← Polska

Obwieszczenie Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 1 lutego 1973 r. o wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej.

Monitor Polski Nr 8 Poz. 51, 52 I 53 142 - Załączuik nr 2 uchwały Rady Państwa • dnia 3 lutego 19:3 r. (poz. 51). TABELA STAWEK DODATKÓW SPECJALNYCH , Stawka I 1 2 3 / .. 4 I K wota w złotych I Stawka 4.500 9 4.000 10 3.500 11 3.000 12 , 5 2.600 13 6 2.200 14 7 1.900 15 8 1.650 16 Kwota w złotych 1.400 1.200 I I I I i 1.000 800 , 650 500 350 200 52 ZARZĄDZENIE Nr 9 PREZESA RADY MINISTROW z dnia 31 stycznia 1973 r. :!mlenlające- zarządzenie w sprawie ograniczenia opinlowa nla celowości Importu wyrobów przemysłu elektromas zynowego. - Zarz ądza się, co następuje: stanowisk pomiędzy jedzapotrzebowanie na zakup za granicą a komisją - ostateczną decyzję co do konieczności dokonania zakupu za granicą podejmuje na wniosek właściwego ministra, występującego w imieniu jednostki zamawiają­ cej, Przewodniczący Komisji Planowania przy Radzie Ministrów." ,,§

  1. W razie nostką § t. W zarządzeniu nr 42 Prezesa Rady Ministrów z dnia 15 maja 1972 r. w sprawie ograniczenia opiniowania celowości importu wyrobów przemysłu elektrom'aszy~ nowego (Monitor Polski Nr 29, poz. 158) wprowadza się następujące zmiany: 1) w § 6 ust. 4 wyrazy "Główną Komisję do Spraw Importu" zastępuje się wyrazami "Przewodniczącego Komisji Pl-anow'ania przy Radzie Ministrów", I§ 2; rozbieżności zgłaszającą Zarządzenie wC;hodzi w życie z dniem ogłoszenia : Prezes Rady Ministrów: P. Jaroszewicz 2) § 7 otrzymuje brzmienie: 53 OBWIESZCZENIE PIERWSZEGO PREZESA SĄDU NAJWVZSZEGO z dnia l lutego 1973 r. ' o wytycznych wymiaru sprawiedliwości - l . praktyki sądowej. Na podstaw!.e art. 28 , ust. 3 ustciwy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz., 54) i § 6 uchwały Rady Państwa z dnia ' 22 maja 1962 r. w sprawie regulaminu Sądu Najwyższego (Monitor Polski Nr 45, poz. 210) ogłaszam uchwałę powziętą przez Sąd Najwyż­ szy na posiedzeniu pełnego składu Izby Cywilnej w dniu )9 grudnia 1972 r., ustalającą ' wytyczne wymiaru sprawie- dliwości i praktyki sądowej w zakresie stosowania przepisów art.'412 Kc i art. 197 Kpc. Treść. uchwały podana jest w załączniku do- niniejsze- ' go obwieszczenia. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego: J. Balia Monitor Polski Nr 8 143 Poz. 53 · -: Załącznik do obwieszczenia Pierwsze go Prezesa Sądu N"iwyżs7(~go z dnia 1 lutego 1973 r. (poz. 53). UCHWAtA PEŁNEGO SKŁADU IZBY CYWILNEJ SĄDU NAJWY!SZEGO z dnia 19 grudnia 19"f2 r, III CZP 57!V Sąd Najwyższy ••• na wniosek Prokuratora Generalnego PRL z dnia 23 lipca 1971 r. na podstawie art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie NaJwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) u c h wal i ł: wytyczne wymiaru sprawiedliw o ści i praktyki sądowej w zakresie 'stosowania przepisów art. 412 Kc i art. 197 Kpc. Przepisy art. 412 Kc norm u ją nową instytucję Dle znaną poprzednio obowiązującemu prawu. Stanowi ona jeden ze środków przeciwdziała n ia przejawom naruszanld porządku prawnegc
  2. Jej donio s łość wyraża się przede wszystkim w funkcji prewencyj no-wychowawczej. W orzecznictwie sądów wys tąpiły rozbieżności oraz wątpliwości co do przesłane k i zakresu stosowania art. 412 Kc, jak i związanego z nim art. 197 Kpc. W celu zapewnienia prawidłowego st osowania tych przepisów i jednolitości orzecznictwa Sąd N ajwyższy - Izba Cywilna wyjaśnia, co następuje:
