w Dz. U. z 2004 r. Nr 273, poz. 2703 i Nr 281, poz. 2781, z 2005 r. Nr 17, poz. 141, Nr 94, poz. 788, Nr 122, poz. 1020, Nr 131, poz. 1091, Nr 167, poz. 1400 i Nr 249, poz. 2104, z 2006 r. Nr 144, poz. 1043, Nr 208, poz. 1532 i Nr 227, poz. 1658 oraz z 2007 r. Nr 42, poz. 273, Nr 80, poz. 542, Nr 115, poz. 791, Nr 120, poz. 818, Nr 180, poz. 1280 i Nr 181, poz. 1292. § 1. OkreÊla si´ standardy wymagaƒ b´dàce podstawà przeprowadzania egzaminów eksternistycznych, o których mowa w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 7 wrzeÊnia 1991 r. o systemie oÊwiaty, z zakresu nast´pujàcych typów szkó∏: 1) szko∏y podstawowej dla doros∏ych, stanowiàce za∏àcznik nr 1 do rozporzàdzenia; 2) gimnazjum dla doros∏ych, stanowiàce za∏àcznik nr 2 do rozporzàdzenia; 3) liceum ogólnokszta∏càcego dla doros∏ych, stanowiàce za∏àcznik nr 3 do rozporzàdzenia. § 2. Rozporzàdzenie wchodzi w ˝ycie z dniem og∏oszenia. Minister Edukacji Narodowej: w z. A. WaÊko Dziennik Ustaw Nr 184 — 12890 — Poz. 1309 Za∏àczniki do rozporzàdzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 27 wrzeÊnia 2007 r. (poz. 1309) Za∏àcznik nr 1 STANDARDY WYMAGA¡ B¢DÑCE PODSTAWÑ PRZEPROWADZANIA EGZAMINÓW EKSTERNISTYCZNYCH z zakresu szko∏y podstawowej dla doros∏ych A. J´zyk polski II. UMIEJ¢TNOÂCI 1. J´zyk I. WIADOMOÂCI Zdajàcy potrafi: 1. J´zyk 1) rozró˝niaç i przekszta∏caç wypowiedzenia: Zdajàcy zna:

a)rozró˝niaç zdania i równowa˝niki zdaƒ, 1) wypowiedzenia oznajmujàce, pytajàce i rozkazujàce, w tym zdania i równowa˝niki zdaƒ; 2) zwiàzki wyrazów w zdaniu, w tym rol´ podmiotu i orzeczenia; 3) odmienne i nieodmienne cz´Êci mowy oraz podstawowe kategorie fleksyjne:
a)odmienne cz´Êci mowy: rzeczownik, czasownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek,
b)nieodmienne cz´Êci przyimek, spójnik; mowy: przys∏ówek, 4) zwiàzki znaczeniowe mi´dzy wyrazami; 5) budow´ s∏owotwórczà wyrazów; 6) rodzaje g∏osek. 2. Wypowiedzi pisemne Zdajàcy zna: 1) zasady tworzenia nast´pujàcych form wypowiedzi: opowiadanie, opis, dialog, monolog; 2) zasady tworzenia form u˝ytkowych: list prywatny i oficjalny, kartka pocztowa, zaproszenie, zawiadomienie, og∏oszenie, instrukcja, przepis kulinarny, notatka. 3. Literatura i kultura Zdajàcy zna: 1) teksty kultury zawarte w wykazie lektur; 2) poj´cia: nadawca, odbiorca, podmiot mówiàcy, autor, narrator, intencja wypowiedzi; 3) wyró˝niki epiki; poj´cia: narracja, fikcja literacka, Êwiat przedstawiony, akcja, wàtek, bohater; 4) wyró˝niki liryki oraz poj´cia zwiàzane z lirykà: podmiot liryczny, przenoÊnia, epitet, porównanie, wyraz dêwi´konaÊladowczy, rym, rytm, zwrotka, refren; 5) cechy j´zyka potocznego, j´zyka literackiego i j´zyka regionu (gwary); 6) terminy zwiàzane z prasà.
b)rozró˝niaç i formu∏owaç wypowiedzenia ze wzgl´du na cel wypowiedzi (wypowiedzenia oznajmujàce, pytajàce i rozkazujàce; wypowiedzenia wykrzyknikowe),
c)rozró˝niaç wypowiedzenia ze wzgl´du na ich budow´ (pojedyncze i z∏o˝one),
d)przestrzegaç zasad interpunkcji obowiàzujàcych w wypowiedzeniu pojedynczym i z∏o˝onym,
e)rozwijaç (np. zdanie nierozwini´te na rozwini´
te)i przekszta∏caç wypowiedzenia (np. pojedyncze na z∏o˝one i odwrotnie); 2) rozró˝niaç wyrazy okreÊlane i okreÊlajàce oraz nadrz´dne i podrz´dne, a tak˝e:
a)wyjaÊniaç rol´ orzeczenia i podmiotu,
b)wyró˝niaç okreÊlenia w zdaniu (przydawk´, dope∏nienie, okolicznik),
c)wskazywaç grup´ podmiotu i grup´ orzeczenia; 3) rozró˝niaç odmienne i nieodmienne cz´Êci mowy oraz podstawowe kategorie fleksyjne:
a)okreÊlaç znaczenie rzeczownika: wyliczaç rzeczowniki osobowe i nieosobowe, pospolite i w∏asne, ˝ywotne i nie˝ywotne, konkretne i abstrakcyjne, poprawnie odmieniaç wyrazy, wyró˝niaç temat i koƒcówk´, okreÊlaç przypadek, liczb´ i rodzaj wskazanego rzeczownika,
b)okreÊlaç znaczenie czasownika, odró˝niaç i tworzyç form´ osobowà oraz nieosobowà, okreÊlaç formy gramatyczne (osob´, liczb´, czas, tryb, stron´), poprawnie odmieniaç wybrane czasowniki (np. id´, trzymam, umiem, rozumiem),
c)okreÊlaç znaczenie przymiotnika, odmieniaç i stopniowaç przymiotniki,
d)okreÊlaç znaczenie liczebnika, rozró˝niaç liczebniki g∏ówne, porzàdkowe, zbiorowe i u∏amkowe, odmieniaç liczebniki,
e)okreÊlaç znaczenie zaimka, rozró˝niaç zaimki rzeczowne, przymiotne, liczebne, przys∏owne, stosowaç zaimki w celu unikni´cia powtórzeƒ, Dziennik Ustaw Nr 184 — 12891 —
f)okreÊlaç znaczenie przys∏ówka, tworzyç i stopniowaç przys∏ówki (stopniowanie proste i z∏o˝one lub opisowe oraz regularne i nieregularne),
g)rozpoznawaç przyimek jako cz´Êç mowy wskazujàcà na stosunki czasowe i przestrzenne, Poz. 1309
f)pisaç tekst, zachowujàc uk∏ad wydarzeƒ, chronologiczny
g)zapisywaç opowiadanie z dialogiem,
h)redagowaç opowiadanie odtwórcze i twórcze (np. na podstawie lektury) oraz twórcze — oparte na doÊwiadczeniach ˝yciowych,
h)wskazywaç spójnik jako cz´Êç mowy ∏àczàcà wyrazy i zdania sk∏adowe;
i)redagowaç opis postaci rzeczywistej i literackiej, przedmiotu, krajobrazu, dzie∏a sztuki, 4) rozpoznawaç zwiàzki znaczeniowe mi´dzy wyrazami:
j)dobieraç s∏ownictwo informujàce o cechach i w∏aÊciwoÊciach kogoÊ lub czegoÊ,
a)dobieraç wyrazy o znaczeniu bliskoznacznym i przeciwstawnym,
k)stosowaç wyrazy oceniajàce i nazywajàce stany uczuciowe,
b)dostrzegaç znaczenie dos∏owne i przenoÊne,
l)poprawnie zapisywaç rozmow´,
c)okreÊlaç pochodzenie i wyjaÊniç znaczenie zwiàzków frazeologicznych;
m)odró˝niaç dialog od monologu; 5) rozpoznawaç budow´ s∏owotwórczà wyrazów:
a)wyró˝niaç wyrazy podzielne i niepodzielne s∏owotwórczo,
b)rozpoznawaç wyrazy podstawowe, pochodne i pokrewne oraz rodzin´ wyrazów,
c)wyró˝niaç formant (przedrostek i przyrostek) i podstaw´ s∏owotwórczà oraz wyjaÊniç zasady tworzenia nowych wyrazów,
d)odró˝niaç wyrazy pokrewne od bliskoznacznych; 6) rozpoznawaç rodzaje g∏osek:
a)odró˝niaç g∏osk´ od litery oraz samog∏osk´ od spó∏g∏oski,
b)rozpoznawaç g∏oski ustne i nosowe, spó∏g∏oski dêwi´czne i bezdêwi´czne, twarde i mi´kkie,
c)poprawnie dzieliç wyrazy na sylaby,
d)porzàdkowaç wyrazy w kolejnoÊci alfabetycznej. 2. Wypowiedzi pisemne 2) redagowaç proste formy u˝ytkowe:
a)list prywatny i oficjalny, kartk´ pocztowà, zaproszenie, zawiadomienie, og∏oszenie, instrukcj´, przepis kulinarny, notatk´,
b)umieÊciç w liÊcie: nazw´ miejscowoÊci i dat´, nag∏ówek, zwroty grzecznoÊciowe, podpis,
c)nawiàzaç kontakt z odbiorcà,
d)dostosowaç j´zyk wypowiedzi do odbiorcy,
e)poprawnie zapisaç adres,
f)sformu∏owaç zwi´z∏y tekst,
g)zredagowaç zaproszenie, wskazujàc adresata i nadawc´ wypowiedzi oraz okreÊlajàc termin, miejsce i cel spotkania,
h)napisaç tekst informujàcy kogoÊ o czymÊ,
i)zredagowaç wiadomoÊç o charakterze handlowym, reklamowym, rozrywkowym,
j)sformu∏owaç instrukcj´ obs∏ugi prostego urzàdzenia lub informacj´ o sposobie post´powania w jakiejÊ sytuacji, Zdajàcy potrafi:
k)zredagowaç przepis na wykonanie jakiejÊ potrawy, uwzgl´dniajàc sk∏adniki oraz kolejne etapy wykonania, 1) wypowiadaç si´ w nast´pujàcych formach wypowiedzi: opowiadanie, opis, dialog, monolog, w tym:
l)redagowaç notatk´ w formie planu, tabeli, wykresu, streszczenia,
a)pisaç na temat i zgodnie z celem, pos∏ugujàc si´ ró˝nymi formami wypowiedzi,
b)redagowaç teksty kierowane do ró˝nych adresatów, z uwzgl´dnieniem sytuacji, ról i kontaktów mi´dzyludzkich,
c)formu∏owaç wypowiedzi dotyczàce literatury i tekstów kultury wysokiej oraz masowej, a tak˝e otaczajàcej rzeczywistoÊci, w∏asnych doznaƒ i zainteresowaƒ,
d)poprawnie komponowaç spójnà i uporzàdkowanà graficznie wypowiedê,
e)przestrzegaç norm j´zykowych, ortograficznych i interpunkcyjnych,
m)konsekwentnie stosowaç zdania lub równowa˝niki zdaƒ w zapisie punktów planu,
n)dbaç o zwi´z∏oÊç wypowiedzeƒ w streszczeniu, dokonaç selekcji informacji. 3. Literatura i kultura Zdajàcy potrafi: 1) odbieraç teksty kultury zawarte w wykazie lektur:
a)odczytaç, opowiedzieç i streÊciç teksty literackie, popularnonaukowe, publicystyczne i u˝ytkowe,
b)dostrzec sens dos∏owny i przenoÊny, Dziennik Ustaw Nr 184 — 12892 — Poz. 1309
c)okreÊlaç swoistoÊç tworzywa ró˝nych tekstów kultury,
b)wskazaç w utworach elementy tworzàce rytm,
d)wskazywaç elementy Êwiata przedstawionego,
c)dostrzegaç rymy i wypisywaç pary wyrazów rymujàcych si´,
e)odró˝niaç fikcj´ literackà od rzeczywistoÊci,
d)wyodr´bniaç zwrotki,
f)dostrzec wartoÊci i zasady etyczne oraz analizowaç wybory ˝yciowe bohaterów,
e)wyró˝niaç refren;
g)okreÊlaç funkcj´ elementów tekstu z u˝yciem odpowiedniej terminologii,
h)odró˝niaç rodzaje tekstów (np. literacki, popularnonaukowy, publicystyczny),
i)wyszukaç w tekÊcie okreÊlonà informacj´,
j)wskazaç êród∏o informacji (s∏owniki, encyklopedie),
k)odpowiadaç na pytania dotyczàce informacji zamieszczonych w tekÊcie; 2) poprawnie stosowaç poj´cia: nadawca i odbiorca, podmiot mówiàcy, autor, narrator; rozpoznawaç intencj´ wypowiedzi:
a)okreÊliç kto mówi w tekÊcie oraz do kogo utwór jest adresowany,
b)odró˝niç podmiot mówiàcy od autora,
c)rozpoznaç intencj´ nadawcy wypowiedzi (np. poinformowanie, wyra˝enie proÊby, polecenia, wspó∏czucia, apelu, przeprosin, zach´ty, odmowy),
d)rozró˝niç rodzaje nadawców (autor, narrator, podmiot liryczny); 3) odczytywaç utwory epickie, stosujàc poj´cia narracja, fikcja literacka, Êwiat przedstawiony, akcja, wàtek, bohater:
a)dostrzec elementy Êwiata przedstawionego w utworze: czas i miejsce akcji, postaci fantastyczne i prawdopodobne, wydarzenia rzeczywiste i nierzeczywiste,
b)rozpoznaç narracj´ w tekstach,
c)wskazaç w tekÊcie bohaterów pierwszoplanowych, drugoplanowych oraz epizodycznych,
d)opisaç postaç literackà i oceniç jej post´powanie, 5) odró˝niaç j´zyk potoczny od j´zyka literatury i j´zyka regionu; 6) rozumieç przekaz tekstów prasowych; stosowaç terminy zwiàzane z prasà, np.: gazeta, czasopismo, dziennik, tygodnik, miesi´cznik, tytu∏, redakcja, dziennikarz, prenumerata, artyku∏, notatka prasowa. LEKTURA 1. BaÊnie, legendy, opowiadania: 1) Hans Christian Andersen — S∏owik; 2) Józef Ignacy Kraszewski — Kwiat paproci; 3) Krzysztof Seliga — Zofka z Sandomierza; 4) Henryk Sienkiewicz — Janko Muzykant; 5) Maria Dàbrowska — Marcin Kozera. 2. Inne teksty reprezentatywne dla êróde∏ kultury europejskiej: 1) wybór mitów greckich:
a)Homer — Odyseja (fragment: U króla Alkinoosa),
b)Robert Graves — Prometeusz,
c)Wanda Markowska — Syzyf,
d)Wanda Markowska — Demeter i Kora; 2) Biblia (fragmenty o stworzeniu Êwiata, o arce Noego). 3. Utwory prozatorskie i poetyckie wprowadzajàce w polskà tradycj´ i wspó∏czesnoÊç literackà: 1) W∏adys∏aw Broniewski — ˚o∏nierz polski; 2) Jan Brzechwa — Globus, Lis i jaskó∏ka;
g)opowiadaç o zdarzeniach i przebiegu akcji, 3) Konstanty Ildefons Ga∏czyƒski — PieÊƒ o ˝o∏nierzach z Westerplatte, Kronika olsztyƒska (pieÊƒ XIX Jutro pop∏yniemy daleko...), Rozmowa z aktorem;
h)rozpoznawaç cechy gatunkowe baÊni, opowiadania i powieÊci, 4) Wiktor Gomulicki — Wspomnienia niebieskiego mundurka;
i)odró˝niaç proz´ od poezji, 5) Stanis∏aw Grochowiak — Telewizor;
e)rozró˝niç akcj´,
f)wyodr´bniaç wàtki w utworze literackim,
j)rozró˝niaç rodzaje i gatunki literackie; 4) odczytywaç utwory liryczne, stosujàc poj´cia podmiot liryczny, przenoÊnia, epitet, porównanie, wyraz dêwi´konaÊladowczy, rym, rytm, zwrotka, refren:
a)rozpoznawaç epitet, porównanie, przenoÊni´, wyraz dêwi´konaÊladowczy, 6) Jerzy Harasymowicz — Las, ˚niwa; 7) Anna Kamieƒska — Widok z gór, Wozem; 8) Jan Kochanowski — Na zdrowie; 9) Maria Konopnicka — Rota, Dym; 10) Ignacy Krasicki — Przyjaciele; Dziennik Ustaw Nr 184 — 12893 — Poz. 1309 11) Joanna Kulmowa — Przepis na mazurek, Marzenia;
b)zjazd gnieênieƒski i koronacja Boles∏awa Chrobrego, 12) Kornel Makuszyƒski — Szatan z siódmej klasy;
c)W∏adys∏aw ¸okietek i Kazimierz Wielki, 13) Adam Mickiewicz — Przyjaciele, Pani Twardowska, Âmierç pu∏kownika, Pan Tadeusz (fragmenty: Gra Wojskiego na rogu, S∏oƒce ju˝ gas∏o...);
d)bitwa pod Grunwaldem, 14) Czes∏aw Mi∏osz — Droga, Ojciec objaÊnia; 15) Edmund Niziurski — Sposób na Alcybiadesa; 16) Boles∏aw Prus — Katarynka; 17) Józef Ratajczak — LiÊcie jak listy, Szukanie lwa;
e)Królowa Jadwiga i Jagie∏∏o, unia polsko-litewska,
f)Stefan Batory,
g)potop szwedzki,
h)Jan Sobieski,
i)rozbiory Polski i Konstytucja 3 maja,
j)formy walki o niepodleg∏oÊç Polski, 18) Tadeusz Ró˝ewicz — Koncert ˝yczeƒ, PrzepaÊç;
k)I wojna Êwiatowa i odrodzenie Polski, 19) Juliusz S∏owacki — W pami´tniku Zofii Bobrówny;
l)wojna polsko-radziecka, 20) Leopold Staff — Odys, Zima; 21) Wis∏awa Szymborska — Konkurs pi´knoÊci m´skiej; 22) Julian Tuwim — Strofy o póênym lecie, Dwa wiatry, Goràce mleko, KapuÊniaczek, Figielek; 23) ks. Jan Twardowski — ˚yczenia, W klasie, Zeszyt w kratk´; 24) Danuta Wawi∏ow — W´drówka. 4. Teksty reprezentatywne dla ró˝nych odmian powieÊci: 1) Irena Jurgielewiczowa — Ten obcy; 2) Józef Ignacy Kraszewski — Stara baÊƒ; 3) Clive Staples Lewis — OpowieÊci z Narnii, cz. I: Lew, Czarownica i stara szafa; 4) Stanis∏aw Lem — Bajki robotów; 5) Lucy Maud Montgomery — Ania z Zielonego Wzgórza; 6) Henryk Sienkiewicz — W pustyni i w puszczy; 7) Mark Twain — Przygody Tomka Sawyera; 8) Juliusz Verne — W 80 dni dooko∏a Êwiata. 5. Teksty u˝ytkowe, publicystyczne, popularnonaukowe, przedstawienia teatralne, filmy, s∏uchowiska radiowe, programy telewizyjne. B. Historia i spo∏eczeƒstwo I. WIADOMOÂCI Zdajàcy zna: 1) elementarne poj´cia historyczne; 2) nast´pujàce najwa˝niejsze wydarzenia i najwybitniejsze postaci z dziejów Polski oraz Europy:
a)chrzest Polski,
m)Józef Pi∏sudski i Roman Dmowski,
n)II wojna Êwiatowa, okupacja radziecka i niemiecka, walka Polaków o niepodleg∏oÊç; 3) wybrane zagadnienia z kr´gu kultury antycznej oraz dziejów Europy, w tym Êródziemnomorskie korzenie wybranych elementów kultury polskiej; 4) najwa˝niejsze elementy polskiego dziedzictwa kulturowego, w tym polskie symbole narodowe i paƒstwowe oraz najwa˝niejsze symbole religijne; 5) elementy ˝ycia codziennego w Polsce w ró˝nych epokach; 6) podstawowe wiadomoÊci o Polsce wspó∏czesnej, Unii Europejskiej i integracji Polski z Unià Europejskà:
a)po∏o˝enie, obszar, granice, paƒstwa sàsiadujàce, ludnoÊç, podzia∏ administracyjny Polski,
b)zró˝nicowanie regionalne Polski jako efekt warunków przyrodniczych i dzia∏alnoÊci cz∏owieka, zasoby Êrodowiska przyrodniczego Polski, ich ochrona i wykorzystanie,
c)uwarunkowania ˝ycia ludzi danego obszaru Polski od czynników przyrodniczych i pozaprzyrodniczych,
d)procesy integracji Polski z Unià Europejskà i kierunki wspó∏pracy,
e)wspólne wartoÊci europejskie: poszanowanie praw cz∏owieka, demokracja, wolnoÊç gospodarcza,
f)symbole wybranych paƒstw i instytucji mi´dzynarodowych; 7) podstawowe prawa i obowiàzki obywatelskie, w tym:
a)przyk∏ady ró˝nych systemów spo∏ecznych w Êwiecie wspó∏czesnym i w przesz∏oÊci,
b)postawy prospo∏eczne i aspo∏eczne, Dziennik Ustaw Nr 184 — 12894 —
c)wzorce osobowe — wybrane postaci historyczne i wspó∏czesne,
d)znaczenie pracy w ˝yciu indywidualnym i zbiorowym. II. UMIEJ¢TNOÂCI Zdajàcy potrafi: 1) pos∏ugiwaç si´ elementarnymi poj´ciami historycznymi; Poz. 1309 C. J´zyk obcy nowo˝ytny I. WIADOMOÂCI Zdajàcy zna: 1) podstawowe s∏ownictwo umo˝liwiajàce odbiór i formu∏owanie tekstów, zapewniajàce minimum komunikacji j´zykowej w sytuacjach ˝ycia codziennego; 2) korzystaç z informacji w postaci tekstu, ilustracji, mapy, schematu, wykresu, tabeli, a w szczególnoÊci: 2) podstawowe struktury gramatyczne stosowane do wyra˝ania przesz∏oÊci, teraêniejszoÊci i przysz∏oÊci umo˝liwiajàce odbiór i formu∏owanie tekstów oraz zapewniajàce minimum komunikacji j´zykowej w sytuacjach ˝ycia codziennego;
a)wyszukiwaç i odczytywaç informacje, selekcjonowaç je i porzàdkowaç, 3) podstawowe realia socjokulturowe danego obszaru j´zykowego.
