Obwieszczenie Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 1968 r. o wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie stosowani

Monitor Polski Nr 14 207 ........ Poz. 95, 96 i 97 95 ZARZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTW A z dnia 26 marca 1968 r. w sprawie zasad i trybu ustalania opłat z tytułu kosztów scalenia gruntów. Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 4 i ust. 4 ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o scalaniu i wymianie gruntów (Dz. U. Nr 3, poz. 13) zarządza się, co następuje: §

2. Wysokość opłat z tytułu kosztów scalenia grun. łów, przeprowadzanego na wniosek zainteresowanych wła­ ścicieli (samoistnych posiadaczy) tych gruntów, ustala się w formie ryczałtu w wy sokości 300 zł od 1 hektara gruntów posiadanych przed scaleniem.
3. Wysokość ryczałtu określona w liSt. 1 może być obnio 100 zł, jeżeli uczestnicy scalenia, stosownie do art. 18 ust. 5 ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o scalaniu i wymianie gruntów (Dz. U. Nr 3, poz. 13), zwanej dalej "ustawą", określą uproszczone zasady szacunku porównawczego gruntów poddawanyc h scaleniu lub uznają te grunty za równowarte. żona §
5. Wysokość opłaty podlegającej uiszczeniu przez poszczególnych uczestników scalenia ustala w formie postanowienia - na podstawie odpowiedniego wykazu sporzą­ dzonego przez powiatowe biuro geodezji i ' urządzeń rolnych - właściwy do spraw rolnych organ prezydium powiatowej (miejskiej miasta stanowiącego powiat, dzielnicowej w miastach wyłączonych z województw) rady narodowej.
6. Postanowienie, o którym mowa w ust. 1, wydaje się bezzwłocznie po powzięciu decyzji o zatwierdzeniu projektu scalenia, określając w nim termin wpłat należności na rachunek dochodów budżetowych właściwego powiatowego (miejskiego) biura geodezji i urządzeń rolnych. ~
7. Termin wniesienia opłaty wymienionej w ust. 1 nie może przypadać wcześniej niż po upływie jednego roku od daty wydania postanowienia ani póżniej. niż trzy lata od tej daty. §
8. W szczególnie uzasadnionych wypadkach, jak klę­ ska losowa, przewlekła choroba właściciela (samoistnego posiadacza) lub członków jego rodziny itp., organ wymieniony w § 2 ust. 1 może w drodze postanowienia zwolnić go w czę­ ści lub w całości od uiszczenia opłaty określonej w § 2 albo też rozłożyć ją na raty na okres trzech lat, licząc od upływu jednego roku od wydania postanowienia wymienionego w §
9. §
10. W wypadkach określonych wart. 4 ust. 2 ustawy za wydzielenie gruntów byłemu członkowi rolniczej spół­ dzielni produkcyjnej pobiera się opłatę według taryfy opłat za techniczne czynności urzędowe organów państwowej służ­ by geodezyjnej i kartograficznej. §
11. Zarządzenie wchoqJ·zi w życie z dniem ogłoszenia. Minister Rolnictwa: M . Jagielski 96 ZARZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA z dnia 26 marca 1968 r. w sprawie obejmowania lasów gruntów leśnych postępowaniem scaleniowym lub wymiennym na zasadach i w trybie ustawy o scalaniu i wymianie gruntów. ' Na podstawie art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o scalaniu i wymianfe gruntów (Dz. U. Nr 3, poz. 13) zarządza się, co nast ę puj e : §
13. - Lasy i grunty leśne, położone wśród innych grun- tów poddawanych scaleniu lub wymianie na podstawie ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o scalaniu i wymianie gruntów (Dz. U. Nr 3, poz. 13). mogą być jednocześnie tymi gruntami objęte postępowaniem scaleniowym lub wymiennym na zasadach w trybie przepisów wymienionej ustawy, jeżeli poszczególne obszary takich lasów i gruntów pr z ekraczają 10 ha zwartej powierzchni. leśnych nie
14. W wypadkach szczególnie uzasadnionych mogą być gruntów leśnych o powierzchni zwartej przekraczającej 10 ha. oqjęte scaleniem lub wymianą również obszary lasów i z §
15. Zarządzenie wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. Minister Rolnictwa: M. Jagielski 97 OBWIESZCZENIE PIERWSZEGO PREZESA SĄDU NAJWYŻSZEGO z dnia 27 marca 1968 r. o wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie stosowania przepisów art. 56 ora~ art. 58 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o S ą d z ie Najw yż sz y m (Dz. U. Nr 11, poz. 54) i § 6 uchwały Rady r.a!.'l.s t\'V a z dnia 22 !!!aja 1962 r. w sprawie regulaminu Sądu Najwyższego (Monitor Polski NL 45, poz. 210) ogła s zam uchwalę powziętą przez Sąd Najwy ż'szy na posiedzeniu pełnego składu Izby Cywilnej dnia 18 !!!arca Monitor Polski Nr 14 ---- 208 Poz. 97 ~------.