  3. Przepadek przedmiotu świadczenia :z: mocy samego prawa w chwili następuje spełnienia świadcz e nia. Brzmienie przepisu art. 412 Kc, a zwłaszcza zwrot "ulega przepadkowi", prowadzi do wniosku, że przepadek świadczenia nie jest- uzależniony od orzeczeJtia sądu, lecz następuje z chwilą, gdy zostają s pełnione przesłanki w tym przepisie przewidziane. Z tą ch w ilą przedmiot świadczenia przechodzi z mocy prawa na rze cz Skarbu Państwa. Ponteważ spełnien i e świadczenia st Ije się skuteczne dopiero z chwilą jego przyjęcia przez os )bę, na której rzecz dokunano świadczenia zgodnie z wol! świadczącego, uznać ndleży, że przepadek następuje v chwili, gdy _świadczeDle zostaje przyjęte . Konsekwencją takiego unormowania jest to, że sarno zaofiarowanie świa kzenia, jeżeli nie zostało przyjęte (np. odmÓwiono przyj ~cia łapówki), n'ie pOW.lduje przepadku. Podobnie nie nc stępuje przepadek na skutek samego zaciągnięcia zob, , wiązania do spełnienia świadczenia w warunkach prze ' ddzianych wart. 412 Kc. Powództwo o . wykonanie takieg l zobowiązania, nieważne­ go z mocy art. 'S8 Kc, podlega " ddaleniu.
  4. Przesłanką przepadku z art. 412 Kc jest, aby zarówno świadczenie spełnione w zamian za dokon mie cżynu zabronioneuo, jak i realizacja celu czynności pra wnej, miały charakter działania nieuodziwego. Przez działanie ni ~godziwe rozumieć należy · takie działanie, k óre zmierza bezpośrednio do pogwałcenia lorządku prawnego i ze względu na rażące niemoralne lub aspołecz­ ne pobudki zasług Ije na. szczególne potępie­ nie. Sformułowanie art. ,412 Kc; który przewiduje w razie w J.im przesłanek przepadek świadczenia, oraz ujęcie art. Si Kc · ok.reślającego, kied y czynność prawna jest nieważna ze . względu na' jej treść, spełnienia się określonych są w pewnym zakresie do siebie zhliżone, Do obydwu · bowiem tycp artykułów ustawodawca wprowadził niektóre analogiczne przesłanki ich zastosowania. Tymi wspólnymi przesłankami są: sprzeczność w wypadku ' art. 58 · Kc czynności prawnej, a w wypadku art. 412 Kc celu tej czynności z prawem lub z zasadami współżycia społecznego. Doprowadziło to do błędnej praktyki nlektóry,:h sądów, prowadzącej niejako do utożsamiania zakresu działania obydwu artykułów, a polegającej na przyjmowaniu, że w każdym wypadku sprzeczności czy n ilOŚCi prawnej z prawem lub z zasadami współżycia społecznego wchodlą w rachubę obydwie sankcje; to jest zarówno nieważność. jak i pr:zepadek. Praktyka ta jest błędna. Już bowiem samo porównanie brzmienia obydwu artykułów prowadzi do wniosku, że Dle każda czynność prawna naruszająca prawo lub zasady współżycia społecznego powoduje przepadek świadczeDla. choć jest ex lege nieważna. O ile bowiem w wypadku art. S8 Kc chodzi o sprzeczność z prawem lub z zasadami współżycia społecznego treści czynności prawnej, o tyie w ait. 412 Kc punkt ciężkości leży w zamiarze stron. Z powyższego wynika, że zakres działania art. 412 Kc jest węższy od zakresu stosowania art. S8 Kc. Ten nasuwający się w sposób niemal oczywisty wniosek wymaga uściślenia przez wskazanie kryterium, które by pozwalało na rozgraniczenie sfery działania obydwu artykułów, a więc do wskazania, kiedy sprzeczność z prawem lub z zasadami współżycia społecznego rodzi skutek także w postaci przepadku, a kiedy powoduje tylko nieważność, czynności prawnej. Kierując się wskazanym wyżej celem instytucji przepadku przewidzianego wart. 412 Kc, można w drodze wykładni posłużyć się dla rozgraniczenia zakre.s u działanIa obyelwu artykułów tradycyjnym