b)porównywaç proste informacje dotyczàce wydarzeƒ i postaci historycznych, uzyskane z ró˝nych êróde∏, II. UMIEJ¢TNOÂCI
c)integrowaç wiedz´ historycznà uzyskanà z ró˝nych êróde∏; Zdajàcy potrafi: 3) opisywaç i wyjaÊniaç najwa˝niejsze wydarzenia z dziejów Polski i Europy oraz wydarzenia wspó∏czesne, w tym:
a)okreÊlaç czas wydarzeƒ (okres p.n.e., n.e., tysiàclecie, wiek, rok),
b)uporzàdkowaç wydarzenia w czasie (np. na osi czasu) lub przestrzeni (np. na mapie historycznej),
c)obliczyç up∏yw czasu mi´dzy wydarzeniami,
d)przedstawiç przyczyny i skutki wydarzeƒ historycznych,
e)dostrzegaç zwiàzki teraêniejszoÊci z przesz∏oÊcià oraz ciàg∏oÊç rozwoju kulturowego i cywilizacyjnego,
f)porównaç zasady i wartoÊci obowiàzujàce w przesz∏oÊci z obecnie obowiàzujàcymi zasadami i wartoÊciami kszta∏tujàcymi ˝ycie spo∏eczne,
g)dostrzegaç zmiany zachodzàce w ˝yciu codziennym w Polsce w ró˝nych epokach,
h)sformu∏owaç krótkie opowiadanie oparte na treÊciach historycznych, z obrazowym uj´ciem epizodów, postaci i scenek historycznych; 4) wyra˝aç w∏asnà opini´ na temat wydarzeƒ historycznych lub wspó∏czesnych:
a)formu∏owaç pytania i problemy dotyczàce wydarzeƒ historycznych i wspó∏czesnych,
b)oceniaç wydarzenia historyczne i wspó∏czesne,
c)uzasadniaç wyra˝ane twierdzenia i opinie. 1. Odbiór tekstu czytanego 1) okreÊlaç g∏ównà myÊl tekstu; 2) okreÊlaç g∏ównà myÊl poszczególnych cz´Êci tekstu; 3) stwierdziç, czy tekst zawiera okreÊlone informacje, oraz wyszukiwaç lub selekcjonowaç informacje; 4) okreÊlaç kontekst sytuacyjny. 2. Reagowanie j´zykowe Zdajàcy potrafi: 1) w∏aÊciwie reagowaç j´zykowo w okreÊlonych kontekstach sytuacyjnych, w szczególnoÊci w celu uzyskania, udzielenia, przekazania lub odmowy udzielenia informacji albo rozpocz´cia, podtrzymania i zakoƒczenia rozmowy; 2) rozpoznaç i poprawnie stosowaç struktury leksykalno-gramatyczne, adekwatnie do sytuacji komunikacyjnej; 3) przetworzyç treÊci tekstu przeczytanego w j´zyku polskim lub treÊci przedstawione w materiale ikonograficznym i wyraziç je w j´zyku obcym. D. Matematyka I. WIADOMOÂCI Zdajàcy zna: 1) techniki przeprowadzania obliczeƒ zwiàzanych z:
a)dzia∏aniami na liczbach wymiernych,
b)kwadratami i szeÊcianami liczb naturalnych,
c)kolejnoÊcià wykonywania dzia∏aƒ,
d)szacowaniem wyników; Dziennik Ustaw Nr 184 — 12895 — 2) techniki wykonywania dzia∏aƒ na wyra˝eniach algebraicznych w odniesieniu do:
a)budowania prostych wyra˝eƒ algebraicznych,
b)obliczania wartoÊci liczbowych wyra˝eƒ algebraicznych; Poz. 1309 E. Przyroda I. WIADOMOÂCI Zdajàcy zna: 3) algorytmy potrzebne do rozwiàzywania równaƒ pierwszego stopnia z jednà niewiadomà; 1) Êrodowisko ˝ycia, budow´ i czynnoÊci ˝yciowe wybranych grup organizmów: grzybów, roÊlin i zwierzàt; 4) poj´cia, zwiàzki miarowe i metryczne na p∏aszczyênie i w przestrzeni potrzebne do rozwiàzywania problemów z zakresu geometrii, w tym: 2) znaczenie wybranych gatunków roÊlin, grzybów i zwierzàt dla cz∏owieka, a tak˝e znaczenie bakterii i wirusów;
a)wielokàty (prostokàty, trójkàty, trapezy), ko∏o, 3) krajobraz najbli˝szej okolicy i krajobrazy Polski:
b)skal´ i plan,
a)formy terenu,
c)kàty,
b)krajobrazy naturalne i przekszta∏cone,
d)prostopad∏oÊciany, graniastos∏upy proste,
c)sposoby zagospodarowania obszaru,
e)wzory na obwody, pola figur i obj´toÊci bry∏;
d)zagadnienie ludzi i kultury, 5) podstawowe narz´dzia i techniki dotyczàce przedstawiania:
a)danych empirycznych,
e)warunki ˝ycia ludzi,
f)krainy geograficzne Polski; 4) wybrane krajobrazy Êwiata (làdy, kontynenty, oceany);
b)zale˝noÊci liczbowych. II. UMIEJ¢TNOÂCI 5) sposoby orientacji w terenie (szkic, plan, mapa); Zdajàcy potrafi: 6) sk∏adniki pogody i klimatu oraz obserwacje meteorologiczne; 1) interpretowaç tekst matematyczny, w tym:
a)porzàdkowaç i graficznie przedstawiaç dane,
b)odczytywaç informacje z prostych wykresów i diagramów; 7) podstawowe zjawiska fizyczne i przemiany chemiczne:
a)mechaniczne, elektryczne optyczne i akustyczne, i magnetyczne,
b)spalanie, korozja, Êcinanie bia∏ka; 2) pos∏ugiwaç si´:
a)wielokrotnoÊciami liczb, cechami podzielnoÊci,
b)wyra˝eniami dwumianowanymi,
c)podstawowymi poj´ciami geometrycznymi; 3) rozwiàzywaç zadania dotyczàce sytuacji praktycznych, które uwzgl´dniajà: 8) kinetyczno-molekularny model budowy materii oraz w∏aÊciwoÊci i zastosowanie:
a)metali i niemetali,
b)mieszanin,
c)wody i roztworów wodnych,
d)materii o ró˝nych stanach skupienia;
a)obliczenia arytmetyczne,
b)rozwiàzania równania pierwszego stopnia z jednà niewiadomà, 9) budow´ i czynnoÊci ˝yciowe cz∏owieka oraz zasady higieny;
c)wykorzystanie w∏asnoÊci figur geometrycznych; 10) wp∏yw cz∏owieka na Êrodowisko przyrodnicze i wp∏yw Êrodowiska na zdrowie cz∏owieka: 4) wykorzystaç algorytmy matematyczne do:
a)wykonywania obliczeƒ sposobem pisemnym,
b)szacowania wyników obliczeƒ,
c)rozwiàzywania równaƒ z jednà niewiadomà; pierwszego stopnia 5) formu∏owaç proste problemy w j´zyku matematyki.
a)zanieczyszczenie powietrza, wody i gleby oraz sposoby ich ochrony,
b)substancje szkodliwie i ich wp∏yw na organizmy,
c)zasady higieny i post´powania w Êrodowisku przyrodniczym,
d)formy ochrony przyrody. Dziennik Ustaw Nr 184 — 12896 — II. UMIEJ¢TNOÂCI Zdajàcy potrafi: Poz. 1309
g)dostrzegania zale˝noÊci mi´dzy czynnikami Êrodowiska przyrodniczego i kulturowego; 6) rozwiàzywaç proste zadania problemowe. 1) odczytywaç:
a)teksty, w których wyst´puje terminologia przyrodnicza,
b)znaczenie symboli wyst´pujàcych w opisach diagramów, map, planów, schematów i rysunków,
c)dane z tekstu, tabeli, wykresu, planu, mapy, diagramu oraz odpowiadaç na pytania z nimi zwiàzane; 2) przedstawiaç dane z tabeli w postaci graficznej: diagramu s∏upkowego, schematu lub rysunku; 3) wyra˝aç w∏asne opinie i je uzasadniaç, u˝ywajàc odpowiednich argumentów; 4) pos∏ugiwaç si´ poznanymi poj´ciami i terminami do opisywania zjawisk przyrody spotykanych w najbli˝szym otoczeniu, a tak˝e wnioskowaç o dalszym ich przebiegu; 5) wykorzystywaç wiedz´ przyrodniczà w ˝yciu do:
a)wyjaÊniania podstawowych zjawisk fizycznych i przemian chemicznych,
b)identyfikowania ró˝norodnych substancji, F. Informatyka I. WIADOMOÂCI Zdajàcy zna: 1) zasady bezpiecznej pracy ze sprz´tem komputerowym; 2) zastosowania komputera w ˝yciu codziennym; 3) zastosowania niektórych urzàdzeƒ wykorzystujàcych technik´ komputerowà; 4) prawne i etyczne aspekty korzystania z ró˝nych êróde∏ informacji. II. UMIEJ¢TNOÂCI Zdajàcy potrafi: 1) pos∏ugiwaç si´ komputerem i korzystaç z podstawowych us∏ug systemu komputerowego; 2) rozwiàzywaç problemy za pomocà programów u˝ytkowych:
c)rozpoznawania stanów fizjologicznych organizmu cz∏owieka,
a)wyszukiwaç informacje w sieci globalnej na zadany temat,
d)wyjaÊniania przyczyn i skutków zmian, które zachodzà w Êrodowisku w wyniku dzia∏alnoÊci cz∏owieka,
b)redagowaç tekst i tworzyç proste rysunki za pomocà komputera,
e)stosowania zasad higieny, bezpieczeƒstwa, zdrowego stylu ˝ycia, oszcz´dnego korzystania z energii i innych zasobów przyrody, a tak˝e w∏aÊciwego post´powania w Êrodowisku przyrodniczym,
d)wykorzystywaç arkusz kalkulacyjny do wykonywania prostych obliczeƒ;
f)obserwacji i pomiarów,
c)tworzyç dokumenty zawierajàce tekst, prostà grafik´ i tabel´, 3) korzystaç z podstawowych zastosowaƒ komputerów do uczenia si´. Za∏àcznik nr 2 STANDARDY WYMAGA¡ B¢DÑCE PODSTAWÑ PRZEPROWADZANIA EGZAMINÓW EKSTERNISTYCZNYCH z zakresu gimnazjum dla doros∏ych A. J´zyk polski I. WIADOMOÂCI 1. J´zyk Zdajàcy zna: 1) odmienne i nieodmienne cz´Êci mowy: rzeczownik, czasownik (w tym imies∏owy), przymiotnik, przys∏ówek, liczebnik, zaimek, przyimek, spójnik, partyku∏a, wykrzyknik; 2) cz´Êci zdania: orzeczenie, podmiot, przydawka, dope∏nienie, okolicznik; 3) budow´ wypowiedzeƒ pojedynczych i z∏o˝onych oraz zasady interpunkcji; 4) s∏owotwórczà i fleksyjnà budow´ wyrazów oraz poj´cia zwiàzane z analizà budowy, znaczeƒ i odmianà wyrazów: podstawa s∏owotwórcza, formant (przedrostek i przyrostek), wyraz podstawowy i pochodny, wyrazy pokrewne, rodzina wyrazów, wyrazy z∏o˝one: z∏o˝enia i zrosty, Dziennik Ustaw Nr 184 — 12897 — skróty, skrótowce: literowce, g∏oskowce, sylabowce, skrótowce mieszane; temat i koƒcówka wyrazu; 5) poj´cia zwiàzane ze znaczeniem wyrazów: treÊç i zakres wyrazu, wyrazy abstrakcyjne i konkretne, wyrazy ogólne i szczegó∏owe, synonimy, antonimy, homonimy, znaczenia dos∏owne i przenoÊne wyrazów, zwiàzki frazeologiczne: wyra˝enia, zwroty, sta∏e zwiàzki frazeologiczne; Poz. 1309 3) podstawowe formy u˝ytkowe oraz gatunkowe wy˝ej zorganizowanych form wypowiedzi: rozprawka, charakterystyka, recenzja. II. UMIEJ¢TNOÂCI 1. J´zyk Zdajàcy: 1) rozpoznaje cz´Êci mowy oraz: 6) poj´cia dotyczàce stylistyki: neologizm, archaizm, dialektyzm, stylizacja;
a)okreÊla formy gramatyczne odmiennych cz´Êci mowy, 7) mechanizm upodobnieƒ fonetycznych: upodobnienia pod wzgl´dem dêwi´cznoÊci, uproszczenia grup spó∏g∏oskowych, utrata dêwi´cznoÊci na koƒcu wyrazu.