------------------------------------------------------------ 1968 L, a ustalającą wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki s ąd owe j w zakresie stosowania przepisów art. 56 oraz art. 58 Kodeksu rodzinnego i opiekUllczego., Tr eść uchwały podana jest w załączniku do niniejszego obwieszczenia. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego : Z. Resich Z ałącz nik do obwieszczenia Pierwsze- go Prezesa Sądu Najwy ższe go z dnia 27 marca 1968 r. (poz. 97) . WYTYCZNE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI I PRAKTYKI SĄDOWEJ W ZAKRESjE STOSOWANIA PRZEPISOW ART. 56 ORAZ ART. 58 KODEKSU RODZINNEGO I OPIEKUŃCZEGO Sąd Najwyższy na posiedzeniu pełnego składu Izby Cywilnej dnia 18 marca 1968 r. w składzie: Przewodniczący: Pierwszy Prezes Resich, S ędz iowie Prezes Sądu Najwyższego Jan Pawlak, Sądu Najwyższego, proL dr Zbigniew Sądu Najwyższego : Rysząrd 'Czarnecki, Henryk Dąbrowski, Stanisław Gross (sprawozdawca), J erzy Ignatowicz (współsprawo z dawca), Witaliusz Kury ł owicz, Bronisław Łubkowski, Józef Majorowicz, Władysław Markowski, Zbigniew Masłowski, Eugeniusz Mielcarek, Janu'sz Pietrzykowski, Jan Policzkiewicz, Jan Przybylski, Zbigniew Trybulski, Franciszek Wesely, Konrad Zieliński, Zdzisław Dąbrow­ ski, protokolant: członek Biura Orzecznictwa szego Maria Matuszyńska, Sądu Najwyż­ z udziałem pods ekretarza stanu w Ministerstwie SpraJózefa Szczerskiego, zastępcy Prokuratora Generalne go PRL Kazimierza Kukawki oraz przedstawiciela Prokuratury Generainej PRL, prokuratora Lucjana Karłowskiego, wiedliwości ' na wniosek Ministra Sprawi e dliwości z dnia 20 czerwca 1966 L nr S. I. 1/77/66 na rriocy art. 24 lit. c) i art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) wań art. 56 i 58 Kodeksu rodzinne go i opiekuńczego, mając na uwadze doniosłe znaczenie jednolitoś ci i nal eżytego poziomu orzecznictwa w spra'wach o rozwód dla ochrony interesu społ ecz nego i praw obywateli, po zapoznaniu się z poglądami wyrażonym i w piśmie Zarządu Główne g o Ligi Kobiet z dnia 9 listopada 1967 L
16. dz. 2795/67 ustala, co następuje: i. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (K.LO.) utrzymując podrozwodu, jaką ta kże pod r ządem dawnego pra wa był zupełny i trwały ro zk ład pożycia małżonków, pominął obowiązujące poprzednio (w myśl art. 29 § 1 Kodeksu rodzinnego z 1950 r.) zastrz eże ni e , które uzależniało skuteczno ść ż ą dania rozwodu od tego, czy zupełny i' trwały rozkład nastąpił z ważnych powodów. stawową prz es łankę Istota powyższej zmiany sprowadza się do tego, że ustazupelny i trwały rozkład pożycia, sąd nie jest obOWią­ zany do oceny ważności jego powodów, tj. nie ma ąbowiąz­ ku bada ć, czy w świetle zasad współżycia społecznego moż­ na Je uzn ać za wystarczająco doniosłe. Nie oznacza to jednak zwolnienia sądu od obowiązku wszechstronnego wyjaśnienia, jak ie były przyczyny ro zkładu, tj. jakie okoliczności doprowadziły do jego pow stania. \ lając Ustalenie tych okolic z ności jest przede wszystkim niedla oc eny charakteru i stopnia rozkładu pożycia mał­ żeńskiego, zwłaszcza z punktu widzenia jego trwałości, stanowiąc ej w myśl art. 56 § 1 K.LO. konieczny warunek dopuszczalności rozwodu. zbędne uchwalił wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie stosowania przepisów art. 56 oraz art. 58 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Po wejściu w życie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ' wypadki wadliwego stosowania niektórych przepisów art. 56 i 58 tego kodeksu, a zwłaszcza zawartych w tych artykułach unormowań, których ujęcie ' odbiega od odpowiednich przepisów Kodeksu rodzinnego z 1950 L Niewłaściwe rozumienie powołanych przepisów może prowadzić do błędnych rozstrzygnięć w sprawach o rozwód, w których społecznie szkodliwe jest nie tylko uwzględ­ nienie żądania rozwiązania małżeństwa, gdy brak do tego niezbędnych pr z esłanek, lecz także jego oddalenie, gdy jest ono prawnie uzasadnione. dały się ' zaobserwowąć S zk odliwość społ e czna nieprawidłowych rozstrzy gnięć w sprawach o rozwód polega na tym, że wpływają one niekorzystnie na sytuację życiową bezpośrednio zainteresowanych mał żonków i dziec i, a nadto mogą stanowić żródło błę d­ nych poglądów w dziedzinie stosunków rod zinnych. Ranga społ e c zna t~ch stosunków wynika z konstytuc y jnej zasady szc zególne j ochrony, którą Polska Rzeczpospolita Ludowa zapewnia małż eńs twu i rodzinie, jako podstawowe j komórce społecznej, oraz m ałoletnim dziec iom i młodzie ż y. Z tych przy czyn Sąd Naj wyższy , w zwi ązk u z wątpli w o­ jakie mogą nasuwać się na tle niektórych sformulo- ściami, Bez wyjaśnienia okoliczności, które wywołały rozkład, nie byłoby także m·ożliwe rozstrzygnięci e , czy i który z mał­ żQnków ponosi