ella wszystkich zrozumiałym pojęciem niegodziwości i uznać, że do zastosowania art. 412 Kc nie wystarcza zwykła sprzeczność postę­ powania z prawem lub zasadami współżycia społecznego, lecz taka sprzeczność, która to postępowanie kwaliJikuje jako niegodziwe. Przesłanki zastosowania sankcji przewidzianej wart. 412 Kc mają więc charakter kwalihk:>wany. Kwalifikowany charakter tych przesłanek wyraża się w szczególnie ujemnej z punktu widzenia moralnego lub społecznego ocenie świadczenia dokonanego za działanie zabronione przez prawo lub sprzeczne z zasadami współ­ życia spoleczne
  5. Niegodziwość oznacza więc, że działa­ nie nią dotknięte zasługuje na powszechne potępieme z uwagi na niski moralnie lub społecznie szkodliwy jego chara kler. Jeżeli chodzi o wypadki świadczenia w zamian za dokonanie cZYD\J'·zabronionego przez ustawę lub sprzecznego z zasadami współżycia społecznego', istotna jest przede wszystkim okoliczność; aby nastąpiło przysporzenie majątkowe w formieświadczel1ia z zamiarem wynagrodzenia za dokonanie czynu określonego w tej hipotezie. Obojętne jest przy tym, czy czyn ten został już dokonany przed Monitor Połski Nr 8 144 POl. 53 ---------------------------------------------- ----------------------------------------------- - spełnieniem świadczenia, przyszłości, jak czy teł ma być dokonany w nie jest konieczne, by czyn ten w ogóle został dokonany. Element niegodziwości tkwi tutaj bądź w nakłanianiu drugiej osoby do popełnienia czynu zabronionego przez ustawę lub sprzecznego z zasadami współżycia społecznego przez dokonanie przysporzenIa majątkowego, bądi też w aprobacie i wynagrodzeniu takiego czynu już popełnionego. W również rozumieniu art. 412 Kc jako zabroniony przez czyn, którego popełnienie zagrożone jest karą sądową, a jako sprzeczny z zasadami współżycia społecznego czyn godzący . w zasady moralności socjalistycznej. Oczywiście wchodzą tu w rachubę wyłącznie czyny popełnione rozmyślnie. Przykładowo skutkom przewidzianym wart. 412 Kc podlegają świadcze­ nia spełnione tytułem wynagrodzenia funkcjonariuszy publicznych za wydanie decyzji sprzecznych z prawem, stanowiących nadużycie władzy. (łapownictwo). RównIe! udzielanie korzyści pracownikom państwowym, pracownikom przedsiębiorstw państwowych oraz organizacji spół­ dzielczych, nie będących funkcjonariuszami publJcznyml w rozumieniu art. 120 § 11 Kk, w · zamian za czynności sprzeczne z prawem wyczerpuje hipotezę art. 412 Kc. ustawę należy traktować Wyznaczenie wyraźnej, ostrej granicy, od której czyny zabronione lub cele czynności prawnych sprzeczne z ustawą łub zasadami współżycia społecznego mogą być uważane .za niegodziwe w wyżej określonym znaczenIU, nie jest ani praktycznie, ani teoretycznie możliwe . Można co najwyżej wskazać pewne zasadnicze kierunki, w jakich powinno iść , poszukiwanie skonkretyzowanych kryteriów oceny. Sankcja przepadku z art. 412 Kc nie ma z reguły zastosowania do świadczeń spełnionych w wykonaniu czynności prawnych, chociażby cel ich był moralnie naganny, jeżeli prawo cywilne dla uchylenia szkodliwych skutków tych czynności przewiduje dla ochrony praw osób nimi dotkniętych szczególne środki prawne. Dotyczy to w szczególności zdziałanych na szkodę wierzycieli czynriości prawnych, których skutki mogą być uchyłone w drodze powództwa opartego na przepisie art. 527 i następnych Kc. To samo odnosi się do umów przewidzianych w art. 59 Kc oraz do czynności prawnych pozornych, nieważnych z mocy art. 83 