b)stosuje cz´Êci mowy w wypowiedzeniach zgodnie z normà j´zykowà, intencjà nadawcy i celem wypowiedzi, 2. Literatura i kultura
c)wyró˝nia i nazywa cz´Êci zdania oraz okreÊla ich rol´ w zdaniu, Zdajàcy zna:
d)logicznie pos∏uguje si´ zdaniami z orzeczeniami: czasownikowym i imiennym, 1) rodzaje literackie: epika, liryka i dramat:
e)buduje poprawne zdania z podmiotem domyÊlnym oraz zdania bezpodmiotowe,
a)cechy gatunków epickich: powieÊci, opowiadania, noweli, przypowieÊci, mitu, legendy, baÊni, bajki, epopei,
b)cechy gatunków lirycznych: fraszki, hymnu, pieÊni, psalmu, sonetu, trenu,
c)cechy gatunków dramatycznych: tragedii, komedii,
d)cechy gatunków z pogranicza rodzajów literackich: ballady, satyry,
e)cechy gatunków z pogranicza dokumentu i literatury: dziennika, pami´tnika, biografii, autobiografii, listu, reporta˝u; 2) poj´cia zwiàzane z analizà i interpretacjà utworów literackich: fabu∏a, fikcja, realizm, fantastyka, wàtek, akcja, retrospekcja, punkt kulminacyjny, rozwiàzanie akcji, didaskalia, autor, narrator (formy narracji), podmiot liryczny, adresat, sytuacja liryczna, wiersz sylabiczny, Êredniówka, przenoÊnia, alegoria, symbol, onomatopeja, epitet, porównanie, antyteza, kontrast, apostrofa, pytanie retoryczne, przerzutnia; 3) kategorie estetyczne: tragizm, komizm, ironia, groteska. 3. Redagowanie wypowiedzi Zdajàcy zna: 1) oficjalne i nieoficjalne sytuacje komunikacyjne:
a)odmiany polszczyzny: mówionà i pisanà,
b)funkcje j´zyka: informatywnà, ekspresywnà (wyra˝anie emocji i ocen), impresywnà (zach´canie, przekonywanie),
c)rodzaje wypowiedzi: informujàce, oceniajàce, przekonujàce; 2) poj´cia zwiàzane z retorykà i wypowiedziami o strukturze logicznej: teza, argument, wniosek, poglàd, ocena;
f)celowo pos∏uguje si´ ró˝nymi typami przydawek, okoliczników i dope∏nieƒ,
g)buduje zdania pojedyncze rozwini´te poprawne pod wzgl´dem szyku wyrazów (w szczególnoÊci podmiotu i przydawki oraz przydawki i dope∏nienia); 2) buduje ró˝ne rodzaje wypowiedzeƒ pojedynczych i z∏o˝onych, stosujàc poprawnie zasady interpunkcji, w tym:
a)odró˝nia zdania pojedyncze od zdaƒ z∏o˝onych wspó∏rz´dnie i podrz´dnie,
b)okreÊla relacje znaczeniowe pomi´dzy zdaniami sk∏adowymi w zdaniach z∏o˝onych (np. przedstawia na wykresie),
c)formu∏uje zdania z∏o˝one poprawne pod wzgl´dem szyku zdaƒ sk∏adowych oraz zastosowanych spójników,
d)tworzy spójne logicznie wypowiedzi z wykorzystaniem zdaƒ z∏o˝onych wspó∏rz´dnie i podrz´dnie,
e)przekszta∏ca celowo i dwukierunkowo wypowiedzenia: zdanie — równowa˝nik zdania, zdanie pojedyncze — zdanie z∏o˝one, konstrukcje czynne — konstrukcje bierne,
f)poprawnie stosuje zasady interpunkcji w zdaniach pojedynczych i z∏o˝onych, wypowiedzeniach z imies∏owowymi równowa˝nikami zdaƒ oraz w wypowiedzeniach wielokrotnie z∏o˝onych,
g)rozpoznaje w tekÊcie mow´ zale˝nà i niezale˝nà,
h)przekszta∏ca mow´ niezale˝nà w zale˝nà oraz mow´ zale˝nà w niezale˝nà,
i)w∏aÊciwie u˝ywa myÊlnika, cudzys∏owu i dwukropka w mowie zale˝nej i niezale˝nej; Dziennik Ustaw Nr 184 — 12898 — Poz. 1309 3) analizuje budow´ s∏owotwórczà i fleksyjnà wyrazów, stosujàc odpowiednie terminy, w tym:
d)w dramacie odró˝nia tekst g∏ówny od pobocznego (didaskaliów),
a)oddziela podstaw´ s∏owotwórczà od formantu; odró˝nia przedrostek i przyrostek,
e)okreÊla relacj´ mi´dzy nadawcà a adresatem,
b)poprawnie zapisuje wyrazy z przedrostkami i przyrostkami, a tak˝e z obocznoÊciami rdzeniowymi,
f)charakteryzuje uczucia podmiotu lirycznego, okreÊla sytuacj´ lirycznà,
c)tworzy poprawnie wyrazy pochodne,
d)rozpoznaje wyrazy pokrewne, gromadzi rodzin´ wyrazów,
e)poprawnie stosuje oraz zapisuje wyrazy z∏o˝one (z∏o˝enia i zrosty),
f)poprawnie tworzy, stosuje w zdaniach oraz zapisuje skróty i skrótowce,
g)oddziela temat od koƒcówki,
h)u˝ywa w∏aÊciwych form odmiany wyrazów,
i)w∏aÊciwie dzieli wyrazy przy przenoszeniu; 4) dobiera wyrazy w∏aÊciwe ze wzgl´du na treÊç i zakres znaczeniowy (abstrakcyjne i konkretne, ogólne i szczegó∏owe, dos∏owne i przenoÊne znaczenie wyrazów) oraz:
a)rozpoznaje: synonimy, antonimy, homonimy,
b)stosuje wyrazy bliskoznaczne o w∏aÊciwym zabarwieniu stylistycznym oraz w celu unikni´cia powtórzeƒ,
c)poprawnie u˝ywa wyrazów wieloznacznych i wyrazów przeciwstawnych znaczeniowo,
d)odczytuje znaczenia dos∏owne i przenoÊne wyrazów, u˝ywa wyrazów w znaczeniu dos∏ownym i przenoÊnym,
e)odczytuje znaczenie zwiàzków frazeologicznych (w tym przys∏ów i powiedzeƒ) oraz pos∏uguje si´ nimi; 5) rozpoznaje w tekstach literackich stylizacj´ (archaizacj´ i dialektyzacj´), archaizmy i dialektyzmy oraz neologizmy i okreÊla ich funkcj´; 6) poprawnie pisze wyrazy, w których wyst´pujà upodobnienia fonetyczne. 2. Literatura i kultura Zdajàcy: 1) rozpoznaje charakterystyczne cechy utworów epickich, lirycznych i dramatycznych; 2) analizuje tekst literacki, w tym:
a)charakteryzuje Êwiat przedstawiony w utworze epickim i dramacie: okreÊla czas i miejsce wydarzeƒ, charakteryzuje i ocenia bohaterów, streszcza fabu∏´, wyró˝nia wàtki, rozró˝nia akcj´ i retrospekcj´, fikcj´ i prawd´, treÊç utworu i jego problematyk´,
g)rozpoznaje wiersz sylabiczny,
h)rozpoznaje tropy i Êrodki stylistyczne oraz okreÊla ich funkcj´ w utworach literackich,
i)okreÊla sens utworu: dos∏owny, symboliczny, alegoryczny, metaforyczny,
j)uogólnia problematyk´ utworu, okreÊla myÊl przewodnià, interpretuje przes∏anie,
k)rozpoznaje wartoÊci w utworach,
l)analizuje dzie∏a literackie, uwzgl´dniajàc istotne fakty z ˝ycia autora, realia epoki, w której powsta∏o dzie∏o lub w której umiejscowiona jest akcja, a tak˝e fakty historyczne, poglàdy filozoficzne i religijne, kultur´ i sztuk´,
m)analizuje i interpretuje utwory literackie w zestawieniu z innymi tekstami kultury, porównuje ró˝ne teksty pod wzgl´dem tematu, problemu i tradycji,
n)stosuje w analizie i interpretacji utworów oraz ich fragmentów terminy zwiàzane z dzie∏em literackim i innymi tekstami kultury; 3) rozpoznaje w utworach kategorie estetyczne: tragizm, komizm, ironi´, grotesk´. 3. Redagowanie wypowiedzi Zdajàcy: 1) rozró˝nia oficjalne i nieoficjalne sytuacje wypowiadania si´, w tym:
a)stosuje ró˝ne odmiany polszczyzny (zw∏aszcza oficjalnà polszczyzn´ pisanà),
b)dostrzega i rozró˝nia podstawowe funkcje j´zyka,
c)formu∏uje wypowiedzi zgodnie z intencjà i okolicznoÊciami, dostosowujàc styl i j´zyk do sytuacji komunikacyjnej oraz intencji wypowiedzi,
d)przekszta∏ca teksty (skraca, rozwija, przekszta∏ca stylistycznie); 2) dostrzega perswazyjnà funkcj´ tekstu retorycznego (np. przemówienia) oraz Êrodki s∏u˝àce perswazji, w tym:
a)rozpoznaje elementy logicznej struktury tekstu perswazyjnego,
b)wskazuje fazy przebiegu akcji w utworze fabularnym epickim i dramatycznym,
b)odró˝nia stwierdzenie faktu od opinii nadawcy tekstu,
c)w utworze epickim odró˝nia autora od narratora oraz okreÊla narratora,
c)odczytuje poglàdy nadawcy wyra˝one w tekÊcie, Dziennik Ustaw Nr 184 — 12899 —
d)poprawnie u˝ywa poj´ç zwiàzanych z retorykà,
e)formu∏uje tez´ i argumenty oraz wyciàga wnioski,
f)poprawnie komponuje wypowiedê: — przestrzega zasad trójdzielnej kompozycji tekstu, Poz. 1309 9) Stefan ˚eromski — Syzyfowe prace; 10) Zofia Kossak-Szczucka — Bursztyny. 3. Wybór liryki XIX wieku i wybór poezji XX wieku: 1) Adam Mickiewicz — NiepewnoÊç, Stepy akermaƒskie, Reduta Ordona, Pola∏y si´ ∏zy...; 2) Juliusz S∏owacki — Sowiƒski w okopach Woli; — zachowuje w∏aÊciwe proporcje mi´dzy wst´pem, rozwini´ciem i zakoƒczeniem, 3) Cyprian Kamil Norwid — W Weronie, Moja piosnka II; — nadaje treÊci wypowiedzi logiczny uk∏ad, 4) Leopold Staff — Wysokie drzewa, M∏odoÊç; — pisze tekst spójny, stosuje j´zykowe wskaêniki zespolenia; 5) Boles∏aw LeÊmian — Urszula Kochanowska, Szewczyk; 3) pos∏uguje si´ poprawnym j´zykiem, przestrzegajàc zasad stosownoÊci stylistycznej; 6) Konstanty Ildefons Ga∏czyƒski — wybrane wiersze z tomiku Zaczarowana doro˝ka; 4) przestrzega zasad ortografii i interpunkcji. 7) Krzysztof Kamil Baczyƒski — Elegia o... (ch∏opcu polskim), Bia∏a magia; LEKTURA 1. Utwory z klasyki Êwiatowej: 1) Biblia (w tym: PieÊƒ nad PieÊniami, Hymn Êw. Paw∏a o mi∏oÊci, Apokalipsa — fragment wst´pny oraz fragment o czterech jeêdêcach); 2) Homer — Iliada lub Odyseja, fragmenty: pojedynek Hektora z Achillesem, powrót Odysa; 3) Sofokles — Antygona; 4) PieÊƒ o Rolandzie; 5) William Szekspir — Romeo i Julia; 6) Miguel Cervantes — Don Kichote — fragment: walka z wiatrakiem; 7) Karol Dickens — OpowieÊç wigilijna; 8) Antoni Czechow — Âmierç urz´dnika; 9) Antoine de Saint-Exupéry — Ma∏y Ksià˝´; 10) Ernest Hemingway — Stary cz∏owiek i morze. 2. Utwory z klasyki polskiej: 8) Zbigniew Herbert — Pan od przyrody, Pude∏ko zwane wyobraênià; 9) Maria Pawlikowska-Jasnorzewska — Nike; 10) Kazimierz Wierzyƒski — wybrane wiersze z tomiku WolnoÊç tragiczna; 11) Jan Lechoƒ — wybrane wiersze ze zbioru Marmur i ró˝a; 12) Czes∏aw Mi∏osz — Który skrzywdzi∏eÊ, Zakl´cie, PrzypowieÊç o maku; 13) Tadeusz Ró˝ewicz — List do ludo˝erców, Warkoczyk; 14) Wis∏awa Szymborska — Muzeum, RadoÊç pisania, Sto pociech; 15) ks. Jan Twardowski — Do moich uczniów, Spieszmy si´ kochaç ludzi. 4. Wybór nowelistyki XIX i XX wieku: 1) Maria Konopnicka — Mi∏osierdzie gminy; 2) Guy de Maupassant — Bary∏eczka; 1) Bogurodzica; 3) Henryk Sienkiewicz — Latarnik; 2) Jan Kochanowski — wybrane fraszki: Na dom w Czarnolesie, Na lip´, Do snu, O doktorze Hiszpanie, pieÊƒ: Czego chcesz od nas, Panie..., wybrane treny: V, VII, VIII; 4) Stefan ˚eromski — Si∏aczka; 3) Ignacy Krasicki — wybrane bajki: Lew pokorny, Jagni´ i wilcy, Ptaszki w klatce, wybrana satyra: ˚ona modna; 4) Adam Mickiewicz — Ballady i romanse: Lilie, Âwitezianka, Dziady cz. II, Pan Tadeusz, fragmenty: inwokacja, nauka S´dziego o grzecznoÊci, koncert Jankiela, polonez; 5) Juliusz S∏owacki — Balladyna; 6) Aleksander Fredro — Zemsta; 7) Henryk Sienkiewicz — Krzy˝acy; 8) Boles∏aw Prus — Kamizelka; 5) Jaros∏aw Iwaszkiewicz — Ikar; 6) S∏awomir Mro˝ek — Wesele w Atomicach. 5. Wybrane utwory wspó∏czesnej prozy polskiej i dramatu: 1) Pawe∏ Huelle — Weiser Dawidek; 2) S∏awomir Mro˝ek — Emigranci. 6. Przyk∏ady literatury regionalnej, wk∏ad literatury regionalnej do ogólnopolskiej skarbnicy literackiej. 7. Przyk∏ady pami´tnika, dziennika, korespondencji literackich, reporta˝u: 1) Miron Bia∏oszewski — Pami´tnik z powstania warszawskiego, fragmenty: barykada, w piwnicach, ucieczka; Dziennik Ustaw Nr 184 — 12900 — 2) Arkady Fiedler — Dywizjon 303; 3) Aleksander Kamiƒski — Kamienie na szaniec; 4) Karolina Lanckoroƒska — Wspomnienia wojenne; 5) Melchior Waƒkowicz — Ziele na kraterze; 6) Pawe∏ Zuchniewicz — Wujek Karol. Kap∏aƒskie lata Papie˝a. 8. Wybrane z czasopism i prasy codziennej teksty publicystyczne, informacyjne, reklamowe. 9. Inne sk∏adniki kultury (np. przedstawienia teatralne, filmy, s∏uchowiska radiowe, programy telewizyjne, przekazy ikoniczne, poezja Êpiewana). B. Historia I. WIADOMOÂCI Zdajàcy zna: 1) najwa˝niejsze wydarzenia, zjawiska, procesy i najwybitniejsze postaci z dziejów Polski, Europy i Êwiata:
a)warunki ˝ycia i dokonania cz∏owieka w czasach najdawniejszych,
b)dziedzictwo kulturalne i religijne cywilizacji staro˝ytnych (Egiptu, Izraela, Grecji, Rzymu),
c)przemiany polityczne, gospodarcze, spo∏eczne, religijne i kulturalne w Europie i w Êwiecie Êródziemnomorskim w Êredniowieczu,
d)dzieje polityczne i spo∏eczne oraz przemiany w dziedzinie kultury Polski Piastów,
e)monarchi´ Jagiellonów i jej miejsce w Europie,
f)wielkie odkrycia geograficzne i ich konsekwencje dla Europy i Nowego Âwiata w XVI—XVIII wieku,
g)g∏ówne problemy polityczne, gospodarcze, religijne, spo∏eczne i kulturalne w Europie nowo˝ytnej,
h)okolicznoÊci powstania Stanów Zjednoczonych Ameryki Pó∏nocnej,
i)wewn´trzne i zewn´trzne uwarunkowania pot´gi i kryzysu Rzeczypospolitej w XVII wieku,
j)dzieje polityczne, gospodarcze i kulturalne Polski w czasach stanis∏awowskich,
k)przemiany spo∏eczne, gospodarcze i polityczne w Europie i na Êwiecie w XIX wieku,
l)losy i postawy Polaków pod zaborami,
m)przyczyny i skutki I wojny Êwiatowej oraz rewolucji rosyjskich,
n)najistotniejsze problemy polityczne, gospodarcze i spo∏eczne w Polsce, Europie i Êwiecie okresu mi´dzywojennego, Poz. 1309
o)genez´ i prze∏omowe wydarzenia II wojny Êwiatowej, eksterminacj´ narodów na terenach okupowanych oraz formy i miejsca walki Polaków o niepodleg∏oÊç w kraju i za granicà,
p)Êwiat po II wojnie Êwiatowej — stosunki polityczne Wschód — Zachód, dekolonizacj´, procesy integracyjne i demokratyzacj´, przyspieszenie cywilizacyjne i nowe zjawiska w kulturze masowej,
r)przemiany polityczne, spo∏eczne i gospodarcze w Polsce po II wojnie Êwiatowej; protesty spo∏eczne w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej,
s)zmiany w ustroju politycznym i w ˝yciu spo∏ecznym w Polsce po 1989 r.; 2) poj´cia z zakresu ˝ycia politycznego, gospodarczego, spo∏ecznego i kulturalnego, niezb´dne do zrozumienia zagadnieƒ z dziejów Polski, Europy i Êwiata; 3) najwa˝niejsze elementy polskiego i europejskiego dziedzictwa kulturowego. II. UMIEJ¢TNOÂCI Zdajàcy potrafi: 1) pos∏ugiwaç si´ wiadomoÊciami na temat najwa˝niejszych wydarzeƒ i najwybitniejszych postaci z dziejów Polski oraz Europy i Êwiata; 2) pos∏ugiwaç si´ jednostkami czasu w historii (ery, epoki, wieki) oraz umieszczaç wydarzenia, zjawiska i procesy historyczne w czasie (np. na osi czasu); 3) umiejscawiaç dzia∏ania ludzi, wydarzenia i procesy historyczne w przestrzeni (w tym na mapie historycznej); 4) pos∏ugiwaç si´ poj´ciami z zakresu ˝ycia politycznego, gospodarczego i spo∏ecznego niezb´dnymi do zrozumienia najwa˝niejszych wydarzeƒ, zjawisk i procesów z dziejów Polski, Europy i Êwiata; 5) okreÊlaç uwarunkowania procesów i wydarzeƒ historycznych, zw∏aszcza geograficzne, historyczne, polityczne, spo∏eczne i kulturalne, w tym okreÊlaç wp∏yw Êrodowiska geograficznego na ˝ycie cz∏owieka i cz∏owieka na Êrodowisko w ró˝nych okresach historycznych; 6) rozpoznawaç relacje mi´dzy dzia∏alnoÊcià cz∏owieka w historii a spo∏ecznoÊcià lokalnà, ojczyznà, kr´giem kulturowym, innymi narodami i religiami; 7) wskazywaç powiàzania mi´dzy wydarzeniami, zjawiskami i procesami historycznymi z zakresu dziejów powszechnych i historii Polski; 8) ujmowaç treÊci historyczne w zwiàzkach przyczynowo-skutkowych; 9) dostrzegaç zmiany, jakim ulega∏y wartoÊci i normy ˝ycia publicznego na przestrzeni dziejów; Dziennik Ustaw Nr 184 — 12901 — 10) oceniaç dzia∏ania ludzi, fakty i wydarzenia historyczne; 11) formu∏owaç argumenty uzasadniajàce wyra˝ane twierdzenia i opinie; 12) odczytywaç, porównywaç i interpretowaç informacje zaczerpni´te z ró˝nego rodzaju êróde∏ informacji, integrowaç zaczerpni´tà z nich wiedz´ oraz wyciàgaç wnioski. C. Wiedza o spo∏eczeƒstwie Wychowanie obywatelskie I. WIADOMOÂCI Poz. 1309
f)prawa cz∏owieka, ich katalog i systemy ochrony,
g)samorzàdnoÊç, procedury demokratyczne, regulacje prawne w ˝yciu szko∏y. II. UMIEJ¢TNOÂCI Zdajàcy, korzystajàc z ró˝nych êróde∏ informacji i pos∏ugujàc si´ w∏aÊciwà terminologià, potrafi: 1) rozpoznawaç w∏asne prawa i obowiàzki; 2) interpretowaç wydarzenia ˝ycia publicznego, wykorzystujàc wiedz´ o zasadach ustroju Rzeczypospolitej Polskiej; 3) formu∏owaç w∏asne poglàdy; Zdajàcy zna podstawowe poj´cia, zjawiska, procesy i wydarzenia z zakresu trzech obszarów tematycznych: 4) broniç w∏asnego stanowiska, bioràc pod uwag´ argumenty strony przeciwnej; 1) spo∏eczeƒstwo: 5) rozpoznawaç normy i wartoÊci obowiàzujàce w ˝yciu spo∏ecznym;
a)cz∏owiek jako istota spo∏eczna,
b)grupa i wi´zi spo∏eczne,
c)normy i wartoÊci jako jedna z podstaw wi´zi w demokracji,
d)cechy narodu, to˝samoÊç narodowa,
e)etyka ˝ycia publicznego; 2) polityka:
a)paƒstwo: typy i funkcje,
b)formy paƒstw w Europie,
c)obywatel a w∏adza publiczna w systemach totalitarnych, autorytarnych i demokratycznych,
d)normy i wartoÊci obowiàzujàce w systemie totalitarnym i autorytarnym a normy i wartoÊci demokratyczne,
e)samorzàd terytorialny a w∏adza centralna,
f)ustrój, zadania, instytucje i struktura w∏adzy jednostek samorzàdu terytorialnego,
g)s∏u˝ba cywilna i jej rola w utrwalaniu etosu s∏u˝by publicznej,
h)ÊwiadomoÊç obywatelska i cnoty obywatelskie,
i)stowarzyszenia, partie polityczne, zwiàzki zawodowe; 3) prawo:
a)Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej jako podstawa ustroju politycznego i spo∏ecznego, 6) okreÊlaç konsekwencje ∏amania procedur demokratycznych; 7) napisaç podanie, ˝yciorys, wype∏niç proste druki urz´dowe; 8) przedstawiç najwa˝niejsze etyczne zasady ˝ycia publicznego; 9) oceniç wydarzenia polityczne z punktu widzenia zasad ˝ycia publicznego obowiàzujàcych w paƒstwie demokratycznym. Wychowanie do aktywnego udzia∏u w ˝yciu gospodarczym I. WIADOMOÂCI Zdajàcy zna podstawowe poj´cia, zjawiska i procesy z zakresu trzech obszarów tematycznych: 1) pieniàdz:
a)historia pieniàdza i jego najwa˝niejsze funkcje,
b)zarzàdzanie w∏asnymi pieni´dzmi,
c)zasady racjonalnego gospodarowania; 2) gospodarka:
a)elementarne poj´cia ekonomiczne z zakresu gospodarki rynkowej,
b)przedsi´biorca i przedsi´biorczoÊç,
b)instytucje Rzeczypospolitej Polskiej,
c)ma∏e firmy,
c)prawa i obowiàzki obywatela,
d)zasady prawa gospodarczego i êród∏a informacji o prawie gospodarczym,
d)regu∏y dzia∏alnoÊci publicznej zawarte w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i innych aktach prawnych,
e)przyk∏ady procedur obowiàzujàcych przy za∏atwianiu spraw w urz´dzie gminy,
e)przyk∏ady procedur obowiàzujàcych przy rozpoczynaniu dzia∏alnoÊci gospodarczej,
f)wybrane zagadnienia z etyki ˝ycia gospodarczego, Dziennik Ustaw Nr 184 — 12902 —
g)korupcja i jej wp∏yw na rozwój gospodarczy,
h)przekszta∏cenia ustroju gospodarczego w Polsce po 1989 r., osiàgni´cia i problemy; 3) praca: Poz. 1309 3) podstawowe realia socjokulturowe danego obszaru j´zykowego. II. UMIEJ¢TNOÂCI 1. Odbiór tekstu czytanego
a)orientacja zawodowa,
b)lokalny i ponadlokalny rynek pracy,
c)rodzaje zawodów i umiej´tnoÊci zawodowych,
d)system poradnictwa zawodowego i kszta∏cenia ustawicznego, Zdajàcy potrafi: 1) okreÊlaç g∏ównà myÊl tekstu; 2) okreÊlaç g∏ównà myÊl poszczególnych cz´Êci tekstu;
e)mobilnoÊç zawodowa jako zjawisko cywilizacyjne, 3) stwierdziç, czy tekst zawiera okreÊlone informacje, oraz wyszukaç lub wyselekcjonowaç informacje;
f)problem bezrobocia: przyczyny, skutki, sposoby rozwiàzywania, 4) okreÊlaç intencje nadawcy tekstu;
g)mobbing w miejscu pracy, sposoby przeciwdzia∏ania,
h)normy etyczne obowiàzujàce pracodawc´ i pracownika. II. UMIEJ¢TNOÂCI Zdajàcy, korzystajàc z ró˝nych êróde∏ informacji i pos∏ugujàc si´ w∏aÊciwà terminologià, potrafi: 1) sporzàdziç plan rozwoju w∏asnego wykszta∏cenia i kwalifikacji zawodowych; 2) sporzàdziç dokumenty niezb´dne przy ubieganiu si´ o prac´ (np. list motywacyjny, ˝yciorys zawodowy, kwestionariusz osobowy); 3) opisaç kolejne etapy post´powania przy podejmowaniu dzia∏alnoÊci gospodarczej; 4) przedstawiç podstawowe zasady etyczne ˝ycia gospodarczego (np. rzetelna praca, punktualnoÊç, dotrzymywanie danego s∏owa, uczciwoÊç, odpowiedzialnoÊç za skutki, prawdomównoÊç); 5) rozpoznaç zachowania naruszajàce zasady etyczne obowiàzujàce pracowników i pracodawców; 6) okreÊliç zasady zarzàdzania w∏asnymi pieni´dzmi. 5) okreÊlaç kontekst sytuacyjny; 6) rozpoznaç zwiàzki mi´dzy poszczególnymi cz´Êciami tekstu. 2. Reagowanie j´zykowe Zdajàcy potrafi: 1) w∏aÊciwie reagowaç j´zykowo w okreÊlonych kontekstach sytuacyjnych, w szczególnoÊci w celu uzyskania, udzielenia, przekazania lub odmowy udzielenia informacji albo rozpocz´cia, podtrzymania i zakoƒczenia rozmowy; 2) rozpoznaç i poprawnie stosowaç struktury leksykalno-gramatyczne, adekwatnie do sytuacji komunikacyjnej; 3) przetworzyç treÊci tekstu przeczytanego w j´zyku polskim lub treÊci przedstawione w materiale ikonograficznym i wyraziç je w j´zyku obcym. 3. Tworzenie tekstu pisanego Zdajàcy potrafi: 1) zredagowaç wiadomoÊç w j´zyku obcym, przetwarzajàc treÊci wyra˝one w j´zyku polskim; 2) poprawnie stosowaç struktury leksykalno-gramatyczne adekwatnie do ich funkcji. E. Matematyka D. J´zyk obcy nowo˝ytny I. WIADOMOÂCI I. WIADOMOÂCI Zdajàcy zna: Zdajàcy zna: 1) s∏ownictwo umo˝liwiajàce odbiór i formu∏owanie tekstów, zapewniajàce w miar´ sprawnà komunikacj´ j´zykowà w sytuacjach ˝ycia codziennego; 1) techniki przeprowadzania obliczeƒ dok∏adnych i przybli˝onych zwiàzanych z: 2) struktury gramatyczne stosowane do wyra˝ania przesz∏oÊci, teraêniejszoÊci i przysz∏oÊci umo˝liwiajàce odbiór i formu∏owanie tekstów oraz zapewniajàce w miar´ sprawnà komunikacj´ j´zykowà w sytuacjach ˝ycia codziennego;
a)dzia∏aniami na liczbach wymiernych,
b)pot´gami o wyk∏adniku ca∏kowitym,
c)pierwiastkami kwadratowymi i szeÊciennymi,
d)procentami,
e)szacowaniem wyników; Dziennik Ustaw Nr 184 — 12903 — 2) techniki wykonywania dzia∏aƒ na wyra˝eniach algebraicznych w odniesieniu do:
a)budowania wyra˝eƒ algebraicznych,
b)przekszta∏cania wyra˝eƒ algebraicznych i wzorów,
c)obliczania wartoÊci liczbowych wyra˝eƒ algebraicznych; 3) poj´cia zwiàzane z funkcjà i jej w∏asnoÊciami, w tym:
a)definicj´ funkcji liczbowej,
b)przyk∏ady funkcji nieliczbowych i nieliniowych; 4) algorytmy potrzebne do rozwiàzywania równaƒ i nierównoÊci oraz ich uk∏adów, w tym:
a)równaƒ i nierównoÊci pierwszego stopnia z jednà niewiadomà,
b)uk∏adów równaƒ liniowych z dwiema niewiadomymi; 5) poj´cia, zwiàzki miarowe i metryczne na p∏aszczyênie i w przestrzeni potrzebne do rozwiàzywania problemów z zakresu geometrii, w tym:
a)twierdzenie Pitagorasa, Poz. 1309 2) pos∏ugiwaç si´:
a)wyra˝eniami algebraicznymi, w szczególnoÊci wzorami,
b)podstawowymi w∏asnoÊciami figur geometrycznych (twierdzenie Pitagorasa, symetria, bry∏y); 3) rozwiàzywaç zadania dotyczàce sytuacji praktycznych uwzgl´dniajàce:
a)obliczenia arytmetyczne i procentowe,
b)zastosowanie wzoru lub rozwiàzanie równania, nierównoÊci liniowych, uk∏adu dwóch równaƒ liniowych z dwiema niewiadomymi,
c)wykorzystanie w∏asnoÊci figur geometrycznych; 4) wykorzystywaç algorytmy matematyczne do:
a)wykonywania obliczeƒ na liczbach wymiernych, pot´gach i pierwiastkach, obliczeƒ procentowych, szacowania wyników obliczeƒ,
b)rozwiàzywania równaƒ i nierównoÊci pierwszego stopnia z jednà niewiadomà oraz uk∏adów dwóch równaƒ liniowych z dwiema niewiadomymi; 5) przeprowadzaç nieskomplikowane rozumowania matematyczne.