winę rozkładu pożycia, o czym sąd , obowią­ zany jest orzec stosownie do art. 57 § 1 K.LO. J est to również potrzebne w sprawach, w których obie strony rezygnują z orzeczenia o winie, gdyż takie stanowisko stron nie zwalnia sądu od obowiązku oc eny rozkładu z punktu widzenia jego zupełności i trwałości. Wreszcie ustalenie przyczyn ro zkładu pożycia małżeń­ skiego mo ż e mieć zasadnicze znaczenie dla oceny, czy żą­ danie roz wodu nie jest w okolicznościach sprawy sprzeczne z zasadami współżycia społecznego albo czy z żądaniem tym nie wyst ęp uje małżon ek wyłącznie winny, a jeżeli rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny ro zk ładu pożycia czy z zasadami tymi nie jest sprzeczna odmowa drugiego mał­ ż.onka wyrażenia zgody na rozwód. Należy zatem stwierd z ić, że w świ e tle prze pisów obokodeksu w sprawach o rozwód problem waż­ ności powodów rozkładu pożycia mał żeń s k iego nie występuje jako ' ustawowa pr zesła nka dopuszczalności ro zwodu. Nie oznacza to jednak zmiany w kryteriach oceny ro zk ładu pożycia małżeńskiego z punktu widzenia jego zupełnoś ci i trwał oś ci, jako p r zesłank i rozwodu . N ada l bowiem aktualna jest, potrzeba wyjaśniania przyczy n tego rozkładu j ako istolnego wiązując ego Monitor Polski Nr 14 ........ '209 ...... elementu całokształtu okoliczności, które uzasadniają żąda­ nie rozwodu lub sprawiają, że ż ą danie to jest bezpodstawne. II. Art. 56 § 2 K.r.o. wprowadził nową przesłankę negatywną rozwodu stanowiąc, że rozwód jest niedopuszczalny nie tylko, jeżeli wskutek niego miałoby: ucierpieć dobro wsp.ólnych małoletnich dzieci małżonków, lecz także, jeżeli z innych względów orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Przepis ten ma na uwadze sytuacje szczególne, w których mimo całkowitej i nieodwracalnej martwoty związku małżeńskiego oraz mimo braku innych przesłanek negatywnych - zasady współżycia społecznego przemawiają przeciwko rozwodowi. Sytuacje takie mogą zwłaszcza wchodzić w rachubę, gdy z zasadami tymi nie dałoby się pogodzić rażącej krzywdy, jakiej doznałby małżonek sprzeciwiający się żądaniu rozwodu, albo gdy przeciw rozwodowi przemawiają poważne względy natury społeczno-wychowawczej, które nie pozwalają na to, by orzeczenie rozwodu sankcjonowało stan faktyczny powstały na tle złego traktowania i złośliwego stosunku do współmałżonka lub dzieci albo innych przejawów lekceważenia instytucji małżeństwa i rodziny lub obowiąz­ ków rodzinnych. Należy przy tym mieć na uwadze, że sprzeczność rozwodu z zasadami współżycia społecznego z reguły nie zachodzi, gdy małżonek sprzeciwiający się rozwodowi ponosi wyłączną winę rozkładu pożycia albo gdy przy wspólnej winie brak podstaw do przyjęcia, że wina małżonka, który żą­ da rozwodu, jest znacznie cięższa. Poz. 97 na paremia "summum ius - summa iniuria". Stanowią one wyraz określonego etapu rozwoju historycznego i w miarę postępów socjalizmu będą ulegały dalszym zmianom i prze. kształceniom. Treść , zasad współżycia społecznego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej określa podstawowa dla społeczeństwa: budując e go socjalizm idea humanizmu.i służące jej realizacji zasady wzajemnej pomocy oraz świadomej dyscypliny społeczn'ej . Zasady współżycia społecznego z istoty swej nie nadają się do wyczerpującego skatalogowania. Zarysowały' się one jednak w sposób wyrażny w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, które mimo zmiany stanu prawnego zachowało pod tym względem pełną aktualność. Jeśli chodzi o problematykę nin'i ejszych wytycznych', wymienić wśród nich - jako szczególnie doniosłe - na- leży: zasadę trwałości małżeństwa i ochrony rodziny z uwzględ­ nieniem jednak dopuszczalności rozwodu jako środka niezbędnego do likwidacji szkodliwych społecznie, martwych, formalnie tylko istniejących związków małżeńskich oraz zasadę, według której obowiązki wynikające ze stosunków małżeńskich i rodzinnych nie powinny ograniczać życia osobistego w większym zakresie, niż tego wymaga dobro rodziny. III. W dążeniu do należytego zabezpieczenia interesu społecznego w orzecznictwie rozwodowym K.r.o. nie ogranicza się do wprowadzonej wart. 56 § 2 generalnej przesłanki negatywnej, wyłączającej dopuszczalność rozwodu w razie jego sprzeczności z zasadami współżycia społecznego. W tymże Kwestię niedopuszczalności rozwodu ze względu na raprzepisie bowiem spośród okoliczności, które mogą wskazyżące pokrzywdzenie współmałżonka należy oceniać w świe­ tle zasad humanitaryzmu z właściwym uwzględnieniem cza- wać na taką sprzec zność, K.r.o. wyodrQbnia wzgląd na dobro su trwania małżeństwa, rozkładu jego