Kc. Jeżeli jednak umowa pozorna ukrywa inną .czynność prawną o celu niegodziwym, stosuje się do niej art. 412 Kc. Przepadku z mocy art. 412 Kc nie uzasadnia sama przez się okoliczność, że spełnienie świadczenia nastąpiło w wykonaniu czynności prawnej dokonanej z naruszeniem bf'zwzględnie obowiązujących przepisów prawa cywilnego. Dotyczy to przede wszystkim umów zawieranych z naruszeniem przepisów ograniczających obrót nieruchomościa­ mi rolnymi. Urnowy takie, w których kontrahenci zmIerzają do przeniesienia własności nieruchomości, nie mają celu niegodziwego, podjęte zaś przez strony działania skierowane na naruszenie prawa są tylko środkiem do zrealizowania zamiaru stron i nie mają wpływu na k walifikację czynności prawnej ze stanowiska art. 412 Kc. społecznie szkodliwe, lecz ich zwalczanie należy do stery prawa k.arnego i prawa o wykroczeniach. Stosownie do tego nie podlegają WIęC przepadkowI śWladczeDla spełnia­ ne w wykonaniu takich czynności prawnych. jak nabywanie artykułów konsumpcyjnych z tzw. nielegalnego handlu uprawianego bez właściwego zezwolenia. kupowanIe tow.'!rów po cena rh wyższych od cen normalnych . nabywanIe bonów dolarowych Polskiej Kasy OpIeki, biletów na widowiska od pokątnych sprzedawców, nabywanie od rolnjka drewna pochodzącego z nielegalnego wyrębu z v,lasnego lasu, korzystanIe z płatnych usług rzemieślniczych osób nIe mających uprawDleń lub wymaganego zezwolenia na ich wyk.onywanie itd. Przepis art. 412 Kc ma natomiast zastosowanie do transakcji towa rami, które objęte są zakazem ohrotu obwarowanym sankcjami karnymi ze wzgłędu na wanną szkodliwość społerzną . Dotyczy to w szczególności czynności wchod7ących w zakres handlu narkotykamI. handiu alkoholem, zwłaszcza pochodzącym z potajemnego wyrobu, handlu wartościamI dewizowymi itd. NieglJdziw()sĆ celu tego rodzaju czynności leży w niebezpieczeństwIe, jakim zagraża społeczeństwu r oz po wszechnianie takich artykułów jak narkotyki czy alkohol, a jeżeli chodżi o handeł dewizami - w wielkiej szkodliwości dla gospodarki naroduwej, wynikającej z pomniej szellla zasobu dewiz.
  6. Dalszą przesla nką przppadk u przpwidzianego wart. 412 Kc jest istnIeniP po stronie spełniającpgo i przy jll1t1Jąceyo !;~I\ad­ czenle świadomości niegodZIwości zaró wno celu czynności prawnej, jak i czynu zabronionego. Wprawdzie z brzmienia art. 412 Kc wynika tylko wymaganie świadomości po stronie świadczącego, jednak7e wykładnia logiczna prowadzi do wniosku . że świadom o sć , niegodziwości musi występować także po stron ie os o by przyjmującej świadczenie. W wypadku Świadczenia w ta- . mian la dokonanie czynu zabronionego przez l1StdW~ '1Ib sprzecznego z zasadami współżycia społecznpgo ŚWIadcze­ nie stanowi wynagrodzenie za czyn przestępny lub niemoralny. spełnienie świadczenia ma stanowić zarhętę dlJ jego d'lkonania. W tym więc wypadku z istoty rleCly spełniającego .i przyjmującego świadczenie łączy wspólna niegodziwość . Przyjęr i e świadrzenia w zamian za dokonanie czynu zabronion eg o przez ustawę lub spr7prznpqo z zasadami współżycia społ e cznego jest co na jmniej w takim samym stopniu niegodziwe. j a k dokonanie świadcze­ nia mającego taki cel. Niegodziwość celu świadczenia ności prawnyrh , k tó rych dotyczy w wykonaniu czynart. 