b)cechy przystawania trójkàtów, F. Fizyka i astronomia
c)oÊ symetrii figury, Êrodek symetrii figury, symetralnà odcinka i dwusiecznà kàta, I. WIADOMOÂCI
d)okràg opisany na trójkàcie, okràg wpisany w trójkàt, Zdajàcy zna:
e)twierdzenie Talesa, 1) w∏aÊciwoÊci materii:
f)cechy podobieƒstwa trójkàtów,
a)stany skupienia materii,
g)wzajemne po∏o˝enie prostych na p∏aszczyênie,
b)kinetyczny model budowy materii;
h)wzajemne po∏o˝enie prostej i okr´gu,
i)graniastos∏upy, ostros∏upy, bry∏y obrotowe,
j)wzory na obwody, pola figur i obj´toÊci bry∏; 6) podstawowe narz´dzia i techniki dotyczàce:
a)przedstawiania i interpretowania danych,
b)obliczania Êredniej arytmetycznej,
c)przyk∏adów prostych doÊwiadczeƒ losowych. II. UMIEJ¢TNOÂCI Zdajàcy potrafi: 1) interpretowaç tekst matematyczny: 2) w zakresie ruchu i si∏y:
a)opis ruchów prostoliniowych i krzywoliniowych (ruch po okr´gu),
b)jakoÊciowy opis ruchu drgajàcego,
c)oddzia∏ywania mechaniczne i ich skutki,
d)problematyk´ równowagi mechanicznej,
e)zasady dynamiki i zasad´ zachowania p´du,
f)oddzia∏ywania grawitacyjne i ruch cia∏ w polu grawitacyjnym; 3) w zakresie pracy i energii:
a)rodzaje energii mechanicznej,
a)odczytywaç z wykresu funkcji jej podstawowe w∏asnoÊci,
b)zasad´ zachowania energii,
b)interpretowaç zwiàzki wyra˝one za pomocà wzorów, wykresów, schematów, diagramów, tabel,
d)pierwszà zasad´ termodynamiki;
c)porzàdkowaç, odczytywaç i interpretowaç dane;
c)moc, 4) w zakresie przesy∏ania informacji:
a)fale dêwi´kowe i elektromagnetyczne, Dziennik Ustaw Nr 184 — 12904 — Poz. 1309
b)rozchodzenie si´ Êwiat∏a: zjawiska odbicia i za∏amania,
b)budowà atomu, izotopami i promieniotwórczoÊcià oraz prawem okresowoÊci,
c)barw´ i natur´ Êwiat∏a,
c)wiàzaniami chemicznymi,
d)obrazy optyczne;
d)masowymi stosunkami stechiometrycznymi w zwiàzkach i reakcjach chemicznych, 5) w zakresie elektrycznoÊci i magnetyzmu:
a)mikroskopowy model zjawisk elektrycznych w metalach,
b)oddzia∏ywanie ∏adunków elektrycznych i pole elektryczne,
c)obwody pràdu sta∏ego, prawa przep∏ywu pràdu sta∏ego, êród∏a napi´cia,
e)typami reakcji chemicznych i ich efektami,
f)roztworami wodnymi i st´˝eniem procentowym roztworu; 2) wykazuje si´ znajomoÊcià symboliki i terminologii chemicznej w odniesieniu do:
d)pole magnetyczne,
a)pierwiastków oraz zwiàzków chemicznych: tlenków, wodorków niemetali, wodorotlenków, kwasów nieorganicznych i ich soli,
e)zjawisko indukcji elektromagnetycznej (jakoÊciowo),
b)w´glowodorów nasyconych i nienasyconych,
f)wytwarzanie i przesy∏anie energii elektrycznej; 6) budow´ atomu:
a)promieniowanie jàdrowe,
b)energi´ jàdrowà,
c)Uk∏ad S∏oneczny i elementy kosmologii. II. UMIEJ¢TNOÂCI
c)grup funkcyjnych i jednofunkcyjnych pochodnych w´glowodorów (alkoholi, kwasów karboksylowych i myde∏ oraz estrów, w tym t∏uszczów),
d)cukrów prostych i z∏o˝onych; 3) opisuje najwa˝niejsze w∏aÊciwoÊci fizyczne i chemiczne pierwiastków i zwiàzków chemicznych:
a)typowe w∏aÊciwoÊci fizyczne nast´pujàcych metali i niemetali: Na, Fe, Cu, H, O, N, Cl, C, S, Zdajàcy: 1) wybiera i stosuje odpowiednie terminy i poj´cia fizyczne do opisu zjawisk i zachowaƒ obiektów oraz wykorzystuje zasady i prawa fizyki do objaÊniania, opisu i przewidywania zjawisk i procesów; 2) analizuje, interpretuje i przetwarza informacje, zapisuje zwiàzki pomi´dzy wielkoÊciami fizycznymi i opisuje procesy za pomocà równaƒ, nierównoÊci i wykresów; 3) odczytuje informacje przedstawione w formie: tekstu, tabeli, wykresu, rysunku, schematu; 4) analizuje sytuacje problemowe: buduje proste modele fizyczne i matematyczne do opisu zjawisk; 5) wykonuje obliczenia wielkoÊci fizycznych, wykorzystujàc umiej´tnoÊci matematyczne; 6) planuje proste doÊwiadczenia, zapisuje wyniki w formie tabel i wykresów, analizuje wyniki doÊwiadczeƒ, ocenia, interpretuje i komunikuje wyniki. G. Chemia I. WIADOMOÂCI Zdajàcy: 1) zna i rozumie poj´cia, prawa i zjawiska chemiczne zwiàzane z:
a)substancjami chemicznymi: pierwiastkami (metalami i niemetalami), zwiàzkami chemicznymi oraz mieszaninami,
b)typowe w∏aÊciwoÊci chemiczne nast´pujàcych metali i niemetali: Na, Ca, Mg, H, O, N, C, S,
c)typowe metody otrzymywania tlenków, kwasów, zasad i soli,
d)typowe w∏aÊciwoÊci chemiczne tlenków metali i niemetali (reakcja z wodà, kwasem lub zasadà, redukcja wodorem, tlenkiem w´gla, w´glem) oraz zasad, kwasów (HCl, H2S, H2SO4, HNO3, H2CO3, H3PO4) i soli,
e)typowe w∏aÊciwoÊci fizyczne i chemiczne alkanów, alkenów i alkinów oraz typowe metody ich otrzymywania (co najmniej po jednej),
f)typowe w∏aÊciwoÊci fizyczne i chemiczne alkoholi, kwasów karboksylowych, myde∏, estrów, t∏uszczów, cukrów (glukozy, fruktozy, sacharozy, skrobi) i bia∏ek; 4) wykazuje si´ znajomoÊcià:
a)poj´ç i nazw: minera∏, surowiec, tworzywo, ruda, kopaliny, zaprawa murarska i gipsowa, szk∏o, krzemionka, ropa naftowa, w´giel kamienny,
b)podstawowych w∏aÊciwoÊci fizycznych i chemicznych wapieni, gipsu, krzemionki, szk∏a i kopalin organicznych; 5) opisuje praktyczne zastosowania wybranych substancji:
a)najwa˝niejszych metali, niemetali oraz poznanych substancji pochodzenia mineralnego, Dziennik Ustaw Nr 184 — 12905 — Poz. 1309
b)poznanych w´glowodorów, alkoholi, kwasów karboksylowych, myde∏, t∏uszczów, cukrów i bia∏ek, najwa˝niejszych w∏ókien naturalnych, sztucznych i syntetycznych oraz polimerów,
b)stosuje prawo zachowania masy do prostych obliczeƒ stechiometrycznych,
c)rol´ bia∏ek, cukrów i t∏uszczów w ˝ywieniu cz∏owieka;
d)zwiàzane ze st´˝eniem procentowym roztworu i rozpuszczalnoÊcià, 6) zna i rozumie zagro˝enia wynikajàce z niew∏aÊciwego stosowania substancji chemicznych:
e)majàce na celu obliczenie sk∏adu zwiàzku chemicznego w procentach masowych;
a)opisuje êród∏a i skutki zanieczyszczeƒ powietrza, wody i gleby oraz sposoby przeciwdzia∏ania tym zagro˝eniom, 4) korzysta z ró˝norodnych êróde∏ informacji (uk∏adu okresowego pierwiastków, tablic chemicznych, tabel, wykresów, rysunków, schematów, tekstów popularnonaukowych o tematyce chemicznej):
b)okreÊla wp∏yw promieniowania jàdrowego na organizmy,
c)charakteryzuje skutki dzia∏ania na organizm ludzki leków, trucizn, alkoholi, narkotyków. II. UMIEJ¢TNOÂCI Zdajàcy: 1) wykorzystuje posiadanà wiedz´ do:
a)okreÊlenia elementarnego sk∏adu atomu,
b)ustalenia liczby pow∏ok elektronowych oraz liczby elektronów walencyjnych na podstawie informacji zawartych w uk∏adzie okresowym pierwiastków,
c)ustala wzór empiryczny na podstawie prawa sta∏oÊci sk∏adu,
a)odczytuje, uzupe∏nia i analizuje informacje,
b)porównuje i selekcjonuje informacje,
c)przetwarza informacje; 5) planuje typowe eksperymenty i zapisuje obserwacje:
a)pozwalajàce na rozró˝nienie roztworów o odczynie kwasowym, zasadowym i oboj´tnym,
b)prowadzàce do otrzymania substancji nierozpuszczalnych na podstawie danych z tablicy rozpuszczalnoÊci,
c)prowadzàce do okreÊlenia charakteru chemicznego tlenków,
c)okreÊlenia charakteru wiàzania (wiàzanie kowalencyjne i jonowe),
d)prowadzàce do otrzymania tlenków, zasad, kwasów i soli,
d)przewidywania typowych w∏aÊciwoÊci (aktywnoÊç, metal, niemetal) pierwiastków grup g∏ównych na podstawie ich po∏o˝enia w uk∏adzie okresowym pierwiastków;
e)pozwalajàce na identyfikacj´ w´glowodorów nasyconych i nienasyconych (metan, eten, etyn) oraz najwa˝niejszych cukrów prostych i z∏o˝onych (glukoza, sacharoza, skrobia); 2) przedstawia i wyjaÊnia zjawiska i procesy chemiczne:
a)zapisuje w formie czàsteczkowej i jonowej równania reakcji ilustrujàce typowe w∏aÊciwoÊci substancji, 6) dokonuje uogólnieƒ, formu∏uje wnioski; 7) pos∏uguje si´ zdobytà wiedzà chemicznà do rozwiàzywania problemów:
a)wyjaÊnia zjawiska spotykane w ˝yciu codziennym,
b)zapisuje równania prostych reakcji na podstawie s∏ownego lub graficznego opisu przemiany,
b)dostrzega wp∏yw dzia∏alnoÊci cz∏owieka na Êrodowisko,
c)dobiera wspó∏czynniki stechiometryczne w równaniach reakcji (w formie czàsteczkowej i jonowej), stosujàc prawo zachowania masy i prawo zachowania ∏adunku,
c)ocenia rol´ chemii w ˝yciu codziennym i w rozwoju cywilizacji.