ciężarów, sytuacji oboj- wspólnych małoletnich dzieci małżonków, jako samod z ielną negatywną przesłankę rozwodu. Stanowi to wyraz podstaga małżonków, a w szczególności ich wieku, stanu zdrowia, wowej dla naszego prawa rodzinnego zasady ochrony intezdolności do zaspokajania potrzeb osobistych i innych okoliczności, mogących charakteryzować materialne i moralne .. resów dzieci i oznacza zakaz orzekania rozwodu, jeżeli dobro małoletnich dzieci miałoby wskutek takiego orzeczenia ucierwarunki życiowe obojga małżonków. Za sprzecznością rozwodu z zasadami współżycia spo- plec, choćby inne przesłanki dopuszczalności rozwodu istniały. łecznego może przemawiać ujemny stosunek do dzieci, i to nawet wtedy, gdy brak podstaw do zastosowania szczególnej przesłanki negatywnej, w myśl której rozwód jest niedopuszczalny, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków. Zasady współży­ c;:ia społecznego nie ograniczają bowiem obowiązków rodziców tylko do okresu małoletności ich dzieci ani też nie wyłączają możliwości negatywnej oceny moralnej skutków rozwodu, gdy status quo w sytuacji małoletnich dzieci zostaje zachowany. Chódzić tu może zwłaszcza o stosunek do dzieci pełnoletnich, lecz jeszcze nie samodzielnych i pot r zebujących pomocy rodziców, jak również o inne sytuacje, w których rozwód nie mógłby wprawdzie spowodować dalsze go pogorszenia warunków życiowych dzieci, ale prowadziłby do wyników z punktu widzenia moralnego rażąco niepożądanych. Gdy zatem zostanie ustalone, że małżonek żądający rozwodu w sposób rażący zaniedbuje swe obowiązki rodzicielskie, przerzucając tenl' ciężar na drugiego małżonka albo na inne osoby lub organy pomocy sp.ołecznej, żądanie rozwodu może się okazać sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, choćby nawet orzeczenie rozwodu nie powodowało dalszego pogorszenia sytuacji wspólnych małoletnich dzieci małżon­ ków. Oceniając, czy dobro małoletnich dzieci małżonków nie sprzeCIWIa się rozwodowi, należy przede wszystkim rozważyć, czy rozwód nie spowoduje osłabienia więzi z dziećmi tego z małżonków, przy którym dzieci nie pozostaną, w stopniu mogącym ujemnie wpłynąć na wykonywanie jego obowiązków rodzicielskich. Wśród okolic z ności z tego punktu widzenia istotnych na plan pierwszy wysuwa się ponowny związek małżeński jednego lub obojga małżonków, którego zawarcie stanowi często_ istotny motyw ubiegania się o rozWód. Tak co do tej, jak i co do innych podobnych okoliczności nie byłoby dopuszczalne domniemanie ogólne ani co / do tego, że pod tym względem rozwód w zasadzie dobru dzieci nie zagraża, ani też że z reguły zagrożenie takie zachodzi, co byłoby równoznaczne z zakazem rozwodu w razie istnienia wspólnych małoletnich dzieci, czego kodeks ' nie przewiduje. Gdy jednak rozwód dotyczyć ma małżeństwa wielodzietnego, w którym obowiązek utrzymania i wychowania małoletnich dzieci w pełni wyczerpuje możliwości zarobkowe i majątkowe małżonków, wzgląd na dobro tych dzieci może przemawiać przeciwko orzeczeniu rozwodu i otworzeniu w ten sposób ich rodzicom możliwości założe­ nia nowej rodziny. Z powyższych przykładów wynika, że rola zasad współ­ polega na synchronizowaniu przepisów prawa z nakazami moralności i obyczajów, na uelastycznianiu prawa i zapobieganiu stanom, do których odnosi się zna- Uszczerbku dla małoletnich dzieci można dopatrzyć się w orzeczeniu rozwodu, gdy istniejący stan faktyczny nie pozwala na rozstrzygnięcie o sytuacji dzieci w sposób zapewniający zaspokojenie ich potrzeb materialnych i moral- życia społecznego Monitor Polski Nr 14 "--l 210 ---' Poz. 91 ~~~~~~~~--------------------~~------------------------------~ . ,~ Jednakże błędny byłby pogląd, że tylko tego rodzaju nych co najmniej w takim zakresie, w jakim potrzeby te przesłanki pozwalają na zdyskwalifikowanie odmowy zgody zaspokajane są obecnie. Dotyczy to zwłaszcza wypadków, na rozwód. Na jego wadliwość wskazu je przede wszystkim: w których wspólna piecza faktyczna obojga rodziców jest w ustalonych okolicznościach konieczna i w pewnym zakre-, , charakter zasad współżycia społecznego, których istota polega na tym, że są to obiektywne r eguły postępowania, słu­ sie wykonyvvana, a istniejące pomiędzy małżonkami stosunżące za kryterium oceny, co zasługuje lub nie zasługuje na ki nie r oku ją szans na utrzymanie tego stanu rzeczy po aprobatę z punktu widzenia poglądów spoleczeIl5twa, a nie rozwodzie. osoby zainteresowanej. Za wnioskiem, że dobro dzieci ucierpi wskutek rozwodu, Z uznaniem odmowy zgody na r ozwód za sprzeczną z zamoże przemawiać ni eus t ępliwe stanowisko małżonków c'o do sadami współżycia społecznego nie