41~ Kc, musi byĆ rówOlez obj ę ta świadomością przyjmująrego śWladclen i e. Wynika to z pojęcia celu. Przez cel bowiem czynnosci prawnej należy rozumieć skutek, jaki strony przez jej wykonanie zamierzają osiągnąć. Tak rozumiany cel milsi wynikać z treści cz y nności prawnej I być wspólny dla obu stron. Nie może być uważany za cel cz y nności prawnej ukryty zamiar, jaki jedna ze stron pragnie osiągnąć pf'lez wykonanie tej czynności, jeżeli druga strona tego zamiaru nie zna i go nie aprobuje. Nie podlegają również działaniu art. 412 Kc czynnośc'l prawne. z zakresu detalicznego obrotu towarami, dokonyTylko dohrowolny udziaJ stron w wykonaniu świad­ wane z naruszeniem regulujących ten obrót przepisów czenia o celu niegodziwym uzasadnia przepadek. Przepaprawnych. W czynnościach tego rodzaju, zmierzających dek nie ma więc zastosowania do przedmiotu świadczenIa z reguły do uzyskania towarów deficytowych o charak fespełnionego pod naciskiem okoliczności" które sprawiają, rze konsumpcyjnym, nie można dopatrzyć się celu niegoźe spełnienie lub pr7yjęcie świadczenia traci cechę n:e. dziwego. Dotyczy to również naruszenia przepisów n,)r- - godziwości. Nie podlega zatem przepadkowi np. suma mujących wysokość cen. Czynności takie są niewątpliwie wpłacona na żądanie za przy jęcie do szpitala chorego Monitor Polski Nr 8 145 Poz. 53 - wymagającego szybkiej pomocy lekarskiej. W takich wypadk ach wpłacającemu należy się zwrot zapłaconej kwoty, co wynika z unormowania zawartego wart. 411 pkt 1 Kc.
  7. Przepadek z art. 412 Kc daje Skarbo- samoistny tytuł do przedmIOtu wskutek czego Skarb Państwa nie staje się następcą prawnym spełniają­ cego świadczenie. Jeżeli więc przedmiotem świadczenia jest rzecz oznaczona co do t0ż­ sam ości, Skarb Państwa na skutek przepadku staje się jej właścicielem i przysługują mu wszelkie prawa do tej rzeczy oraz wszelkie roszczenia wypływające z prawa włas­ ności. Jeżeli zaś przedmiotem świadczenia są rzeczy oznaczone gatunkowo, pieniądze lub papiery wartościowe, wreszcie usługi lub inne działania, Skarb Państwa staje się wierzyc;ielem sum pienit;żnych bądż stanowiąrlch przedmiot świadczenia wykonanego w pieniądzach, bądż też stanowiących wartość pieniężną innych przedmiotów świad­ cze.nia. wi świadczenia,
  8. Przedmiot świadczenia ulega przepadkowi w całości. Gdy obie strony speł­ niają świadczenia w wykonaniu zobowiązań z umowy wzajemnej, przepadkowi ulegają przedmioty obu tych świadczeń. Przepadek obejmuje przedmiot świadczenia bez wzgiC;du na jego rodzaj, jeżeli ma wartość mająt ­ kową. Gdy świadczenie polega nie na zaplacie kwoty pieniężnej lub wydaniu rzeczy, lecz na wykonaniu czynności (np. usługi, praca), przepadkowi ulega wartość tych czynności. W praktyce świadczenie z reguły jest objęte intencją w całości, co pozwala przyjąć jako zasadę, że i przedmiot tego świadcz e nia ulega w całości przepadkowi. Zasada ta ma szczególne znaczenie w odnieslelllu do świadczeó spełnianych w wykonaniu umów wzajemnych o celuniegodziwym, gdy świadczący w zamian za własne świadczenie otrzymuje świadczenie wzaj emne, wskutek czego uzyskane przez niego wzbogacenie obejmuje Ole pełną wartość otrzymanego świadcz e nia, lecz tylko rÓżni­ cę wartości. Zjawisko takie występuje np. przy handlu wartościami dewizowymi. W takich wypadkach przepadek obejmuje' przedmioty obu świadczeó wzajemnych w całości, ponieważ według wyrażnego brzmienia art. 412 Kc przedmiotem przepadku jest nie wzbogacenie uzyskane z czynności prawnej o celu niegodziwym, lecz sam przedmiot spełnionego świadczenia lub jego wartość. niegodziwą Jeżeli przedmiot jednego ze świadczeń wzajemnych nie ulega przepadkowi, ponieważ nie stanowi własnOŚCI świadczącego (np. w