d)przewiduje produkty reakcji i uzupe∏nia równanie na podstawie znanych reagentów i typu reakcji,
e)klasyfikuje przemiany chemiczne ze wzgl´du na liczb´ reagentów oraz rodzaj reagentów,
f)dostrzega przemiany chemiczne w Êrodowisku; 3) wykonuje obliczenia chemiczne:
a)z zastosowaniem poj´ç: masa atomowa i czàsteczkowa oraz jednostka masy atomowej u, H. Biologia I. WIADOMOÂCI Zdajàcy zna fakty, rozumie i stosuje poj´cia, prawid∏owoÊci i teorie oraz przedstawia i wyjaÊnia zdarzenia, zjawiska i procesy dotyczàce nast´pujàcych treÊci: 1) struktury organizmu i funkcji, jakim ona s∏u˝y (komórki, tkanki, organy); 2) ró˝nych sposobów pe∏nienia tych samych funkcji ˝yciowych przez organizmy, zale˝nie od warunków Êrodowiska (z podaniem przyk∏adów); Dziennik Ustaw Nr 184 — 12906 — Poz. 1309 3) budowy i funkcjonowania uk∏adów organizmu cz∏owieka;
d)potrafi umiejscowiç sytuacje dotyczàce Êrodowiska przyrodniczego w szerszym kontekÊcie; 4) stanu zdrowia i choroby (przyk∏ady chorób zakaênych oraz patologii w dzia∏aniu narzàdów; elementy epidemiologii, profilaktyki i leczenia omawianych chorób); 8) analizuje struktury i funkcjonowanie wybranych ekosystemów; 5) etapów biologicznego i psychicznego rozwoju cz∏owieka i potrzeb z nimi zwiàzanych; 9) ocenia zmiany zachodzàce w Êrodowisku przyrodniczym w wyniku oddzia∏ywania cz∏owieka i ich wp∏yw na jakoÊç ˝ycia i potrafi zaproponowaç Êrodki zaradcze; 6) informacji dziedzicznej oraz cech organizmu wynikajàcych z wp∏ywu genów i oddzia∏ywaƒ Êrodowiskowych; 10) stosuje wiedz´ biologicznà w ˝yciu. 7) relacji wewnàtrz- i mi´dzygatunkowych w przyrodzie oraz krà˝enia materii i przep∏ywu energii w ró˝nych uk∏adach przyrodniczych; I. WIADOMOÂCI 8) dzia∏aƒ cz∏owieka w Êrodowisku przyrodniczym i ich konsekwencji. I. Geografia Zdajàcy zna fakty, rozumie i stosuje poj´cia, prawid∏owoÊci i teorie oraz przedstawia i wyjaÊnia zdarzenia, zjawiska i procesy dotyczàce: 1) Ziemi jako cz´Êci wszechÊwiata; II. UMIEJ¢TNOÂCI Zdajàcy: 1) stosuje terminy i poj´cia biologiczne:
a)czyta ze zrozumieniem teksty, w których wyst´pujà terminy i poj´cia biologiczne (np. w podr´cznikach, w prasie),
b)wybiera i stosuje odpowiednie terminy i poj´cia; 2) ziemi jako Êrodowiska ˝ycia, jej przesz∏oÊci geologicznej i obrazu wspó∏czesnego; 3) interakcji ziemia — cz∏owiek oraz gospodarowania zasobami naturalnymi ziemi; 4) wspó∏czesnych przemian gospodarczych, spo∏ecznych i politycznych na kontynentach i w wybranych paƒstwach; 5) êróde∏ konfliktów i prób ich rozwiàzywania; 2) formu∏uje hipotezy oraz analizuje i interpretuje wyniki obserwacji i doÊwiadczeƒ wraz z ocenà ich wiarygodnoÊci; 6) potencja∏u naturalnego, ludnoÊciowego, gospodarczego i kulturowego Polski; 3) korzysta z ró˝nych êróde∏ informacji, odczytuje informacje przedstawione w formie tekstu, tabeli, wykresu, rysunku, schematu; 8) problemów integracyjnych na Êwiecie, w Europie i w Polsce. 4) gromadzi, integruje, opracowuje i interpretuje wiedz´ z ró˝nych dziedzin niezb´dnà do wyjaÊnienia procesów ˝yciowych, w tym selekcjonuje, porównuje, analizuje, przetwarza oraz interpretuje informacje, a tak˝e czytelnie prezentuje informacje i wykorzystuje je w praktyce; 5) interpretuje zale˝noÊci mi´dzy budowà i funkcjà uk∏adów i narzàdów w organizmie cz∏owieka, postrzega funkcjonowanie organizmu ludzkiego jako integralnej ca∏oÊci; 6) interpretuje zale˝noÊci mi´dzy Êrodowiskiem ˝ycia organizmu a jego budowà i funkcjonowaniem; 7) stosuje zintegrowanà wiedz´ do objaÊniania zjawisk przyrodniczych: 7) Polski na tle Europy i Êwiata; II. UMIEJ¢TNOÂCI Zdajàcy: 1) stosuje terminy i poj´cia geograficzne:
a)czyta ze zrozumieniem teksty, w których wyst´pujà terminy i poj´cia geograficzne,
b)wybiera i stosuje odpowiednie terminy i poj´cia do opisu obiektów oraz zjawisk i procesów wyst´pujàcych w Êrodowisku geograficznym; 2) lokalizuje wa˝ne obiekty i obszary przyrodnicze oraz spo∏eczno-ekonomiczne na powierzchni ziemi i wskazuje ich po∏o˝enie na mapach;
a)∏àczy zdarzenia w ciàgi przemian, 3) odczytuje informacje geograficzne z ró˝nych êróde∏: tekstu, map, planów, tabel, wykresów, rysunków, schematów, fotografii i innych;
b)wskazuje wspó∏czesne zagro˝enia dla zdrowia cz∏owieka i Êrodowiska przyrodniczego, 4) selekcjonuje, interpretuje, przetwarza i prezentuje informacje geograficzne;
c)analizuje przyczyny i skutki oraz proponuje sposoby przeciwdzia∏ania wspó∏czesnym zagro˝eniom cywilizacyjnym, 5) okreÊla warunki wyst´powania oraz opisuje przebieg zjawisk i procesów zachodzàcych w Êrodowisku geograficznym; Dziennik Ustaw Nr 184 — 12907 — 6) stosuje informacje geograficzne w celu rozwiàzywania zadaƒ praktycznych (np. okreÊla po∏o˝enie geograficzne obiektów, wykorzystujàc kierunki geograficzne i wspó∏rz´dne geograficzne); 7) ocenia w kategoriach geograficznych dzia∏alnoÊç gospodarczà, spo∏ecznà i politycznà ludzi; 8) przewiduje zmiany w Êrodowisku geograficznym spowodowane czynnikami naturalnymi lub dzia∏alnoÊcià cz∏owieka. J. Informatyka Poz. 1309 II. UMIEJ¢TNOÂCI Zdajàcy potrafi: 1) pos∏ugiwaç si´ komputerem i korzystaç z us∏ug systemu komputerowego; 2) stosowaç komputer jako narz´dzie dost´pu do rozproszonych êróde∏ informacji i komunikowania na odleg∏oÊç; 3) rozwiàzywaç problemy za pomocà programów u˝ytkowych: I. WIADOMOÂCI
a)redagowaç tekst i tworzyç rysunki za pomocà komputera, Zdajàcy zna:
b)tworzyç dokumenty zawierajàce tekst, grafik´ i tabel´, 1) podstawowe elementy komputera i ich funkcje;
c)wykorzystywaç arkusz kalkulacyjny do rozwiàzywania zadaƒ z codziennego ˝ycia, 2) zasady bezpiecznej pracy ze sprz´tem komputerowym;
d)korzystaç z multimedialnych êróde∏ informacji, 3) podstawowe zasady pracy w sieci lokalnej i globalnej;
e)wyszukiwaç i zapisywaç informacje w jednotabelowej bazie danych; 4) formy reprezentowania i przetwarzania informacji; 4) rozwiàzywaç problemy w postaci algorytmicznej; 5) podstawowe us∏ugi systemu operacyjnego; 5) rozwiàzywaç za pomocà komputera typowe i codzienne problemy; 6) spo∏eczne, etyczne i ekonomiczne aspekty rozwoju informatyki. 6) dokonywaç symulacji prostych zjawisk za pomocà komputera. Za∏àcznik nr 3 STANDARDY WYMAGA¡ B¢DÑCE PODSTAWÑ PRZEPROWADZANIA EGZAMINÓW EKSTERNISTYCZNYCH z zakresu liceum ogólnokszta∏càcego dla doros∏ych A. J´zyk polski I. WIADOMOÂCI 1. J´zyk Zdajàcy: 1) odnoÊnie do j´zyka jako zjawiska znakowego:
c)zna poj´cie zwiàzek frazeologiczny,
d)zna zasady klasyfikacji zwiàzków frazeologicznych,
e)rozumie przenoÊne znaczenie zwiàzków frazeologicznych,
f)rozumie poj´cia: synonim, antonim,
a)rozumie poj´cie znak oraz podstawowà klasyfikacj´ znaków (znaki naturalne, konwencjonalne),
g)rozumie poj´cie homonim,
b)zna podstawowe funkcje znaku j´zykowego: komunikowanie, ekspresja, impresja,
i)zna poj´cia: elipsa, inwersja;
c)rozumie j´zyk jako system znaków,
d)zna uwarunkowania mówionej i pisanej odmiany j´zyka; 2) odnoÊnie do budowy j´zyka:
a)zna sposoby wzbogacania zasobu leksykalnego (konstrukcje s∏owotwórcze, neologizmy, zapo˝yczenia),
b)rozumie poj´cia: neologizm s∏owotwórczy i znaczeniowy, internacjonalizm,
h)zna zasady budowy wypowiedzeƒ, 3) odnoÊnie do zasad wypowiedzi j´zykowej:
a)rozumie regu∏y j´zykowe dotyczàce wypowiedzi monologowych i dialogowych,
b)zna podstawowe typy i formy pozaliterackich wypowiedzi j´zykowych,
c)zna poj´cia zwiàzane z wartoÊciowaniem wypowiedzi j´zykowych: norma, b∏àd j´zykowy, prawdziwoÊç — fa∏szywoÊç, szczeroÊç — k∏amstwo; Dziennik Ustaw Nr 184 — 12908 — 4) odnoÊnie do zasad retorycznego u˝ycia j´zyka: Poz. 1309 2) odnoÊnie do tradycji literackich:
a)zna retoryczne Êrodki perswazji i ekspresji,
a)rozumie poj´cie tradycja literacka,
b)rozumie zasady stosownoÊci i skutecznoÊci retorycznej;
b)zna podstawowe nawiàzania do êróde∏ kultury Êródziemnomorskiej, 5) odnoÊnie do miejsca j´zyka w spo∏eczeƒstwie:
a)zna pochodzenie i rozwój j´zyka,
b)zna poj´cia: wspólnota j´zykowa, j´zyk pras∏owiaƒski, j´zyk praindoeuropejski,
c)rozumie zjawisko spo∏ecznego i terytorialnego zró˝nicowania j´zyka,
d)zna poj´cia: dialekt, gwara, ˝argon; 6) odnoÊnie do stylowych odmian j´zyka:
a)zna poj´cia: styl indywidualny i funkcjonalny (styl potoczny, artystyczny, publicystyczny, naukowy),
b)rozumie poj´cie stylizacja,
c)zna podstawowe typy stylizacji (archaizacja, stylizacja potoczna, gwarowa),
d)rozumie zasady stylowej stosownoÊci wypowiedzi wobec sytuacji komunikacyjnej,
e)zna poj´cia: j´zyki specjalistyczne i terminologia. 2. Literatura Zdajàcy: 1) odnoÊnie do dzie∏a literackiego i poj´cia kultury:
a)rozumie istot´ wyró˝ników dzie∏a literackiego (fikcyjnoÊç, specyficznà struktur´, organizacj´ j´zyka, odniesienia do tradycji),
b)zna podstawowe poj´cia z poetyki: — tropy stylistyczne (epitet, oksymoron, porównanie, metafora, personifikacja, peryfraza, hiperbola, alegoria, symbol), — sk∏adniowe Êrodki stylistyczne (inwersja, elipsa, paralelizm sk∏adniowy, powtórzenie, anafora, epifora, antyteza, pytanie retoryczne, wykrzyknienie, apostrofa), — poj´cia zwiàzane z lirykà (podmiot liryczny, sytuacja liryczna, monolog liryczny, liryka poÊrednia i bezpoÊrednia), — poj´cia zwiàzane z epikà (Êwiat przedstawiony, czas i przestrzeƒ, fabu∏a, akcja, wàtek, bohater, narracja, kompozycja: otwarta, zamkni´ta, ramowa), — poj´cia zwiàzane z dramatem (didaskalia, tekst g∏ówny, osoby dramatu, dialog, monolog, akcja, zwrot akcji, punkt kulminacyjny),
c)zna poj´cia: kultura masowa, kultura elitarna, popkultura, kultura wysoka,
d)zna poj´cia: arcydzie∏o i kicz,
e)zna przyk∏ady Êwiadomego wykorzystania kiczu w kulturze wysokiej;
c)zna kanon literatury polskiej i obcej,
d)zna tradycje literackie: staropolskà i oÊwieceniowà, romantycznà i pozytywistycznà, m∏odopolskà i awangardowà; 3) odnoÊnie do procesu historycznoliterackiego:
a)rozumie poj´cie proces historycznoliteracki,
b)zna rodzaje i podstawowe gatunki literackie,
c)rozumie zjawisko synkretyzmu rodzajowego,
d)rozumie poj´cie konwencja literacka,
e)zna konwencje literackie i typowe dla nich Êrodki,
f)rozumie poj´cia: nowatorstwo, tradycjonalizm,
g)zna konteksty utworu: biograficzne i historyczne,
h)rozumie poj´cie pràd artystyczny,
i)zna pràdy i kierunki artystyczne: humanizm, konceptyzm, klasycyzm, sentymentalizm, romantyzm, realizm, naturalizm, symbolizm, ekspresjonizm, impresjonizm, futuryzm, awangardyzm w sztuce XX wieku,
j)zna nast´pstwo epok w porzàdku chronologicznym,
k)zna ramy czasowe i podstawy kulturowe epok; 4) odnoÊnie do tematów, motywów i wàtków:
a)rozumie poj´cia: motyw, wàtek,
b)zna podstawowe tematy, motywy i wàtki: — wywodzàce si´ z antyku grecko-rzymskiego (np.: labirynt, Arkadia, motyw nieÊmiertelnej s∏awy poetyckiej, motyw prometejski, w´drówka), — pochodzàce z Biblii (np.: Bóg, ogród, piek∏o, raj, apokalipsa, sàd ostateczny, dobro i z∏o, marnoÊç nad marnoÊciami),
c)zna podstawowe tematy, motywy i wàtki charakterystyczne dla: — Êredniowiecza (np.: taniec Êmierci, motyw franciszkaƒski, kult maryjny), — renesansu (np.: dom, Êwiat — teatr, cz∏owiek — marionetka, ojczyzna, szcz´Êcie, cnota, kultura ziemiaƒska), — baroku (np.: przemijanie, mi∏oÊç, sarmatyzm), — oÊwiecenia (np.: natura a cywilizacja, utopia, podró˝, troska obywatelska), — romantyzmu (np.: poeta jako wieszcz, mi∏oÊç, ma∏a ojczyzna, walka narodowowyzwoleƒcza, m∏odoÊç, bunt, ludowoÊç, orientalizm, mesjanizm, historyzm), Dziennik Ustaw Nr 184 — 12909 — — pozytywizmu (np.: miasto, kult pracy i nauki, utylitaryzm, emancypacja kobiet, asymilacja ˚ydów), — M∏odej Polski (np.: kult sztuki i artysty, ludomania, dekadentyzm, erotyzm, fascynacja górami), — dwudziestolecia mi´dzywojennego (np.: katastrofizm, witalizm, miasto — masa — maszyna, odzyskanie niepodleg∏oÊci), — wspó∏czesnoÊci (np.: antyutopia, totalitaryzm, egzystencjalizm, Holocaust); 5) odnoÊnie do wartoÊci oraz kategorii estetycznych i filozoficznych:
a)zna podstawowe wartoÊci o uniwersalnym wymiarze,
b)rozumie poj´cia: sacrum i profanum,
c)zna podstawowe poj´cia z etyki spo∏ecznej,
d)zna podstawowe kategorie estetyczne; definiuje poj´cia: komizm, tragizm, ironia, patos. 3. Redagowanie tekstów Zdajàcy zna: 1) zasady poprawnoÊci j´zykowej; 2) zasady stosownoÊci stylu; 3) zasady komponowania wypowiedzi; 4) podstawowe formy u˝ytkowe; 5) podstawowe formy gatunkowe szkolnych wypowiedzi. II. UMIEJ¢TNOÂCI 1. J´zyk Zdajàcy: 1) odnoÊnie do j´zyka jako zjawiska znakowego: Poz. 1309
c)podaje przyk∏ady internacjonalizmów i uzasadnia ich stosowanie,
d)wskazuje przyk∏ady dawnych i wspó∏czesnych zapo˝yczeƒ w polszczyênie,
e)zamienia wyrazy obce na rodzime stosownie do kontekstu,
f)u˝ywa frazeologizmów we w∏aÊciwych kontekstach znaczeniowych,
g)klasyfikuje zwiàzki frazeologiczne ze wzgl´du na ich ∏àczliwoÊç (sta∏e, luêne), form´ (frazy, zwroty, wyra˝enia) oraz pochodzenie (biblijne, mitologiczne, literackie, potoczne),
h)dostrzega ró˝nic´ mi´dzy celowym przekszta∏ceniem zwiàzku frazeologicznego w poezji a niezamierzonym b∏´dem frazeologicznym,
i)rozpoznaje oraz stosuje synonimy i antonimy,
j)wskazuje homonimy i podaje ich znaczenia,
k)odró˝nia zdania od równowa˝ników zdaƒ,
l)przekszta∏ca sk∏adniowo wypowiedzenia (np. zdania wspó∏rz´dne na podrz´dnie z∏o˝one, równowa˝niki zdaƒ na zdania),
m)rozpoznaje w wypowiedziach elips´ i inwersj´; 3) odnoÊnie do zasad wypowiedzi j´zykowej:
a)odró˝nia monolog od dialogu, zapisuje wypowiedzi poprawnie pod wzgl´dem graficznym,
b)rozpoznaje charakterystyczne cechy tekstów popularnonaukowych (artyku∏, referat) i publicystycznych (informacja, komentarz, felieton, reporta˝),
c)pos∏uguje si´ poj´ciami: norma j´zykowa i b∏àd j´zykowy,
a)rozró˝nia znaki naturalne i konwencjonalne,
d)rozpoznaje w tekstach ró˝ne typy b∏´dów i dokonuje ich korekty,
b)okreÊla znaczenie poj´ç: nadawca, odbiorca, komunikat, kod, kontekst w wypowiedzi j´zykowej,
e)odró˝nia zdania zawierajàce opinie od zdaƒ mówiàcych o faktach,
c)rozpoznaje dominujàcà funkcj´ j´zykowà w tekÊcie,
f)okreÊla intencje wypowiedzi; 4) odnoÊnie do retorycznego u˝ycia j´zyka:
d)okreÊla cechy j´zykowe wypowiedzi impresywnych, ekspresywnych, poetyckich, informacyjnych,
a)dostrzega w analizowanych tekstach Êrodki retoryczne s∏u˝àce perswazji i ekspresji,
e)okreÊla funkcje s∏ownictwa i zasad gramatyki w systemie j´zyka,
c)ocenia skutecznoÊç retorycznà analizowanych tekstów;
f)dostrzega ró˝nice w j´zyku i kompozycji mi´dzy tekstem mówionym i pisanym; 5) odnoÊnie do miejsca j´zyka w spo∏eczeƒstwie: 2) odnoÊnie do budowy j´zyka:
a)dostrzega zale˝noÊç zmian w j´zyku od rzeczywistoÊci pozaj´zykowej (np. technicznej, spo∏ecznej, kulturowej),
b)wyró˝nia neologizmy s∏owotwórcze i znaczeniowe,
b)rozpoznaje zjawisko manipulacji j´zykowej,
a)okreÊla pochodzenie j´zyka polskiego, operujàc poj´ciami: wspólnota j´zykowa, j´zyk pras∏owiaƒski, j´zyk praindoeuropejski,
b)rozpoznaje w tekÊcie elementy gwar terytorialnych, zawodowych i Êrodowiskowych,
c)pos∏uguje si´ poj´ciami: dialekt, gwara, ˝argon; Dziennik Ustaw Nr 184 — 12910 — 6) odnoÊnie do stylowych odmian j´zyka:
a)rozpoznaje i charakteryzuje poszczególne style funkcjonalne pod wzgl´dem zastosowanych Êrodków wyrazu, typowego s∏ownictwa, konstrukcji sk∏adniowych, form gramatycznych,
b)stosuje poj´cie stylizacja,
c)rozpoznaje w tekstach i charakteryzuje podstawowe typy stylizacji,
d)okreÊla funkcje zabiegu stylizacji w dziele literackim,
e)rozpoznaje charakterystyczne cechy j´zykowe wypowiedzi oficjalnych i nieoficjalnych,
f)dostrzega w tekstach s∏ownictwo specjalistyczne i terminologi´ w∏aÊciwà dla ró˝nych dziedzin nauki. 2. Literatura Zdajàcy: 1) odnoÊnie do dzie∏a literackiego i poj´cia kultury:
a)dostrzega odmiennoÊç wypowiedzi literackiej od innych wypowiedzi j´zykowych (np. publicystycznych, naukowych),
b)stosuje w funkcjonalny sposób poj´cia z poetyki w analizie i interpretacji utworów literackich,
c)pos∏uguje si´ poj´ciami: kultura masowa, popkultura, kultura elitarna, kultura wysoka,
d)rozpoznaje intencje nadawców kultury wysokiej i kultury masowej, Poz. 1309
d)podaje i interpretuje przyk∏ady ró˝nego stosunku do tradycji literackiej (polemika, dialog, nawiàzanie, kontynuacja, odrzucenie),
e)rozpoznaje i wskazuje przyk∏ady ró˝nych sposobów nawiàzaƒ (np. aluzja literacka, parafraza, parodia); 3) odnoÊnie do procesu historycznoliterackiego:
a)stosuje poj´cie proces historycznoliteracki,
b)okreÊla rodzajowe wyró˝niki utworu (liryczne, epickie i dramatyczne),
c)rozpoznaje cechy podstawowych gatunków literackich,
d)rozpoznaje gatunki mieszane (np. ballada),
e)rozpoznaje i charakteryzuje konwencje literackie w dzie∏ach literackich,
f)dostrzega elementy konwencji literackiej (np. typowe gatunki, Êrodki artystyczne, styl),
g)dostrzega nowatorstwo i tradycjonalizm dzie∏ literackich,
h)wykorzystuje w interpretacji dzie∏ literackich konteksty biograficzne,
i)wyjaÊnia powiàzania czytanych utworów z historià (zw∏aszcza Polski i Europy),
j)pos∏uguje si´ poj´ciem pràd artystyczny,
k)rozpoznaje i okreÊla w utworach wartoÊci charakterystyczne dla epok, w których powsta∏y,
e)wskazuje ró˝ne kr´gi odbiorców kultury wysokiej i kultury masowej,
l)rozpoznaje przybli˝ony czas powstania utworów na podstawie obrazu kultury materialnej, obyczaju, konwencji, stylu, j´zyka,
f)rozpoznaje Êrodki i sposoby przekazu charakterystyczne dla obiegów kultury wysokiej i kultury masowej,
m)dostrzega w dzie∏ach wartoÊci charakterystyczne dla poszczególnych epok i pràdów;
g)wskazuje cechy dzie∏a sztuki Êwiadczàce o jego wybitnoÊci, 4) odnoÊnie do tematów, motywów i wàtków:
a)stosuje poj´cia: motyw, wàtek,
h)odró˝nia osobiste opinie od sàdów ponadindywidualnych, utrwalonych w tradycji i krytyce,
b)rozpoznaje i interpretuje tematy, motywy i wàtki wywodzàce si´ ze êróde∏ kultury Êródziemnomorskiej,
i)podaje przyk∏ady Êwiadomego wykorzystania kiczu w kulturze wysokiej i okreÊla jego funkcje;
c)rozpoznaje i interpretuje tematy, motywy i wàtki charakterystyczne dla poszczególnych epok; 2) odnoÊnie do tradycji literackiej:
a)stosuje poj´cie tradycja literacka,
b)rozpoznaje konteksty antyku grecko-rzymskiego i interpretuje nawiàzania do mitów, poglàdów filozoficznych (stoicyzm, epikureizm, platonizm), twórczoÊci Horacego, a tak˝e odniesienia do tragizmu jako kategorii estetycznej,
c)rozpoznaje i interpretuje konteksty biblijne: nawiàzania do gatunków literackich, stylu biblijnego, archetypów, motywów, symboli oraz odniesienia do wartoÊci kultury chrzeÊcijaƒskiej, 5) odnoÊnie do wartoÊci, kategorii estetycznych i filozoficznych:
a)wskazuje w tekstach i interpretuje odwo∏ania do uniwersalnych wartoÊci (np. pi´kno, prawda, dobro),
b)okreÊla hierarchi´ wartoÊci przedstawionych w dzie∏ach literackich,
c)pos∏uguje si´ poj´ciami: sacrum i profanum oraz dostrzega obecnoÊç tych kategorii w tekstach kultury,
d)interpretuje wymow´ ideowà dzie∏ odwo∏ujàcych si´ do sfery sacrum i profanum, Dziennik Ustaw Nr 184 — 12911 —
e)dostrzega w dzie∏ach i interpretuje odwo∏ania do sprawiedliwoÊci, wolnoÊci, odpowiedzialnoÊci, tolerancji,
f)rozpoznaje ró˝ne formy komizmu (s∏owny, sytuacyjny, komizm postaci) i okreÊla ich funkcje w analizowanych tekstach,
g)okreÊla tragizm jako kategori´ Êwiatopoglàdowà i estetycznà,
h)rozpoznaje w dzie∏ach ironi´ i patos. 3. Redagowanie tekstów Zdajàcy: 1) pos∏uguje si´ polszczyznà w odmianie pisanej (zachowuje poprawnoÊç sk∏adniowà, frazeologicznà, fleksyjnà, leksykalnà); 2) stosuje styl adekwatny wobec odbiorcy, celu i okolicznoÊci wypowiedzi; 3) tworzy teksty spójne pod wzgl´dem kompozycyjnym (stosuje wskaêniki zespolenia); Poz. 1309 Do trupa, Cuda mi∏oÊci; Daniel Naborowski — KrótkoÊç ˝ywota; Zbigniew Morsztyn — Treny ˝a∏osne Apollona z Muzami; Wac∏aw Potocki — Nierzàdem Polska stoi); 6) Ignacy Krasicki — satyry: Do króla, Âwiat zepsuty, Pijaƒstwo, liryki: Hymn do mi∏oÊci Ojczyzny; 7) Stanis∏aw Staszic — Przestrogi dla Polski — fragmenty: rozdzia∏ 4 — Wniosek dalszy i rozdzia∏ 6 — Wniosek wzgl´dem prawodawstwa; 8) Adam Mickiewicz — Konrad Wallenrod, Dziady cz. III, Pan Tadeusz; 9) dramat romantyczny: Juliusz S∏owacki — Kordian; Zygmunt Krasiƒski — Nie-Boska komedia — wybrane sceny: cz´Êç I, cz´Êç III (scena w obozie rewolucji), cz´Êç IV (scena w obozie arystokracji i scena fina∏owa); 10) wybór poezji romantycznej, w tym: 4) uk∏ada plany i konspekty, nadaje tytu∏y i Êródtytu∏y;
a)Adam Mickiewicz — Oda do m∏odoÊci, z Sonetów krymskich: Bakczysaraj, Ajudah, Czatyrdah, ballady: RomantycznoÊç, Âwiteê, 5) przekszta∏ca tekst w∏asny i cudzy: streszcza, skraca, rozwija, cytuje;
b)Juliusz S∏owacki — Hymn (Smutno mi, Bo˝e), Grób Agamemnona, 6) redaguje ˝yciorys, list intencyjny i motywacyjny;
c)Cyprian Kamil Norwid — Pielgrzym, Fortepian Szopena, CoÊ ty Atenom zrobi∏, Sokratesie, Bema pami´ci ˝a∏obny rapsod; 7) w korespondencji stosuje zwroty adresatywne, etykiet´ j´zykowà; 8) redaguje zgodnie z wymaganiami gatunkowymi szkolne formy wypowiedzi: streszczenie, charakterystyk´, rozprawk´, recenzj´, interpretacj´ utworu lub jego fragmentu, interpretacj´ porównawczà. 11) wybór poezji m∏odopolskiej, w tym:
a)Kazimierz Przerwa-Tetmajer — Koniec wieku XIX, Hymn do Nirwany, Evviva l’arte,
b)Leopold Staff — Deszcz jesienny, Kowal,
c)Jan Kasprowicz — Z cha∏upy, Dies irae, Przeprosiny Boga; LEKTURA 12) Boles∏aw Prus — Lalka; 1. Literatura polska: 13) Eliza Orzeszkowa — Nad Niemnem; 1) konteksty biblijne, antyczne i inne kontynuacje i nawiàzania; 14) Henryk Sienkiewicz — Quo vadis, Potop; 2) Bogurodzica w kontekÊcie poezji Êredniowiecznej; 16) W∏adys∏aw Stanis∏aw Reymont — Ch∏opi (tom 1: Jesieƒ); 3) Jan Kochanowski — pieÊni: z Ksiàg pierwszych: PieÊƒ IX (Chcemy sobie byç radzi?), PieÊƒ XX (Mi∏o szaleç, kiedy czas po temu...); z Ksiàg wtórych: PieÊƒ V (Wieczna sromota i nienagrodzona szkoda...), PieÊƒ IX (Nie porzucaj nadzieje...), PieÊƒ XII (Nie masz i po drugi raz nie masz wàtpliwoÊci...), PieÊƒ XIV (Wy, którzy pospolità rzeczà w∏adacie...), PieÊƒ XIX (Jest kto, co by wzgardziwszy te doczesne rzeczy...), PieÊƒ XXV (Czego chcesz od nas, Panie...), treny (wybór: Tren I, V, VI, IX, X, XI, XIX); 17) Stefan ˚eromski — Ludzie bezdomni, PrzedwioÊnie; 4) Piotr Skarga — Kazania sejmowe: Kazanie II — O mi∏oÊci ku ojczyênie; 23) Tadeusz Borowski — wybrane opowiadania: Prosz´ paƒstwa do gazu, U nas w Auschwitzu; 5) poezja baroku (wybór: Miko∏aj S´p Szarzyƒski — O wojnie naszej, którà wiedziemy z szatanem, Êwiatem i cia∏em; Andrzej Morsztyn — 24) Gustaw Herling-Grudziƒski — Inny Êwiat; 15) Stanis∏aw Wyspiaƒski — Wesele; 18) Maria Dàbrowska — Noce i dnie; 19) Bruno Schulz — Sklepy cynamonowe: opowiadanie tytu∏owe, Ulica Krokodyli; 20) Zofia Na∏kowska — Granica; 21) S∏awomir Mro˝ek — Tango; 22) Zofia Kossak-Szczucka — Po˝oga; 25) Witold Gombrowicz — Ferdydurke; Dziennik Ustaw Nr 184 — 12912 — Poz. 1309 26) wybór poezji polskiej XX w., w tym: B. Historia
a)Boles∏aw LeÊmian — Dusio∏ek, W malinowym chruÊniaku, Dziewczyna, Pi∏a, I. WIADOMOÂCI
b)Leopold Staff — Sonet szalony, Nike z Samotraki, Odys, Zdajàcy zna:
c)Julian Tuwim — Rzecz Czarnoleska, Mieszkaƒcy, Dziesi´ciolecie, ProÊba o piosenk´, 1) ró˝ne êród∏a wiedzy historycznej;
d)Maria Pawlikowska-Jasnorzewska — Mi∏oÊç, Z∏ote myÊli kobiety,
e)Czes∏aw Mi∏osz — Oeconomia divina, Campo di Fiori, Piosenka o koƒcu Êwiata, Unde malum; 2) terminologi´ historycznà; 3) nast´pujàce wydarzenia, zjawiska i procesy historyczne w ramach epok historycznych i dziejów najnowszych:
a)staro˝ytnoÊç:
f)Krzysztof Kamil Baczyƒski — Historia, Pokolenie (Wiatr drzewa spienia), — osiàgni´cia cywilizacji staro˝ytnego Wschodu i Êwiata Êródziemnomorskiego,
g)Tadeusz Ró˝ewicz — Ocalony, Lament, Bez, Walentynki, Unde malum, Totentanz — wierszyk barokowy, — cywilizacja grecko-rzymska: i Imperium Romanum,
h)Zbigniew Herbert — Apollo i Marsjasz, Kamyk, Przes∏anie Pana Cogito, Pan Cogito o cnocie, Brewiarz — Panie, wiem, ˝e dni moje sà policzone,
i)Miron Bia∏oszewski — Wywiad, Karuzela z Madonnami, Ja stró˝ latarnik nadaj´ z mrówkowca, Stepy amerykaƒskie,
j)Wis∏awa Szymborska — Streszczenie, Rozmowa z kamieniem, RadoÊç pisania, Sto pociech, Urodziny, Portret kobiecy, ˚ycie na poczekaniu, O Êmierci bez przesady, Pisanie ˝yciorysu, Kot w pustym mieszkaniu,
k)Stanis∏aw Baraƒczak — Po∏udnie, Widokówka z tego Êwiata, Prosty cz∏owiek móg∏by, do licha, zdecydowaç si´ wreszcie, kim jest,
l)ks. Jan Twardowski — Rachunek sumienia, Który, Oda do rozpaczy, Âwiat, O mi∏oÊci bez serca; 27) wybrane fragmenty prozy dokumentalnej i eseistycznej: Ryszard KapuÊciƒski — Cesarz; Jan Pawe∏ II — Pami´ç i to˝samoÊç; kardyna∏ Stefan Wyszyƒski — Zapiski wi´zienne; 28) teksty kultury (teksty prasowe). 2. Literatura powszechna: 1) Sofokles — Król Edyp; 2) Horacy — wybór pieÊni: Do Taliarcha, Do Apollona, Wybudowa∏em pomnik; 3) William Szekspir — Makbet; polis grecka — poczàtki i rozwój chrzeÊcijaƒstwa,
b)Êredniowiecze: — dwa kr´gi cywilizacji chrzeÊcijaƒskiej w Êredniowieczu — cywilizacja Europy Zachodniej i Bizancjum, — powstanie i ekspansja islamu, — idee uniwersalizmu papieskiego i cesarskiego a monarchie Êredniowiecznej Europy, — feudalizm jako ustrój spo∏eczno-polityczny i gospodarczy, — Polska Piastów i przemiany polskiej ÊwiadomoÊci narodowej w X—XIV w., — unia Polski z Wielkim Ksi´stwem Litewskim, — Êredniowieczna jednoÊç i ró˝norodnoÊç kultury Europy,
c)nowo˝ytnoÊç: — humanizm i renesans, — wielkie odkrycia geograficzne, ekspansja Europejczyków na inne kontynenty i podzia∏ Êwiata, — reformacja i kontrreformacja, — przewrót oÊwieceniowy, — przemiany gospodarcze i spo∏eczne w nowo˝ytnej Europie oraz miejsce Polski w tych przemianach, — ustroje polityczne nowo˝ytnej Europy, 4) Molier — Âwi´toszek; — najwi´ksze konflikty polityczne epoki i ich konsekwencje dla losów Europy, 5) Johann Wolfgang von Goethe — Cierpienia m∏odego Wertera; — rewolucja amerykaƒska i Wielka Rewolucja Francuska, 6) Daniel Defoe — Robinson Crusoe; — epoka napoleoƒska w dziejach Europy, 7) Fiodor Dostojewski — Zbrodnia i kara; — Rzeczpospolita Obojga Narodów — ustrój, gospodarka, problemy polityki wewn´trznej i po∏o˝enie mi´dzynarodowe, 8) Joseph Conrad — Lord Jim; 9) Clive Staples Lewis — Listy starego diab∏a do m∏odego; 10) George Orwell — Folwark zwierz´cy. — kultura szlachecka i wk∏ad Polaków do kultury europejskiej, z uwzgl´dnieniem demokracji szlacheckiej, tolerancji religijnej i nauki, Dziennik Ustaw Nr 184 — 12913 —
d)wiek XIX: — dziedzictwo oÊwiecenia, Wielkiej Rewolucji Francuskiej i epoki napoleoƒskiej w dziejach Europy w XIX w., — rewolucja przemys∏owa i jej nast´pstwa, — koncepcje polityczno-spo∏eczne i ideologie XIX w., — przemiany polityczne w paƒstwach europejskich, Stanach Zjednoczonych i Japonii, — mapa polityczna XIX-wiecznej Europy i Êwiata, Poz. 1309 — przemiany polityczne, gospodarcze i spo∏eczne w Polsce po II wojnie Êwiatowej na tle przemian w innych paƒstwach socjalistycznych — kryzysy w∏adzy, protesty spo∏eczne, rola „SolidarnoÊci”, powstanie III Rzeczypospolitej, — kultura w s∏u˝bie w∏adzy ludowej, polska kultura niezale˝na i emigracyjna po II wojnie Êwiatowej; 4) wydarzenia i zjawiska wa˝ne dla polskiego dziedzictwa narodowego oraz wk∏ad Polski i Polaków do kultury europejskiej i Êwiatowej. — przeobra˝enia gospodarczo-spo∏eczne w trzech zaborach, II. UMIEJ¢TNOÂCI — sytuacja Polaków w trzech zaborach i postawy Polaków wobec zaborców, Zdajàcy potrafi: — programy polskich partii politycznych i ich realizacja, 1) korzystaç z ró˝nych êróde∏ wiedzy historycznej, w tym: — rola kultury polskiej w utrzymaniu to˝samoÊci narodowej w czasach rozbiorów,
e)wiek XX: — przyczyny i nast´pstwa I wojny Êwiatowej, — rewolucje w Rosji i ich konsekwencje, — g∏ówne problemy gospodarcze w okresie mi´dzywojennym, — systemy polityczne i ich przemiany w dwudziestoleciu mi´dzywojennym (demokracja, autorytaryzm, totalitaryzm), — stosunki mi´dzynarodowe w latach 1919—1939 i zmiany w uk∏adzie si∏ politycznych na Êwiecie w tym okresie, — II wojna Êwiatowa — geneza, prze∏omowe wydarzenia, Holocaust oraz skutki polityczne, gospodarcze i spo∏eczne, — uk∏ad si∏ politycznych w Europie po II wojnie Êwiatowej — dwa bloki militarno-polityczne i zimna wojna, procesy integracyjne w Europie Zachodniej, Zwiàzek Socjalistycznych Republik Radzieckich i kraje demokracji ludowej, — konflikty na Êwiecie po II wojnie Êwiatowej, — dekolonizacja, — problemy polityczne, gospodarcze i spo∏eczne Êwiata u schy∏ku XX w., — zjawiska w kulturze XX w. — rewolucja naukowa, techniczna, demokratyzacja kultury, przemiany w KoÊciele katolickim, — sprawa polska w I wojnie Êwiatowej, — kszta∏towanie si´ odrodzonego paƒstwa polskiego, — przemiany ustrojowe, gospodarcze i spo∏eczne w II Rzeczypospolitej oraz osiàgni´cia w zakresie kultury, — losy Polaków w latach 1939—1945, — sprawa polska w II wojnie Êwiatowej,
a)wyszukiwaç i odczytywaç informacje,
b)zestawiaç informacje pochodzàce z ró˝nych êróde∏,
c)porównywaç informacje pochodzàce z ró˝nych êróde∏,
d)oceniaç przydatnoÊç êród∏a do opisania i wyjaÊniania problemu historycznego; 2) pos∏ugiwaç si´ terminologià historycznà; 3) opisywaç i wyjaÊniaç wydarzenia, zjawiska i procesy historyczne, w tym:
a)umiejscowiç w czasie i przestrzeni wydarzenia, zjawiska i procesy historyczne,
b)wskazaç przyczyny (bezpoÊrednie i poÊrednie) oraz nast´pstwa (krótko- i d∏ugofalowe) wydarzeƒ, zjawisk i procesów historycznych,
c)okreÊliç znaczenie wydarzeƒ, zjawisk i procesów historycznych,
d)dokonaç selekcji informacji w przedstawianiu wydarzeƒ, zjawisk i procesów historycznych,
e)ukazaç dynamik´ ró˝norodnych przemian w dziejach politycznych, gospodarczych, spo∏ecznych i w zakresie kultury,
f)wskazaç cechy charakterystyczne epok historycznych,
g)wskazaç zale˝noÊci mi´dzy wydarzeniami, zjawiskami i procesami historycznymi,
h)wskazaç ró˝ne aspekty zjawisk i procesów historycznych oraz dostrzec ich wzajemne uwarunkowania,
i)wskazaç podobieƒstwa i ró˝nice mi´dzy zjawiskami i procesami historycznymi,
j)∏àczyç histori´ regionalnà oraz histori´ Polski z dziejami Europy i Êwiata; Dziennik Ustaw Nr 184 — 12914 — 4) dokonywaç syntezy swojej wiedzy, w tym:
a)samodzielnie zaprezentowaç zagadnienia historyczne, Poz. 1309 — prawa cz∏owieka — êród∏a, dokumenty. Procedury ochrony praw cz∏owieka, — etyka zawodowa, historii
d)aktualne zagadnienia wspó∏czesnego Êwiata i Polski:
c)formu∏owaç wnioski i oceny oraz uzasadniaç swoje stanowisko. — integracja europejska, Polska w Europie, funkcjonowanie Unii Europejskiej,
b)dostrzec ró˝norodne interpretacje i wskazaç ich przyczyny, C. Wiedza o spo∏eczeƒstwie I. WIADOMOÂCI Zdajàcy zna: 1) podstawowe êród∏a informacji o ˝yciu spo∏ecznym i politycznym (w tym podstawowe postanowienia Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej); 2) terminologi´, wydarzenia, zjawiska i procesy w ramach nast´pujàcych obszarów:
a)spo∏eczeƒstwo: — struktura ˝ycia spo∏ecznego, — prawid∏owoÊci ˝ycia spo∏ecznego, — konflikty spo∏eczne, harmonia spo∏eczna, — spo∏eczeƒstwo obywatelskie, — bezpieczeƒstwo mi´dzynarodowe, systemy ochrony, — konflikty i problemy wspó∏czesnego Êwiata. II. UMIEJ¢TNOÂCI Zdajàcy potrafi: 1) korzystaç z ró˝nych êróde∏ informacji, w tym:
a)czytaç ze zrozumieniem êród∏a normatywne,
b)wyszukiwaç i odczytywaç informacje,
c)porównywaç i zestawiaç informacje pochodzàce z ró˝nych êróde∏ i wnioskowaç na ich podstawie,
d)interpretowaç informacje pochodzàce z ró˝nych êróde∏ (tekst êród∏owy, fotografia, rysunek, tabela, wykres, mapa); — spo∏eczeƒstwo polskie we wspó∏czesnym Êwiecie i jego problemy, 2) pos∏ugiwaç si´ w∏aÊciwà terminologià; — formy ˝ycia publicznego, 3) wype∏niaç druki urz´dowe i sporzàdzaç pisma;
b)polityka: — paƒstwo, geneza, funkcje paƒstwa, — demokracja: podstawowe zasady, antyczne i chrzeÊcijaƒskie korzenie demokracji, 4) opisywaç i wyjaÊniaç wydarzenia i procesy zachodzàce we wspó∏czesnym Êwiecie, w tym:
a)dokonywaç selekcji i hierarchizacji faktów, — wspó∏czesne doktryny polityczne,
b)zestawiaç ró˝ne fakty i informacje i wnioskowaç na ich podstawie, — obywatel a w∏adza w systemach totalitarnych, autorytarnych i demokratycznych,
c)lokalizowaç wa˝ne wydarzenia i postaci ˝ycia publicznego w czasie i w przestrzeni, — prawa i obowiàzki obywatela, kultura polityczna,
d)odró˝niaç informacje o faktach od opinii, — zasady etyczne uczestnictwa obywateli w ˝yciu publicznym,
e)wskazywaç zwiàzki przyczynowo-skutkowe i wyjaÊniaç ich historyczny, spo∏eczny i polityczny kontekst, — ustrój paƒstwowy Rzeczypospolitej Polskiej, organy w∏adzy i ich kompetencje, — obowiàzki osób pe∏niàcych funkcje publiczne. Poj´cie patriotyzmu, „dobra wspólnego” i „s∏u˝by publicznej”,
c)prawo: — êród∏a prawa, poj´cie normy prawnej, przepisu prawa, — funkcje i zadania prawa, — system prawny Rzeczypospolitej Polskiej,
f)analizowaç stanowiska ró˝nych stron debaty publicznej i oceniaç wartoÊç ich argumentacji,
g)wypowiadaç si´ w formach przyj´tych w ˝yciu publicznym,
h)wskazywaç problemy wspó∏czesnego Êwiata,
i)ukazywaç pozycj´ i rol´ Polski w Europie i we wspó∏czesnym Êwiecie; 5) dokonywaç syntezy swojej wiedzy: — rodzaje prawa (cywilne, karne, administracyjne, koÊcielne, prawo mi´dzynarodowe, europejskie),
a)przedstawiaç problemy wyst´pujàce w funkcjonowaniu spo∏eczeƒstw i paƒstw (nurtujàce spo∏eczeƒstwo), — regulacje prawne w ˝yciu publicznym, walka z korupcjà,
b)dostrzegaç i oceniaç ró˝ne punkty widzenia omawianych problemów, Dziennik Ustaw Nr 184 — 12915 — E. Matematyka
c)formu∏owaç i uzasadniaç swoje stanowisko w omawianych problemach,
d)proponowaç projekty rozwiàzaƒ ró˝nych problemów. D. J´zyk obcy nowo˝ytny I. WIADOMOÂCI Zdajàcy zna: 1) s∏ownictwo umo˝liwiajàce odbiór i formu∏owanie tekstów, zapewniajàce w miar´ sprawnà komunikacj´ j´zykowà w sytuacjach ˝ycia codziennego; 2) struktury gramatyczne stosowane do wyra˝ania przesz∏oÊci, teraêniejszoÊci i przysz∏oÊci umo˝liwiajàce odbiór i formu∏owanie tekstów, zapewniajàce w miar´ sprawnà komunikacj´ j´zykowà w sytuacjach ˝ycia codziennego; 3) podstawowe realia socjokulturowe danego obszaru j´zykowego. II. UMIEJ¢TNOÂCI 1. Odbiór tekstu czytanego Poz. 1309 I. WIADOMOÂCI Zdajàcy zna: 1) techniki przeprowadzania obliczeƒ dok∏adnych i przybli˝onych zwiàzanych z dzia∏aniami na liczbach rzeczywistych, pot´gach, pierwiastkach i logarytmach, z u˝yciem wartoÊci bezwzgl´dnej oraz obliczeƒ procentowych; 2) techniki wykonywania dzia∏aƒ na wyra˝eniach algebraicznych, w zastosowaniu do dzia∏aƒ na wielomianach i wyra˝eniach wymiernych; 3) algorytmy potrzebne do rozwiàzywania równaƒ i nierównoÊci i ich uk∏adów, w tym:
a)rozwiàzywania równaƒ i nierównoÊci kwadratowych z jednà niewiadomà, prostych równaƒ wielomianowych i wymiernych,
b)opisywania zbiorów za pomocà równaƒ, nierównoÊci i ich uk∏adów; 4) poj´cia zwiàzane z funkcjà i jej w∏asnoÊciami, w tym: Zdajàcy potrafi:
a)definicj´ funkcji liczbowej i jej wykresu, 1) okreÊlaç g∏ównà myÊl tekstu;
b)definicje i w∏asnoÊci funkcji kwadratowej, proporcjonalnoÊci odwrotnej, funkcji wyk∏adniczej; 2) okreÊlaç g∏ównà myÊl poszczególnych cz´Êci tekstu; 3) stwierdziç, czy tekst zawiera okreÊlone informacje, wyszukaç lub wyselekcjonowaç informacje; 4) okreÊlaç intencje nadawcy tekstu; 5) okreÊlaç kontekst sytuacyjny; 6) rozpoznaç zwiàzki mi´dzy poszczególnymi cz´Êciami tekstu. 2. Reagowanie j´zykowe Zdajàcy potrafi: 1) w∏aÊciwie reagowaç j´zykowo w okreÊlonych kontekstach sytuacyjnych, w szczególnoÊci w celu uzyskania, udzielenia, przekazania lub odmowy udzielenia informacji albo rozpocz´cia, podtrzymania i zakoƒczenia rozmowy; 5) poj´cia zwiàzane z ciàgiem liczbowym, w tym:
a)definicj´ i w∏asnoÊci ciàgu arytmetycznego i geometrycznego,
b)wzór na n-ty wyraz i sum´ n poczàtkowych wyrazów ciàgu arytmetycznego i geometrycznego; 6) zwiàzki miarowe i metryczne na p∏aszczyênie i w przestrzeni potrzebne do rozwiàzywania problemów z zakresu geometrii, w tym:
a)twierdzenie Pitagorasa i Talesa, funkcje trygonometryczne w trójkàcie prostokàtnym,
b)w∏asnoÊci figur podobnych,
c)poj´cie odleg∏oÊci w uk∏adzie wspó∏rz´dnych,
d)poj´cie kàta mi´dzy prostà i p∏aszczyznà i kàta dwuÊciennego, 2) rozpoznaç i poprawnie stosowaç struktury leksykalno-gramatyczne, adekwatnie do sytuacji komunikacyjnej;
e)wzory na obliczanie pola figur geometrycznych i obj´toÊci bry∏; 3) przetworzyç treÊci tekstu przeczytanego w j´zyku polskim lub treÊci przedstawione w materiale ikonograficznym i wyraziç je w j´zyku obcym. 7) podstawowe narz´dzia i techniki potrzebne do wykonywania obliczeƒ wybranych wielkoÊci statystycznych i prawdopodobieƒstw zdarzeƒ, w tym: 3. Tworzenie tekstu pisanego Zdajàcy potrafi:
a)Êrednià arytmetycznà, Êrednià wa˝onà, median´, odchylenie standardowe, 1) zredagowaç list w j´zyku obcym, przetwarzajàc treÊci wyra˝one w j´zyku polskim;
b)zliczanie przypadków w prostych sytuacjach kombinatorycznych, w tym znajomoÊç zasady mno˝enia, 2) poprawnie stosowaç struktury leksykalno-gramatyczne, adekwatnie do ich funkcji.