musi przeto się łączyć-' sposobu wykonywania w przyszłości władzy rodzicielskiej , i z 'reguły się nie łączy - ujemna ocena moralna małżonka, a zwłaszcza domaganie się k ażdego z rodziców, by dzieci który swej zgody odmawia. W wielu bowiem wypadkach powierzono jemu z wyłączeniem wszelkiej ingerenc ji drupodłożem odmowy zgody n a rozwód jest subiektywne poczugiego małżonka . Dotyczy to w szczególności wypadków, gdy cie krzywdy małżonka niewinnego, co wyłącza moż li wość naistni e ją podstawy do przewidywania, że utrzymanie status piętnowania jego odmowy j ako moralnie ni ew łaści we j. , quo w stosunkach wzajemnych rodziców będzie dla ich maPrzeciwna wykładnia prowadziłaby do oddalania z re: łol etn ich dzieci bardziej korzystne. guły powództw o rozwód wytaczanych przez małżonka wyNie należy jed nak tak że tracić z pola widzenia sytułącznie winnego rozkładu pożycia, bez względu na obiektywacji, w których istni ejący między małżonkami stan napięcia nie istni ejące okoliczności, a więc r ównież bez względu na wpły" tak niekorzystnie na warunki życiowe dzieci, że to, czy utrzymywa nie formalnego tylko i martwego od dłu­ wzgląd na ich dobro nie mógłby uza sadniać odmowy rozwodu. giego Czasu związku mał żeńskieg o zna jduje uzasa dnienie w Dla oceny, czy dobro dzieci ucierpi wskutek orzeczenia argumentach natury społec z no-wychowawc ze j oraz niezależ. rozwodll, może t eż mieć istotne znaczenie wiek dzieci, ich nie od oceny wartości społecznej istni e j ącyc h nowych związ­ dotychczasowe stosunki z rodzicami, jak również stan zdro- ków fakt ycznych. Byłaby to radykalna, lecz niczym nie uzawia i stopień wrażliwości dzieci. Uwzględnienie takich i po- sadniona zmiana judykatury utrwalonej pod rządem poprzeddobnych okoliczności, które charakteryzują dzieci i istniej ą ­ nio obowfązującego art. 30 § 2 Kodeksu rodzinnego z 1950 r. W istocie bowi em mimo częścio,';'o odmiennego unormowace stosunki rodzinne, oraz ro zważenie ich po zas ięgnięciu, nia -iN art. 56 § 3 K.r.o. dopuszczalności rozwodu na żądanie w razie potrzeby, opinii biegłego psychologa, może stanowić małżonka wyłącznie winnego ro zkładu ogólna tendencja istotną pomoc dla sądu przy ocenie wpływu ewentualnego , rozwodu na dobro wspólnych małoletnich dzieci stron. Ko- ustalona w dotychczasowym orzecznictwie dot yczącym tego r zy stając z opinii biegłego psychologa, nal eży zachować darodz ju spraw nie utraciła w zasadzie aktualnośc' leko id ącą ostrożność, aby dziecko nie zostało wciągnięte Nadal więc aktualne pozostaje założenie, że rozwód ma do procesu rozwodowego rodzi ców. na celu wyeliminowanie szkody, jaką 'z punktu widzenia społecznego byłoby utrzymywanie formalnyćh węzłó w małżeń­ Wbr ew wysuwanym nieraz sugestiom stwierdzić ' należy, skich, gdy małżeństwo nie istnieje faktycznie i nie ma szans że jak to już poprzednio zaznaczono - brak podstaw do na dp,lsze jego funkcjonowanie. Nie uległ też zmianie pogląd, uznania, że dobro dzieci z regu ły nie sprzeciwia się r.ozwoże motywem zakazu rozvlod u na żądanie małżonka wyłączdo wi, nie ma t eż w tym zakresie domniemania przeciwnego. • W związku z tyn. sądy obowiązane są na podstawie szcze gó- nie winnego ro zkł adu są wz ~ lędy n atury społ eq;no-w ych o­ wawczej, które nie pozwalają na orzeczenie rozwodu wów- ' łowo ustalonych okoliczności uzasadniać swój pogląd co do tego, czy i jaki wpływ na sytuację wspólnych małoletni c h czas, gdy mogłoby to stać się zachętą do samowolnego zrydzieci stron wywiera rozstrzygni ęc ie w sprawie o rozwód, wania małżeństw lub l ekcew a że nia obowiązków rodzinnych. zarówno wtedy, gdy rozwód or zek ają, jak i wtedy, gdy żą ­ Poglądy te zawierają podstawowe wskazania, miarodajdanie rozwodu, z powodu jego sprzeczności z dobrem mało­ ne dla oceny żądań i oświadczeń małżonków w sprawach letnich dzieci, ul ega oddaleniu. Wymaga to właściwego o rozwód. Wskazania te stanowią zarazem wyraz aktualnych uwzględnienia okoliczności dotyczących sytuacji dzieci przy w tej dzi edzinie zasad współżycia społ ecz nego i w związku zbieraniu materiału dowodowego w toku całego postępowa­ z tym mają decydujące znaczenie dla odpowiedzi na pytania w sprawie o rozwód, a nie tylko w końcowej jego fazie. nie, kiedy odmowę zgody na rozwód żądany przez małżonka wyłącznie winnego rozkładu uznać należy za sprzeczną z tyIV. mi zasadami. W świetle zatem przytoczonych poprzednio poglądów pominięcie odmowy zgody na rozwód, jako sprzeczW myśl art. 56 § 3 K.r.o. uwzględnienie żądania rozwonej z zasadami współżycia społecznego, nastąpić powinno du zgłoszonego przez małżonka wyłącznie winnego rozkładu wtedy, gdy w