razie sprzedaży rzeczy pochodzącej z kradzieży paserowi). przepadkiem objęty jest : tylko przedmiot świadczenia wzajemnego. Chociaż w praktyce przepadek z art. 412 Kc dotyczy z reguły świadczeń, których przedmiotem jest danie pieniędzy albo rzeczy oznaczonych co do tożsamości lubgatunkowo, jednak ogólne sformułowanie tego przepisu prowadzi do wniosku, że przepadek może dotyczyć wszelkiego rodzaju świadczeń, a wi~c również takich, których przedmiotem jest czynienie, jak np. świadczenie usług, pracy itp. Swiadczenie może także polegać na złożeniu ośwwdczenia woli, którego skutkiem jest wzbogacenie przyjmującego to oświadczenie, jak to np. ma miejsce przy zwolnieniu z długu. W ostatnim wypadku przepadkowi ulega wartość korzyści uzyskanej przez przyjmują­ cego świadczenie. Gdy świadczenie polega na dOKonaniu przelewu wierzytelności lub innego prawa, Skarb Panstwd staje si~ na skutek przepadku wierzycielem objętych pT,zelewem wierzytelności lub uprawnionym z innych pl il W; może więc je realizować. Gdy przedmiotem świadczenia są usługi lub inne czynności (np. uszycie' bezpłatllle ubrania przez krawca jako wynagrodze'1 ,e za "prott;kc}ę" w celu uzyskania przydliału mieszkania, oddanie w bezpłat­ ne używanie samochodu za uzyskanie prawa jazdy). przedmiot świadczenia nie może być wydany w naturze, wobec czego zgodnie z dyspozycją art. 412 Kc zdanie ostatnie, przepadkowi i wydaniu Skarbowi Państwa podlega wartość wykonanych usług lub innych 'czynności. Wartość tę określa się według cen z chwili spełnienia świadczema, li gdy chodzi o świadczenia o charakterze ciągłym (np. używanie samochodu), według cen z czasu trvlania śWI:ild­ czenia. Państwa Przepadek następujący z same go prawa z i.3toty swej powoduje nabycie pierwo tne przedmiotu przepadku i tym samym wyłącza następs t wo pra wne Skarbu Państwa w stosunku do osoby, której mienie został o przepadkietn dotknięte. Na gruncie art. 412 Kc należy także przyjąć, ze Skarb Państwa, stając się na skutek przepadku u{Jrawnionym do żądania wydania prz.e dmiotu spełnionego świ a d­ czenia , nie jest następcą prawnym świadcz ą cego w zakresie roszczeń o zwrot spełnionego świadc z enia - takie bowiem roszczenia świadczącemu w ogóle nie przysługiwa­ ły lecz staje się wierzycielem prze dmiotu świadczenIa na podstawie samoistnego tytułu wynikającego z przepadku. Na skutek tego po stronie spełniającego świadczenie nie powstaje w ogóle roszczenie o zwrot przedmiotu świadczenia na podstawie art. 411 pkt 1 Kc w zWiązku z art. 410 § 2 Kc. Natomiast z chwilą spełnienia świadcze­ nia powstaje z mocy art. 412 Kc bezpośrednio dla Skarbu Państwa TDszczenie me o zwrot, lecz o wydanie przedmio.tu świadczenia. Jest to nowe roszczenie powstające ex lege i nie pozostające w żadnym związku z osobą świad­ czącego. Na skutek przepadku Skarb Państwa staje się podmiotem praw związanych z przedmiotemspelnionego świad­ czenia, które może realizować w stosunku do osób zobuwiązanych do jego wydania. Zakres tych praw zależny jest od rodzaju przedmiotu przedmiotem przepadku jest nieruchomość lub Tzecz ruchoma oznaczona co do tożsamości, Skarbowi Państwa przysługują wszystkie roszczenia, jakle Wynikają z prawa własności. Jeżeli prze dmiotem przepadku jest kwota pienj~żna lub wartość przedmiotu śwwd­ czen ia (zdanie ostatnie art. 412 Kc), Skarb Państwa staje się wierzycielem kwoty pieniężnej. Zasadę tę stosuje s;ę także do wypadku, gdy świanczenie polega na daniu rzeczy oZilaczonych co do gatunku.