c)prawdopodobieƒstwa w przypadku skoƒczonej liczby zdarzeƒ elementarnych. Dziennik Ustaw Nr 184 — 12916 — Poz. 1309 II. UMIEJ¢TNOÂCI
c)makroskopowymi w∏aÊciwoÊciami materii i jej budowà mikroskopowà: Zdajàcy potrafi: — oscylatorem harmonicznym i przyk∏adami wyst´powania ruchu drgajàcego w przyrodzie, 1) interpretowaç tekst matematyczny (precyzyjnie argumentowaç i formu∏owaç wypowiedzi); 2) pos∏ugiwaç si´ definicjà, twierdzeniem lub wzorem do rozwiàzywania problemów matematycznych; 3) budowaç modele matematyczne zjawisk z ró˝nych dziedzin ˝ycia i stosowaç je do: — zwiàzkami mi´dzy mikroskopowymi i makroskopowymi w∏aÊciwoÊciami cia∏ oraz ich wp∏ywem na w∏aÊciwoÊci mechaniczne, elektryczne, magnetyczne, optyczne i przewodnictwo elektryczne,
d)porzàdkiem i chaosem w przyrodzie:
a)opisywania zwiàzków mi´dzy wielkoÊciami liczbowymi za pomocà równaƒ i nierównoÊci, — procesami termodynamicznymi, ich przyczynami i skutkami oraz zastosowaniami,
b)zapisywania zale˝noÊci mi´dzy wielkoÊciami liczbowymi za pomocà funkcji, — drugà zasadà termodynamiki, odwracalnoÊcià procesów termodynamicznych, konwekcjà, przewodnictwem cieplnym,
c)wyznaczania zwiàzków metrycznych i miarowych w otaczajàcej przestrzeni,
d)budowania modeli zjawisk losowych; 4) wykorzystywaç algorytmy matematyczne do:
a)przeprowadzania obliczeƒ dok∏adnych i przybli˝onych (w tym procentowych),
b)wykonywania dzia∏aƒ na wyra˝eniach algebraicznych,
c)opisywania zbiorów za pomocà równaƒ, nierównoÊci i ich uk∏adów,
d)rozwiàzywania niektórych typów równaƒ i ich uk∏adów,
e)sporzàdzania wykresów funkcji oraz odczytywania w∏asnoÊci funkcji z wykresu,
e)Êwiat∏em i jego rolà w przyrodzie: — widmem fal elektromagnetycznych, Êwiat∏em jako falà, — odbiciem i za∏amaniem Êwiat∏a, rozszczepieniem Êwiat∏a bia∏ego, barwà Êwiat∏a, — szybkoÊcià Êwiat∏a, — dyfrakcjà, interferencjà i polaryzacjà Êwiat∏a, — kwantowym modelem Êwiat∏a, zjawiskiem fotoelektrycznym i jego zastosowaniem, — budowà atomu i wynikajàcà z niej analizà widmowà, — laserami i ich zastosowaniem,
f)energià, jej przemianami i transportem: — równowa˝noÊcià masy i energii,
f)wyznaczania zwiàzków miarowych dla figur p∏askich i bry∏, — rozszczepieniem jàdra atomowego i jego zastosowaniem,
g)obliczania prawdopodobieƒstw zdarzeƒ; — rodzajami promieniowania jàdrowego i jego zastosowaniami, 5) przeprowadziç proste rozumowanie matematyczne (krytycznie analizowaç informacje, formu∏owaç hipotezy i dokonywaç ich weryfikacji).
g)budowà i ewolucjà wszechÊwiata: F. Fizyka i astronomia — galaktykami i ich uk∏adami, — modelami kosmologicznymi i ich obserwacyjnymi podstawami, — ewolucjà gwiazd, I. WIADOMOÂCI
h)jednoÊcià mikro- i makroÊwiata: Zdajàcy: — falami materii, 1) pos∏uguje si´ poj´ciami i wielkoÊciami fizycznymi do opisywania zjawisk zwiàzanych z: — dualizmem korpuskularno-falowym materii,
a)ruchem, jego powszechnoÊcià i wzgl´dnoÊcià: — ruchem i jego wzgl´dnoÊcià, — maksymalnà szybkoÊcià przekazu informacji, — efektami relatywistycznymi,
b)oddzia∏ywaniami w przyrodzie: — podstawowymi w przyrodzie, rodzajami oddzia∏ywaƒ — polami si∏ i ich wp∏ywem na charakter ruchu, — zasadà nieoznaczonoÊci, — pomiarami w fizyce,
i)narz´dziami wspó∏czesnej fizyki i ich rolà w badaniu mikro- i makroÊwiata: — metodami badawczymi wspó∏czesnych fizyków, — obserwatoriami astronomicznymi; 2) na podstawie znanych zale˝noÊci i praw wyjaÊnia przebieg zjawisk oraz wyjaÊnia zasad´ dzia∏ania urzàdzeƒ technicznych. Dziennik Ustaw Nr 184 — 12917 — II. UMIEJ¢TNOÂCI Poz. 1309
b)w´glowodorów nasyconych, i aromatycznych, Zdajàcy: 1) odczytuje i analizuje informacje przedstawione w formie:
a)tekstu o tematyce fizycznej lub astronomicznej,
b)tabeli, wykresu, schematu, rysunku; 2) uzupe∏nia brakujàce elementy (schematu, rysunku, wykresu, tabeli), ∏àczàc posiadane i podane informacje; 3) selekcjonuje i ocenia informacje; 4) przetwarza informacje:
a)formu∏uje opis zjawiska lub procesu fizycznego, rysuje schemat uk∏adu doÊwiadczalnego lub schemat modelujàcy zjawisko,
b)rysuje wykres zale˝noÊci dwóch wielkoÊci fizycznych (dobiera odpowiednio osie wspó∏rz´dnych, skal´ wielkoÊci i jednostki, zaznacza punkty, wykreÊla krzywà),
c)oblicza wielkoÊci fizyczne z wykorzystaniem znanych zale˝noÊci fizycznych; 5) stosuje poj´cia i prawa fizyczne do rozwiàzywania problemów praktycznych; nienasyconych
c)grup funkcyjnych i jednofunkcyjnych pochodnych w´glowodorów (halogenopochodnych, alkoholi, fenoli, aldehydów, ketonów, amin, kwasów karboksylowych oraz estrów i t∏uszczów),
d)niektórych wielofunkcyjnych pochodnych w´glowodorów: najprostszych aminokwasów oraz cukrów (glukozy, fruktozy, sacharozy); 3) opisuje najwa˝niejsze w∏aÊciwoÊci fizyczne i chemiczne pierwiastków i ich zwiàzków:
a)typowe w∏aÊciwoÊci fizyczne nast´pujàcych metali i niemetali: Na, Ca, Al, Zn, Fe, Cu, H, O, N, Cl, C, S,
b)typowe w∏aÊciwoÊci fizyczne tlenków metali i niemetali, wodorków niemetali oraz najwa˝niejszych kwasów, zasad i soli,
c)zachowanie: — Ca, Al, Zn, Mg, H, C, S wobec tlenu, — O, N, Cl, Br, S wobec wodoru, — Na, K, Mg, Ca wobec wody, — Ca, Al, Zn, Mg, Cu wobec kwasów nieutleniajàcych, siarki i chloru, 6) buduje proste modele fizyczne i matematyczne do opisu zjawisk;
d)typowe w∏aÊciwoÊci chemiczne tlenków, wodorków niemetali, wodorotlenków, kwasów i soli, 7) planuje proste doÊwiadczenia i analizuje opisane wyniki doÊwiadczeƒ.
e)w∏aÊciwoÊci poszczególnych grup w´glowodorów, G. Chemia
f)typowe w∏aÊciwoÊci jednofunkcyjnych pochodnych w´glowodorów, I. WIADOMOÂCI Zdajàcy: 1) zna i rozumie poj´cia, prawa i zjawiska chemiczne zwiàzane z:
a)budowà atomu, izotopami i promieniotwórczoÊcià naturalnà,
g)w∏aÊciwoÊci podstawowych wielofunkcyjnych pochodnych w´glowodorów (najprostszych aminokwasów, cukrów: glukozy, fruktozy, sacharozy, skrobi); 4) zna proste laboratoryjne i przemys∏owe metody otrzymywania:
a)tlenków, kwasów, wodorotlenków i soli,
b)wiàzaniami chemicznymi,
b)w´glowodorów,
c)typami reakcji chemicznych i ich efektami,
c)jednofunkcyjnych pochodnych w´glowodorów;
d)molem i molowà interpretacjà przemian chemicznych,
e)roztworami wodnymi i sposobami wyra˝ania st´˝eƒ roztworów,
f)pierwiastkami i zwiàzkami chemicznymi, nieorganicznymi oraz organicznymi; 2) wykazuje si´ znajomoÊcià symboliki i terminologii chemicznej w odniesieniu do:
a)pierwiastków, tlenków i wodorotlenków metali, tlenków i wodorków niemetali, kwasów nieorganicznych i ich soli, 5) wykazuje si´ znajomoÊcià naturalnych êróde∏:
a)tlenu, azotu, siarki, w´gla, chloru, ˝elaza,
b)w´glowodorów oraz jednofunkcyjnych i wielofunkcyjnych pochodnych w´glowodorów; 6) opisuje praktyczne znaczenie i zastosowania wybranych substancji:
a)najwa˝niejszych metali, niemetali, tlenków, kwasów, zasad i soli,
b)w´glowodorów i ich jednofunkcyjnych pochodnych, Dziennik Ustaw Nr 184 — 12918 —
c)rol´ bia∏ek, cukrów i t∏uszczów w przyrodzie,
d)najwa˝niejszych surowców mineralnych i tworzyw sztucznych oraz radioizotopów; 7) zna i rozumie zagro˝enia wynikajàce z niew∏aÊciwego stosowania substancji chemicznych:
a)opisuje êród∏a i skutki zanieczyszczeƒ powietrza, wody i gleby oraz sposoby przeciwdzia∏ania tym zagro˝eniom,
b)okreÊla wp∏yw promieniowania jàdrowego na organizmy i zna sposoby zapobiegania ska˝eniom promieniotwórczym. II. UMIEJ¢TNOÂCI Zdajàcy: 1) wykorzystuje posiadanà wiedz´ do:
a)okreÊlenia elementarnego sk∏adu atomu lub jonu prostego na podstawie zapisu ZA E,
b)opisu konfiguracji elektronowej atomu lub jonu prostego,
c)okreÊlenia stopnia utlenienia,
d)okreÊlenia charakteru wiàzania,
e)przewidywania typowych w∏aÊciwoÊci fizycznych substancji wynikajàcych z charakteru wyst´pujàcych w nich wiàzaƒ; 2) przedstawia i wyjaÊnia zjawiska i procesy chemiczne:
a)zapisuje w formie czàsteczkowej i jonowej równania reakcji ilustrujàce typowe w∏aÊciwoÊci substancji, Poz. 1309
c)zwiàzane ze st´˝eniem procentowym i molowym roztworów oraz rozpuszczalnoÊcià,
d)majàce na celu obliczenie sk∏adu zwiàzku chemicznego w procentach masowych; 4) korzysta z ró˝nych êróde∏ informacji (uk∏adu okresowego pierwiastków, tablic chemicznych, tabel, wykresów, rysunków, schematów, tekstów popularnonaukowych o tematyce chemicznej):
a)odczytuje, uzupe∏nia i analizuje informacje,
b)selekcjonuje i porównuje informacje,
c)przetwarza informacje; 5) planuje typowe eksperymenty i zapisuje przewidywane obserwacje:
a)prowadzàce do otrzymania roztworów nasyconych i nienasyconych oraz roztworów o okreÊlonym st´˝eniu,
b)pozwalajàce na rozró˝nienie roztworów o odczynie kwasowym, zasadowym i oboj´tnym,
c)prowadzàce do otrzymania substancji nierozpuszczalnych,
d)ilustrujàce ró˝nice we w∏aÊciwoÊciach metali,
e)pozwalajàce porównaç aktywnoÊç chlorowców,
f)pozwalajàce okreÊliç charakter chemiczny tlenków,
g)prowadzàce do otrzymania tlenków, wodorotlenków, kwasów i soli,
h)pozwalajàce na identyfikacj´ w´glowodorów ró˝nych typów oraz ró˝nych pochodnych w´glowodorów;
b)zapisuje równania prostych reakcji na podstawie s∏ownego lub graficznego opisu przemiany, 6) dokonuje uogólnieƒ, formu∏uje wnioski i uzasadnia opinie;
c)zapisuje równania naturalnych przemian promieniotwórczych, 7) pos∏uguje si´ zdobytà wiedzà chemicznà do rozwiàzywania problemów:
d)dobiera wspó∏czynniki w równaniach reakcji (w formie czàsteczkowej i jonowej), stosujàc prawo zachowania masy i prawo zachowania ∏adunku oraz zasad´ bilansu elektronowego,
a)wyjaÊnia zjawiska spotykane w ˝yciu codziennym,
e)uzupe∏nia równania reakcji, przewidujàc ich produkty na podstawie znajomoÊci w∏aÊciwoÊci reagentów i typów reakcji,
c)ocenia rol´ chemii w ˝yciu codziennym i w rozwoju cywilizacji.