ustalonych 'okolicznościach nie zachodzą wzglę­ pożycia, gdy drugi małżonek nie wyraża na to zgody, jest dy, jakimi kierował się ustawodawca wprowadzając zakaz dopuszczalne tylko wtedy, gdy odmowa zgody na rozwód rozwodu na żądanie małżonka wyłącznie winnego, tzn., gdy jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współ­ nie ma podstaw do przyj ęc ia, że orzeczenie rozwodu może życia społecznego. wywołać niepożądane skutki społec:zno-wychowawcze w zakresie dyscypliny stosunków rodzinnych. Przy stosowaniu tego przepisu ujawnila się w orzecznictwie t endencja do takiej jego wykładni, która uzależnia uznaSkut ecz ność odmowy zgody na rozwód w świetle zasad nie odmowy zgody na rozwód za spr zeczn ą z zasadami współ­ współżyci-a społecznego należy nie tylko oceniać na podstażycia społecznego od stwierdzenia, że jej motywy zasługują wie wszechstronnego wyjaśnienia i rozważenia okoliczności, na potę p i enie z punktu widzenia moralnego. które dotyczą małżonka niewinnego, lecz także mieć na uwadze sytuację dzieci z małżeństwa i dzieci małżonka wystę­ Oc zywiście , gdy motywy takie zachodzą, a w szczególności, jeśli istnieje podstawa do ustalenia, że małżo nek niewin; pującego z żądaniem rozwodu, z uwzględnieniem ich warunków życiowych, jak również sytuację osób życiowo związa­ ny odmawia zgody na rozwód wyłącznie w zamiarze szykany nych z małżonkami. albo dla zemsty lub z nienawiści do małżonka winnego, uznaj nie odmowy za sprzeczną z zasadami współżycia społeczne­ go nie bud7.i wątpliwości. Istotne z tego punktu widzenia znaczenie mogą mieć zwłaszcza przyczyny rozkładu oraz sytuacja powstała w okre- ______________________________________________ Monitor Polski Nr 14 I--l Ql f ______________________________________ ~ ~ sie braku pożycia małżonków, a w szczególności istniejące związki pozamałżeńskie i dzieci w nich urodzone, jak również celowość społeczna zalegalizowania tych związków. Odnosi się to przede wszystkim .do sytuacji, gdy z małżeństwa . nie ma dzieci albo gdy dzieci są już samodzielne. Odmowa w takich warunkach zgody na rozwód, prowadząca do uniemożliwi'enia zalegalizowania nowego harmonijnego związku, w którym wychowują się małoletnie dzieci, gdy ich interesowi nie można przeciwstawić równorzędnego interesu dzieci ifochodzących z małżeństwa, najczęściej nie znajdowałaby usprawiedliwienia w należycie rozumianych zasadach współ­ życia społecznego . Gdy natomiast w małżeństwie są mało­ letnie dzieci, ocena skuteczności odmowy zgody na rozwód będzie zależała od porównania położenia i ' warunków życia małżonka niewinnego i dzieci z małżeństwa z sytuacją mał­ żonka wyłącznie winnego i jego faktycznej rodziny. Dopiero wynik tego porównania przy uwzględnieniu innych okoliczności, a zwłaszcza czasu trwania rozkładu pożycia lub rozłączenia małżonków, może dać odpowiedż na pytanie, czy odmowa zgody na rozwód jest zgodna z zasadami współży­ cia społecznego. Upływ czasu od chwili ustania pożycia małżonków, mimo że w obecnym unormowaniu nie jest już koniecznym Warunkiem rozwodu na żądanie małżonka wyłącznie winnego rozkładu, nie stracił znaczenia jako jedna z istotnych okoliczności, które mogą mieć wpływ na ocenę, czy odmowa zgody na rozwód jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia spo ł ecznego. Na wynik takiej oceny może zwłas z cza wywrzeć wpływ trwający od wielu lat brak jakichkolwiek przejawów wię z i faktycznej między małżon: kami, nawet gdy nie towarzyszy temu założęnie przez mał­ żonka wyłącznie winnego nowej faktycznej rod ziny. Dłuższy bowiem upływ czasu z reguły wywołuje istotne, choć nie zawsze dające się ściśle skonkretyzować, zmiany w sytuacji życiowej małżonków i może wskazywać na to, że odmowa w tych warunkach zgody na rozwód sprzeciwia się zasadom współżycia społecznego. Chociaż także w takim wypadku należy brać pod uwagę całokształt okoliczności, łącznie z sytuacją małżonka odmawiającego zgody na rozwód, to jednak z omaWianego punktu widzenia upływ czasu nabiera z biegiem lat coraz większej wagi. Orzekając rozwód na żądanie małżonka wyłącznie winnego rozkładu, mimo braku zgody współmałżonka, sąd obowiązany jest stanowisko swoje w sposób należyty uzasadnić, a w szczególności ustalić okoliczności, na podstawie których uznał odmowę zgndy na rozwód za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego. Ocena w świetle art. 56 § 3 K.r.o. odmowy zgody na rozwód z punktu widzenia zasad współżycia społecznego stanowi stosowanie prawa materialnego; uchybienia przeto w tym zakresie sąd rewizyjny, stosownie do art. 381 § 1 K.p.c., obowiązany jest brać z urzędu pod rozwagę. v. Obserwacja praktyki lat ostatnich wykazuje. że sądy nie zwróciły dostatecznej uwagi na' zmiany, jakie w zakresie rozstrzygania w wyroku rozwodowym o władzy rodzicielskiej wprowadził art. 58 K.r.o. w porównaniu ze stanem ' prawnym wynikając y m z art. 32 Kodeksu rodzinnego z 1950 r. i art. 437 d. K.p.c., chociaż zmiany te mają charakter zasadniczy. Idą one w dwóch kierunkach. Po pierwsze, K.r.o. odstąpił od wynikającej z poprzednio przepisów zasady, według której w wyroku orzekającym rozwód sąd mógł powierzyć wykonywanie wła­ dzy rodzicielskiej nad dzieckiem tylko jednemu z małżon­ ków. Obecnie dopuszczalne jest także pozostawienie pełni obowiązujących ~Poz. 97,. władzy rodzicielskiej obojgu rozwiedzionym małżonkom. Takiego rozstrzygnięcia nie można jednak traktować jako reguły. Wymaga ono bowiem ustalenia, że stosunek wzajemny małżonków oraz inne okoliczności, a przede wszystkim ich dotychczasowy stosunek do dzieci oraz wzajemne kontakty w tym zakresie, zapewniają szanse zgodnego wykonywania przez oboje rodziców władzy rodzicielskiej wspólnie, w sposób odpowiadający dobru dziecka i interesowi społecznemu (art, 95 § 3). Po drugie, art. 58 K.r.o. inaczej określa obowiązki i prawa rodziców względem dziecka w razie powierzenia wykonywania władzy rodzicielskiej tylko jednemu z nich. W takim wypadku sąd obowiązany jest określić w wyroku w sposób konkretny, do jakich obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka ogranicza władzę rodzicielską drugiego rodzica. Inaczej więc niż art. 437 d. K.p.c., który nie przewidywał bezpośredniego współudziału drugiego małżonka w wykonywaniu władzy rodzicielskiej, art. 58 Kr.o. stanowi, że także przy powierzeniu wykonywan~a władzy rodzicielskiej jednemu z rozwiedzionych rodziców drugi małżonek zachowuje w niej udział, z tym jednak zastrzeżeniem, że w takim wypad'ku jego władza rodzicielska nie dotyczy mająt­ ku, w stosunku zaś do osoby dziecka powinna zostać w wyroku orzekającym .rozwód ogruniczona "do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka". Przewidziany w zdaniu _drugim art. 58 K.r.o. nakaz okrei uprawnieó' w stosunku do osoby dziecka, odpowiadających zakresowi władzy rodzicielskiej tego z rodziców, któremu jej wykonywania nie powierzono, zmierza do zlikwidowania wytworzonej na tle poprzednich przepisów praktyki, polegającej na tym. że sąd w takim wypadku ograniczał się zazwyczaj de-ogólnikowego stwierdzenia, że drugiemu z małżonków pozostawia nadzór nad wykony-. waniem władzy rodzicielskiej i prawo utrzymywania z dzieckiem kontaktów osobistych. Takie bowiem ogólnikowe rozstrzygnięcie z istoty rzeczy nie mogło odpowiadać różnorod­ nym sytuacjom życiowym dzieci po rozwodzie ich rodziców. ślenia obowiązków Treść art. 58 nie daje żadnej podstawy do stosowania podobnego szablonu także z tej przyczyny, że prawo do nadzoru nad wykonywaniem władzy rodzicielskiej nie mieści się w sferze tej władzy i tym samym nie stanowi nawet ograniczonego jej składnika. Władza rodzicielska współmałżonka powinna więc w tym wypadku polegać na określonych obowiązkach i uprawnieniach w stosunku do osoby dziecka, a nie na nadzorze nad osobą władzę tę sprawującą. Prawo zaś utrzymywania kontaktów z dzieckiem, o czym także była mowa wart. 437 d. Kp.c., nie zależy od sprawowania .wła­ dzy rodzicielskiej, skoro do zakazania styczności osobistej z dzieckiem rodzicom pozbawionym władzy rodzicielskiej konieczne jest specjalne orzeczenie sądu (art. 113 Kr.o.). W każdym przeto wypadku, w którym wykonywanie wła­ dzy rodzicielskiej powierza się jednemu z rodziców, należy' w wyroku orzekającym rozwód określić w sposób konkretny, do jakiego rodzaju obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka ogranicza się władzę rodzicielską drugiego z rodziców. Określenie takie wymaga szczegółowego ustalenia wszel .. kich okoliczności dotyczących aktualI).ej sytuacji życiowej wspólnych małoletnich dzieci stron oraz związanego z tym: wzajemnego stosunku małżonków i rozważenia na tej pod.. stawie, w jakim zakresie wzgląd na dobro dzieci i interes społeczny (art. 95 § 3) uzasadniają potrzebę i pozwalają bez obawy o częste konflikty ---, na wspólne wykonywanie przez oboje rozwiedzionych rodziców obowiązków i upraw .. nień w stosunku do osoby dziecka, należących do władzy rod~icielskiej. Monitor Polski Nr 14·, - 212 Poz. 97 ------------------------------------------------------------------------------------ Odnosić się to powinno przede wszystkim do sprawy pieczy nad osobą dzieci oraz ich wychowania, jako stanowią­ cych główny przedmiot władzy rodzicielskiej (art. 95 § l). Treść obowiązków i uprawnień