f)klasyfikuje przemiany chemiczne ze wzgl´du na typ procesu, rodzaj reagentów oraz efekt energetyczny,
g)dostrzega przemiany chemiczne w Êrodowisku i czynniki wp∏ywajàce na ich przebieg; 3) wykonuje obliczenia chemiczne:
a)z zastosowaniem poj´ç: mol, masa molowa, obj´toÊç molowa gazów w warunkach normalnych — do obliczenia iloÊci substancji,
b)na podstawie stechiometrii równania reakcji,
b)dostrzega wp∏yw dzia∏alnoÊci cz∏owieka na Êrodowisko, H. Biologia I. WIADOMOÂCI Zdajàcy zna, rozumie i stosuje terminy, poj´cia i prawa, a tak˝e przedstawia oraz wyjaÊnia procesy i zjawiska, w tym: 1) opisuje budow´ i funkcje organizmu cz∏owieka:
a)rozpoznaje i podaje nazwy elementów budowy organizmu cz∏owieka (makroczàsteczek, organelli komórkowych, tkanek, narzàdów, uk∏adów narzàdów), Dziennik Ustaw Nr 184 — 12919 —
b)wymienia g∏ówne funkcje organizmu i struktury odpowiedzialne za ich wykonywanie,
c)wskazuje charakterystyczne cechy budowy tkanek i okreÊla ich funkcje w organizmie cz∏owieka,
d)przedstawia budow´ i funkcjonowanie g∏ównych narzàdów w uk∏adach wewn´trznych cz∏owieka,
e)wyró˝nia rodzaje narzàdów zmys∏ów i okreÊla ich funkcje, opisuje budow´ oraz sposoby funkcjonowania oka i ucha,
f)wyró˝nia elementy uk∏adu odpornoÊciowego oraz okreÊla ich funkcje, ze szczególnym uwzgl´dnieniem sk∏adników krwi i limfy,
g)wskazuje i opisuje powiàzania strukturalne oraz funkcjonalne mi´dzy narzàdami w obr´bie poszczególnych uk∏adów i mi´dzy uk∏adami wewn´trznymi cz∏owieka,
h)okreÊla znaczenie poszczególnych uk∏adów w funkcjonowaniu organizmu cz∏owieka; 2) przedstawia zwiàzki mi´dzy strukturà i funkcjà w organizmie cz∏owieka:
a)wskazuje w budowie struktur (na poziomie makroczàsteczek, organelli komórkowych, tkanek, narzàdów, uk∏adów narzàdów) cechy adaptacyjne do: wykonywania ruchu, pobierania i trawienia pokarmu oraz wch∏aniania substancji od˝ywczych, transportu substancji, wymiany gazowej i utleniania biologicznego, wydalania, odbierania bodêców i przewodzenia impulsów, powstawania odruchów, regulacji i koordynacji czynnoÊci ˝yciowych, rozwoju zarodkowego i p∏odowego, odpowiedzi na czynniki chorobotwórcze,
b)porównuje budow´ i funkcjonowanie struktur, o których mowa w lit. a, w organizmie cz∏owieka oraz przedstawia podobieƒstwa i ró˝nice wynikajàce z porównania; 3) przedstawia i wyjaÊnia zale˝noÊci pomi´dzy organizmem i Êrodowiskiem:
a)opisuje elementy Êrodowiska przyrodniczego cz∏owieka oraz okreÊla rodzaje zasobów przyrody,
b)wyró˝nia i opisuje poziomy troficzne oraz zale˝noÊci mi´dzygatunkowe (mi´dzypopulacyjne),
c)okreÊla miejsce cz∏owieka w strukturze troficznej ekosystemów, wyjaÊnia, na czym polega zale˝noÊç cz∏owieka od przyrody,
d)na przyk∏adach analizuje i wartoÊciuje (korzystne i niekorzystne) zmiany w Êrodowisku wywo∏ane dzia∏alnoÊcià cz∏owieka,
e)okreÊla korzyÊci i zagro˝enia dla Êrodowiska i zdrowia cz∏owieka wynikajàce ze stosowania w praktyce nowych odmian roÊlin i zwierzàt (w tym form transgenicznych) oraz nowoczesnych metod uprawy roÊlin i hodowli zwierzàt, Poz. 1309
f)podaje przyczyny aktualnego stanu Êrodowiska w skali lokalnej, krajowej i globalnej oraz sposoby przeciwdzia∏ania niekorzystnym zmianom,
g)okreÊla zagro˝enia dla zdrowia wynikajàce z oddzia∏ywania na organizm cz∏owieka: stresu, szkodliwych substancji (u˝ywek, dopingu, trucizn, czynników mutagennych) oraz przedstawia sposoby zapobiegania tym zagro˝eniom,
h)wymienia rodzaje niezb´dnych cz∏owiekowi sk∏adników pokarmowych (z uwzgl´dnieniem witamin, mikroelementów, aminokwasów egzogennych) ze wskazaniem ich êróde∏ oraz roli w organizmie,
i)opisuje skutki zdrowotne niedoboru podstawowych sk∏adników pokarmowych, zaburzenia wynikajàce z niew∏aÊciwego ˝ywienia (oty∏oÊç, anoreksja, bulimia), a tak˝e uwarunkowania prawid∏owej diety (wiek, p∏eç, rodzaj pracy, stan zdrowia),
j)okreÊla êród∏a i drogi zaka˝enia wirusami (z uwzgl´dnieniem etapów infekcji), bakteriami, pierwotniakami i robakami paso˝ytniczymi, potrafi podaç przyk∏ady chorób oraz sposoby ich zwalczania i zapobiegania im,
k)okreÊla czynniki podnoszàce ryzyko chorób uk∏adu krà˝enia (mia˝d˝ycy, nadciÊnienia, zawa∏u), chorób nowotworowych i chorób uk∏adu odpornoÊciowego (alergie, AIDS) oraz przedstawia sposoby zapobiegania tym chorobom; 4) przedstawia i wyjaÊnia zjawiska oraz procesy biologiczne:
a)rozpoznaje i podaje nazwy etapów procesów biologicznych,
b)opisuje przebieg trawienia podstawowych sk∏adników pokarmowych oraz wch∏anianie, transport i magazynowanie substancji od˝ywczych,
c)okreÊla potrzeby energetyczne organizmu, mo˝liwoÊci ich zaspokojenia przez stosowanie odpowiedniej diety oraz potrafi wyjaÊniç zwiàzek z kosztami energetycznymi ró˝nych form aktywnoÊci fizycznej,
d)okreÊla substraty i produkty g∏ównych etapów oddychania tlenowego oraz beztlenowego w mi´Êniach (w zwiàzku z du˝ym wysi∏kiem fizycznym), wyjaÊnia znaczenie oddychania dla funkcjonowania organizmu,
e)opisuje i wyjaÊnia proces przewodzenia impulsów nerwowych z uwzgl´dnieniem neuroprzekaêników oraz potrafi przedstawiç powstawanie i znaczenie odruchów,
f)wyjaÊnia rol´ kontrolno-integracyjnà mózgu, jego plastycznoÊç dzia∏ania w rozwoju, uczeniu si´ i zapami´tywaniu,
g)okreÊla czynniki wywo∏ujàce stres oraz wyjaÊnia jego mechanizm, Dziennik Ustaw Nr 184 — 12920 —
h)potrafi scharakteryzowaç rodzaje odpornoÊci i jej mechanizmy, okreÊla znaczenie odpornoÊci w transplantacji,
i)okreÊla miejsce i g∏ówne etapy tworzenia si´ gamet,
j)opisuje podstawowe zmiany zachodzàce w rozwoju cz∏owieka od jego pocz´cia do narodzin, potrafi okreÊliç czynniki zak∏ócajàce prawid∏owy rozwój,
k)opisuje i wyjaÊnia mechanizm homeostazy w organizmie cz∏owieka (z uwzgl´dnieniem wzajemnego oddzia∏ywania uk∏adów) na przyk∏adzie regulacji parametrów ustrojowych (temperatury cia∏a, sk∏adu p∏ynów ustrojowych) oraz potrafi wykazaç, ˝e choroby to efekt zaburzenia homeostazy ustroju,
l)okreÊla rodzaje bioró˝norodnoÊci (genetycznà, gatunkowà i ekosystemów) oraz potrafi wyjaÊniç jej znaczenie dla cz∏owieka i przyrody, okreÊliç czynniki kszta∏tujàce i utrzymujàce bioró˝norodnoÊç, opisaç przyrodnicze nast´pstwa jej ograniczania,
m)przedstawia pochodzenie cz∏owieka,
n)opisuje budow´ DNA, genu oraz okreÊla w∏aÊciwoÊci kodu genetycznego,
o)wyró˝nia i opisuje etapy biosyntezy bia∏ek, z uwzgl´dnieniem roli DNA i RNA,
p)opisuje organizacj´ genomu cz∏owieka oraz wyjaÊnia podstawowe zasady dziedziczenia i ekspresji informacji genetycznej,
r)wyró˝nia i opisuje typy mutacji i ich konsekwencje biologiczne oraz charakteryzuje czynniki mutagenne,
s)podaje przyk∏ady chorób dziedzicznych cz∏owieka, potrafi okreÊliç mo˝liwoÊci ich diagnozowania (z uwzgl´dnieniem diagnostyki molekularnej) i leczenia,
t)charakteryzuje podstawowe techniki in˝ynierii genetycznej, jej zastosowanie w biotechnologii i medycynie oraz okreÊla korzyÊci i zagro˝enia wynikajàce z post´pów w genetyce. II. UMIEJ¢TNOÂCI Zdajàcy: 1) odczytuje informacje przedstawione w formie:
a)tekstu o tematyce biologicznej,
b)tabeli, wykresu, schematu, rysunku; 2) selekcjonuje i porównuje informacje:
a)porzàdkuje informacje wed∏ug okreÊlonego kryterium,
b)okreÊla podobieƒstwa i ró˝nice,
c)dobiera i stosuje kryteria selekcji i porównywania; Poz. 1309 3) przetwarza informacje:
a)konstruuje tabel´, wykres, schemat, rysunek,
b)redaguje poprawny merytorycznie opis przedstawionego w innej formie obiektu, zjawiska lub procesu; 4) planuje dzia∏ania na rzecz w∏asnego zdrowia i ochrony Êrodowiska:
a)okreÊla obiekt (przedmiot), zakres, cel dzia∏ania,
b)opisuje mo˝liwy do realizacji sposób dzia∏ania, dobiera odpowiednie metody i Êrodki, przewiduje skutki,
c)wskazuje osoby lub organizacje (instytucje), które mogà udzieliç wsparcia,
d)planuje przebieg obserwacji; 5) interpretuje informacje i wyjaÊnia zale˝noÊci przyczynowo-skutkowe mi´dzy prezentowanymi faktami:
a)objaÊnia i komentuje informacje, okreÊla tendencje zmian, wyjaÊnia zwiàzki przyczynowo-skutkowe,
b)odnosi si´ krytycznie do tekstu lub danych (np. oddziela fakty od opinii, wskazuje niespójnoÊci, b∏´dy logiczne, niew∏aÊciwà metodyk´),
c)wykonuje obliczenia oraz rozwiàzuje zadania z zakresu dziedziczenia cech u cz∏owieka; 6) formu∏uje wnioski oraz formu∏uje i uzasadnia opinie na podstawie analizy informacji:
a)dobiera racjonalne argumenty,
b)konstruuje samodzielnà wypowiedê poprawnà pod wzgl´dem logicznym i merytorycznym. I. Geografia I. WIADOMOÂCI Zdajàcy zna fakty, rozumie i stosuje poj´cia, prawid∏owoÊci i teorie oraz przedstawia i wyjaÊnia zdarzenia, zjawiska i procesy, dotyczàce: 1) geosfer i ich charakterystyki oraz funkcjonowania systemu przyrodniczego ziemi — zjawisk, procesów, wzajemnych zale˝noÊci, zmiennoÊci Êrodowiska w przestrzeni i w czasie, strefowoÊci geograficznej, kl´sk ˝ywio∏owych, równowagi ekologicznej; 2) funkcjonalnych i przestrzennych powiàzaƒ oraz wzajemnych zale˝noÊci w systemie cz∏owiek — przyroda — gospodarka, znaczenia podstawowych surowców mineralnych, typów gospodarowania w Êrodowisku i ich nast´pstw na wybranych przyk∏adach (stref, kontynentów, krajów), ze szczególnym uwzgl´dnieniem Polski; Dziennik Ustaw Nr 184 — 12921 — 3) przyczyn i skutków nierównomiernego rozmieszczenia ludnoÊci na ziemi, problemów demograficznych spo∏eczeƒstw (ze szczególnym uwzgl´dnieniem Polski), wspó∏czesnych migracji ludnoÊci, urbanizacji, procesów przekszta∏cania sieci osadniczej (wielkie miasta, suburbia, wyludnianie si´ terenów wiejskich); Poz. 1309 J. Podstawy przedsi´biorczoÊci I. WIADOMOÂCI Zdajàcy zna fakty, rozumie i stosuje poj´cia, prawid∏owoÊci i teorie oraz przedstawia i wyjaÊnia zdarzenia, zjawiska i procesy, dotyczàce: 4) Êwiata w fazie przemian spo∏ecznych, gospodarczych i politycznych (modernizacja, restrukturyzacja, globalizacja), rozwoju turystyki i rekreacji, wspó∏pracy mi´dzy spo∏ecznoÊciami, procesów integracyjnych, zró˝nicowania poziomu rozwoju gospodarczego na Êwiecie, konfliktów zbrojnych i innych zagro˝eƒ spo∏eczno-ekonomicznych. 1) postawy przedsi´biorczoÊci, mocnych i s∏abych stron w∏asnej osobowoÊci, samoakceptacji, asertywnoÊci, kreatywnoÊci, odpowiedzialnoÊci, motywów aktywnoÊci zawodowej i gospodarczej cz∏owieka, rodzajów potrzeb, ograniczonoÊci zasobów i koniecznoÊci dokonywania wyboru, kosztu alternatywnego, zdolnoÊci do wyznaczania sobie celów i zadaƒ; II. UMIEJ¢TNOÂCI 2) systemów ekonomicznych i transformacji systemowej w Polsce (funkcjonowania rynku i gospodarki rynkowej, zale˝noÊci mi´dzy zyskiem a ryzykiem); Zdajàcy: 1) pos∏uguje si´ terminologià geograficznà (np. czyta ze zrozumieniem teksty zawierajàce terminologi´ geograficznà, wykorzystuje jà do opisu obiektów oraz przyczyn, przebiegu i skutków zdarzeƒ, zjawisk i procesów wyst´pujàcych w Êrodowisku geograficznym); 2) lokalizuje wa˝ne obiekty i obszary przyrodnicze oraz spo∏eczno-ekonomiczne na powierzchni ziemi i wskazuje ich po∏o˝enie na mapach; 3) odczytuje informacje geograficzne z ró˝nych êróde∏: map, planów, roczników statystycznych, fotografii, profili, przekrojów, rysunków, czasopism, literatury popularnonaukowej i innych; 4) selekcjonuje, porównuje, interpretuje i grupuje informacje o stanie i zmianach Êrodowiska geograficznego oraz sytuacji spo∏ecznej, ekonomicznej i politycznej na Êwiecie wed∏ug okreÊlonych kryteriów; 5) przedstawia zjawiska, procesy i zale˝noÊci mi´dzy poszczególnymi elementami Êrodowiska przyrodniczego oraz dzia∏alnoÊcià cz∏owieka na przyk∏adzie okreÊlonego obszaru (w skali globalnej, regionalnej i lokalnej), korzystajàc ze êróde∏ informacji geograficznej lub w∏asnej wiedzy; 6) formu∏uje wnioski na podstawie analizy informacji dotyczàcych zjawisk i procesów wyst´pujàcych w Êrodowisku geograficznym; 7) przetwarza informacje geograficzne (np. rysuje wykres na podstawie danych liczbowych); 3) gospodarstwa domowego: dochody i wydatki, znaczenie oszcz´dnoÊci, inwestowanie w∏asnych pieni´dzy, decyzje konsumenta na rynku, ochrona praw konsumentów; 4) systemu zabezpieczenia emerytalnego, ubezpieczeƒ zdrowotnych i ubezpieczeƒ majàtkowych; 5) funkcjonowania gie∏dy papierów wartoÊciowych; 6) przedsi´biorstwa w gospodarce: ró˝norodnoÊç form organizacyjno-prawnych i ich rola w rozwoju gospodarki, majàtek przedsi´biorstwa, koszty i przychody oraz zasady rozliczeƒ finansowych przedsi´biorstwa, formy pozyskiwania kapita∏u i jego inwestowania; 7) organizacji pracy: zasady pracy zespo∏owej, komunikacji interpersonalnej i prowadzenia negocjacji, kierowanie i podejmowanie decyzji, z uwzgl´dnieniem zasad etycznych obowiàzujàcych w dzia∏alnoÊci gospodarczej oraz etyki pracy, rola norm etycznych w funkcjonowaniu rynku („kreatywna ksi´gowoÊç”, korupcja), etyka biznesu; 8) planowania procedury podj´cia gospodarczej (biznesplan); dzia∏alnoÊci 9) rynku pracy i bezrobocia oraz metod aktywnego poszukiwania pracy, zasad pisania ˝yciorysu zawodowego i listu motywacyjnego, instytucji wspomagajàcych aktywne poszukiwanie pracy, nawiàzywania i rozwiàzywania stosunku pracy, podstawowych praw i obowiàzków pracownika i pracodawcy, mobbingu w miejscu pracy, sposobów przeciwdzia∏ania mobbingowi; 8) stosuje informacje geograficzne w celu rozwiàzywania zadaƒ praktycznych (np. oblicza odleg∏oÊci w terenie na podstawie skali mapy, wysokoÊç wzgl´dnà, wartoÊci mierników demograficznych); 10) obiegu okr´˝nego w gospodarce, roli paƒstwa w gospodarce rynkowej, podstawowych funkcji ekonomicznych paƒstwa, wzrostu gospodarczego i jego mierników; 9) przewiduje zmiany w Êrodowisku geograficznym spowodowane czynnikami naturalnymi lub dzia∏alnoÊcià cz∏owieka. 11) pieniàdza i banków: bank centralny, banki komercyjne, bankowe i pozabankowe us∏ugi finansowe, inflacja; Dziennik Ustaw Nr 184 — 12922 — 12) bud˝etu paƒstwa, bud˝etów jednostek samorzàdu terytorialnego: funkcje, êród∏a wp∏ywów, kierunki wydatków; 13) wspó∏pracy gospodarczej Polski z zagranicà oraz integracji z Unià Europejskà, a tak˝e procesu globalizacji gospodarki i jego konsekwencji dla Polski. II. UMIEJ¢TNOÂCI Zdajàcy: 1) rozró˝nia i poprawnie stosuje podstawowe poj´cia i terminy z zakresu mikro- i makroekonomii, prawa pracy, prawa podatkowego, prowadzenia dzia∏alnoÊci gospodarczej, wykorzystuje terminologi´ ekonomicznà do opisu przyczyn, przebiegu i skutków zdarzeƒ, zjawisk i procesów wyst´pujàcych w gospodarce rynkowej; 2) odczytuje informacje ekonomiczne z ró˝nych êróde∏: roczników statystycznych, czasopism, literatury popularnonaukowej i innych; 3) analizuje i przetwarza informacje ekonomiczne przedstawione w formie wykresów, schematów, tabel; 4) analizuje oraz interpretuje podstawowe wskaêniki mikro- i makroekonomiczne zwiàzane z funkcjonowaniem gospodarki rynkowej (np. PKB i jego przyrost, stop´ inflacji, stop´ bezrobocia, indeksy gie∏dowe); 5) selekcjonuje, porównuje, analizuje, interpretuje informacje zawarte w ofertach banków, funduszy inwestycyjnych i emerytalnych, firm ubezpieczeniowych, pracodawców oraz sprzedawców towarów i us∏ug; Poz. 1309 K. Technologia informacyjna I. WIADOMOÂCI Zdajàcy zna: 1) funkcje i zasady dzia∏ania sprz´tu komputerowego; 2) zasady bezpiecznej pracy ze sprz´tem komputerowym; 3) prawne i spo∏eczne aspekty zastosowaƒ technologii informacyjnej:
a)prawne aspekty korzystania z programów komputerowych i ró˝nych êróde∏ informacji,
b)proces rozwoju technologii informacyjnej we wspó∏czesnym Êwiecie i rozumie jego znaczenie,
c)podstawowe zasady prawa i etyki korzystania z Internetu; 4) ró˝ne formy komunikacji w sieci; 5) podstawowe narz´dzia technologii informacyjnej:
a)edytor tekstu: — zasady redagowania dokumentu tekstowego, — parametry tekstu w dokumencie tekstowym,
b)arkusz kalkulacyjny: — obszary zastosowaƒ arkusza kalkulacyjnego, — podstawowe mo˝liwoÊci i w∏asnoÊci arkusza kalkulacyjnego,
c)edytor graficzny: — podstawowe mo˝liwoÊci edytora graficznego, — rodzaje grafiki: wektorowej i rastrowej, — poj´cie rozdzielczoÊci, — podstawowe formaty plików graficznych (zale˝noÊç rozmiaru od rozdzielczoÊci), — schematy kolorów: RGB i CMYK,
d)baz´ danych: poj´cie bazy danych, rekordu, pola i typu danych. 6) przedstawia zale˝noÊci mi´dzy podmiotem gospodarczym a jego otoczeniem (w skali mikro lub makro), korzystajàc ze êróde∏ informacji ekonomicznej lub w∏asnej wiedzy; II. UMIEJ¢TNOÂCI 7) formu∏uje wnioski na podstawie analizy informacji dotyczàcych zjawisk i procesów wyst´pujàcych w gospodarce; 1) opracowaç dokumenty o rozbudowanej strukturze zawierajàce informacje pochodzàce z ró˝nych êróde∏; 8) przedstawia procedur´ ubiegania si´ o prac´, rozró˝nia i sporzàdza podstawowe dokumenty zwiàzane z zatrudnieniem; 9) przedstawia procedur´ podejmowania dzia∏alnoÊci gospodarczej przez osob´ fizycznà, rozró˝nia elementy biznesplanu i opracowuje w uproszczonej formie jego elementy; 10) stosuje wiedz´ i umiej´tnoÊci z zakresu ekonomii do rozwiàzywania problemów zwiàzanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego (np. planuje bud˝et gospodarstwa domowego, oblicza raty kredytu, odsetki z lokaty bankowej, przewiduje op∏acalnoÊç ró˝nych form inwestowania). Zdajàcy potrafi: 2) rozwiàzywaç zadania z zakresu ró˝nych dziedzin nauczania z wykorzystaniem programów komputerowych i metod informatyki; 3) stosowaç podstawowe formy organizowania informacji w bazach danych; 4) wyszukiwaç informacje w bazach danych; 5) projektowaç i tworzyç prezentacje (multimedialne, stron´ internetowà) na wybrany temat; 6) wykorzystywaç informacje pochodzàce z ró˝nych êróde∏; 7) komunikowaç si´ w∏aÊciwie i celowo, wykorzystujàc sieç komputerowà. — 12923 — — 12924 — Wydawca: Kancelaria Prezesa Rady Ministrów Redakcja: Rzàdowe Centrum Legislacji — Redakcja Dziennika Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej oraz Dziennika Urz´dowego Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”, Al. Ujazdowskie 1/3, 00-583 Warszawa, tel. 0-22 622-66-56 Sk∏ad, druk i kolporta˝: Wydzia∏ Wydawnictw i Poligrafii Centrum Obs∏ugi Kancelarii Prezesa Rady Ministrów ul. Powsiƒska 69/71, 02-903 Warszawa, tel.: 0-22 694-67-50, 0-22 694-67-52; faks 0-22 694-62-06 Bezp∏atna infolinia: 0-800-287-581 (czynna w godz. 730–1530) www.cokprm.gov.pl e-mail: dziust@cokprm.gov.pl T∏oczono z polecenia Prezesa

🔗 Do źródła urzędowego

Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 27 września 2007 r. w sprawie standardów wymagań będących podstawą przeprowadzania egzaminów ekstern