małżonka, któremu wykonywania władzy rodzicielskiej nie powierzono, może więc - przykładowo biorąc - obejmować decyzje co do kwestii związanych ze zmianą miejsca pobytu dzieci, z organizowaniem ich wypoczynku i wczasów, ich leczeniem, z wyborem szkoły, nauką pozaszkolną, zasadami wychowania, kierunkiem i zakresem wykształcenia, praktyką zawodową, wyborem zawodu itd. Zależnie od sytuacji może zachodzić potrzeba określenia czasu i miejsca widywania się takiego małżon­ ka z dziećmi. Można też zastrzec, że zgoda drugiego z- rodziców konieczna jest - tak jak w wypadku opieki (art. 156 Kr.o.) - we wszystkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby małoletnich dzieci. Pomocne przy określeniu zakresu powyższych obowiąz­ ków i uprawnień mogą być wypowiedzi stron, którym należy umożliwić zgłaszanie wniosków w tym przedmiocie; zasadność tych wniosków powinna być jednak skontrolowana w świetle wspomnianych poprzednio ustaleń, dotyczących sytuacji dzieci przed orzeczeniem rozwodu. Ewentualne różnice zdań rodziców - tak w wypadku, gdy po rozwodzie sprawują oni władzę rodzicielską wspól- nie, jak i wówczas, gdy jednemu z rodziców przyznano nie- , które tylko uprawnienia z zakresu tej władzy, a sprzeczność zdań dotyczy sprawy objętej tymi uprawnieniami - rozstrzY-., ga sąd opiekuńczy na podstawie art. 97 § 2 K.r.o. Jeżeli na tle okoliczności sprawy niebezpieczeństwo konfliktów przy wspólnym wykonywaniu władzy rodzicielskiej przez oboje małżonków, nawet w ograniczonym zakresie, ' okaże się na tyle realne, że sąd' uzna za wskazane w ogóle wyłączyć drugiego małżonka od udziału we władzy rodzi~ cielskiej, można to osiągnąć - jeżeli są do tego podstawyprzez pozbawienie go władzy rodzicielskiej, dopuszczalne także w wyroku orzekającym rozwód (art. 112 Kr.o.). Orzekając rozwód sąd może również wydać zarządzenie ograni..czające \.Vładzę rodzicielską stosownie do art. 109 Kr.o. Rozstrzygnięcie o włapzy rodzicielskiej nad wspólnymi małżonków należy do podstawowych ob.owiązków' sądu orzekającego rozwód, a w związku z tym potrzebny do tęgo materiał dowodowy należy zbierać w toku całego postępowania. małoletnimi dziećmi W razie zmiany okoliczności, uzasadniającej potrzebę zmiany rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej, zamieszczonego w wyroku orzekającym rozwód, może to uczyąić sąd opiekuńczy na podstawie art. 106 Kr.o. Reklamacje z powodu niedoręczenia poszczególnych numerów wnosić należy do Administracji Wydawnictw Urzędu Rady MInistrów (Warszawa 34, uL Powsińska 69nl - skrytka pocztowa nr 3) w terminie 10 do 15 dni po otrzymaniu następnego kolejnego numeru. Oplata za prenumeratę Monitora Polskiego wy nosi: rocznie 75,- zl, pólrocznie 45,- Prenumeratę można zgłaszać zł. tylko na okres roczny (od 1.I) lub na okres półroczny; (od 1.I i od I.VII). Oplata powinna być uiszczona co najmniej na miesiąc przed okresem prenumeraty, a więc za okres roczny lub za I półrocze - do dnia 30 listopada, za II półrocze - do dnia 31 maja. Do abonentów, którzy opłacą prenumeratę po tych terminach, wysyłka pierwszych numerów dokonana zostanie z opóżnieniem. Oplata za prenumeratę powinna być dokonana przelewem lub trzyodcinkowym przekazem pocztowym na konto Administracji \Vydawnictw Urzędu Rady Ministrów w Narodowym Banku Polskim, IV Oddział Miejski, Warszawa nr 1551-91-
17. Rachunków za prenumeratę nie wystawia się. Na odcinku wpłaty należy podać dokładną nazwę instytucji (bez skrótów), nazwę i numer doręczającego urzędu pocztowego (jak Warszawa 10, Poznań 3 itp.), powiat, ulicę, nr domu, nr skrytki pocztowej oraz ilość zamawianych egzemplarzy Monitora Polskiego. Pojedyncze egzemplarze Monitora Polskiego nabywać można w punktach sprzedaży w Warszawie: Al. I Armii Wojska Polskiego 2/4, "Dom Książki" - Księgarnia Prawno-Ekonomiczna - ul. Nowy Świat 1, kiosk "Domu Książki" w gmachu sądów al. Gen. Świerczewskiego 127, w kasach Sądów Wojewódzkich w: Białymstoku, Katowicach, Kielcach, Koszalinie, Łodzi, Olsztynie, Opolu, Rzeszowie, Wrocławiu i Zielonej Górze oraz w kasach Sądów Powiatowych w: Bydgoszczy, Bytomiu, Cieszynie, Czę­ stochowie, Gdańsku, Gdyni, Gliwicach, Kaliszu, Krakowie, Lublinie, Nowym Sączu, Ostrowie Wlkp., Poznaniu, Przemyślu, Raciborzu, Radomiu,Szczecinie, Tarnowie, Toruniu i Zamościu. Redakcja: Urząd Rady Mini5trów - Biuro Prawne, Warszawa, al. Ujazdowskie 1/
18. Administracja: Administracja Wydawnictw Urzędu Rady Ministrów, Warszawa 34, ul. Powsińska 69/71 (skrytka pocztowa nr 3). Tłoczono z polecenia Prezesa Rady Ministrów w Zakładach Graficznych "Tarnka". Zakład nr I. Warsza\,>:a, ul. Tarnka
19. Zam.
20. Cena 3.20 zł