  9. Dłużn ikiem Skarbu Państwa· zobowią­ zanym do wydania pr zedmiotu świadczenia lub jego wartości jest w zasadzie osoba, która świadczenie przyjęła. Jeżeli osoba ta zwróciła przedmiot świadczenia lub jego wartość osobie spełniającej świadczenie, obowiązek wydania ciąży na tej osobie. Jeżeli przedmiotem świadrzenia jest rzecz ozna{'zolla co do tożsamości; rzpcz ta została zbyta :)s,obie tT7~ciej. Skarb PilT1s1wa może dochodzić wydania rzeczy przec1wko tej świadczenia. Jeżeli MonttorPolsk! Nr 8 ~ 146 osobie, chyba że chronią ją przepisy o nabyciu własności w dobrej wierze. Nieodpłatne zbycie przedmiotu przepadku osobie trzeciej nie zwalnia zbywcy od obowiązku wydania Skarbowi Państwa jego wartości. Pon-ieważ przepadek następuje w chwili, gdy świad­ czenie zostaje spełnione i przechodzi do majątku przyjmującego, ten ostatni z natury rzeczy staje się dłużnikiem Skarbu Państwa i jest zobowiązany do wydania tego, co otrzymal na skutek świadczenia. Jeżeli przyjmujący świadczenie zwrócił jego przedmiot świadczącemu (np. ten, kto otrzymał łapówkę, zwróci! ją dającemu, kto przyjął usługi, zapłacił za nie), wówczas na niego przechodzi obowiązek wydania, przepadek bowiem jego przede wszystkim powinien dotknąć; w przeciwnym razie, to znaczy, gdyby obowiązek wydania cią­ ży! nadal na przyjmującym świadczenie, w ostatecznym wyniku poniósłby on ciężar wydania dwukrotnie, ponieważ wobec nieważności czynności prawnej nie mógłby dochodzić przeciwko świadczącemu ponownego wydania zwróconego mu przedmiotu świadczenia. Z dyspozycji zawartej w zdaniu ostatnim art. 412 Kc wynika, że zużycie, a nawet nie zawiniona utrata przedmiotu świadczenia przez przyjmującego, nie zwalnia go od obowiązku wydania Skarbowi Państwa jego wartości. Należy podkreślić, że ten obowiązek przyjmującego świad­ czenie do wyda nia jego wartości jest znacznie szerszy od obowiązku wydania wartości korzyści przez wzbogaconego na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 409 Kc). Chociaż art. 412 Kc wymienia tylko zuży~le lub utraprzedmiotu świadczenia, nie wspominając o jego zbyciu, to jednak logiczna wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że również zbycie - tak odpłatne, jak i nie9dpłatne przedmiotu świadczenia przez przyjmującego nie zwalnia go od obowiązku wydania Skarbowi Państwa jego wartoścI. Trudno bowiem byłoby znależć słuszną rację, dla której ustawodawca, obciążając przyj~ującego świadczenie obowiązkiem wydania Skarbowi Państwa wartości przedmiotu niegodziwego świadczenia pomimo nie zawinionej przez niego jego utraty, wyłączałby spod działania normy zawartej w zdaniu ostatnim art. 412 Kc sytuacje, gdy przyjmujący niegodziwe świadczenie świado­ mie zbywa jego przedmiot w drodze czynności prawnej. tę Szczególna sytuacja zachodzi, gdy przedmiotem niegodziwego świadczenia jest rzecz ruchoma oznaczona co do tożsamości. Ponieważ Skarbowi Państwa jako właści­ cielowi z mocy przepadku przysługuje roszczenie windykacyjne przeciwko każdemu, kto ma rzecz w swoim wła­ daniu, nie można odmówić mu takiego roszczenia przeciwko trzeciemu, który nabył rzecz od przyjmującego świad­ czenie. Jednakże fakt przysługiwania Skarbowi Państwa roszczenia windykacyjnego przeciwko nabywcy nie zwalnia przyjmującego świadczenie od odpowiedzialności za wartość wyzbytej rzeczy przewidzianej wart. 412 Kc. Skarbowi Państwa służy więc wybór: albo roszczenia przeciwko przyjmującemu świadczenie o wydanie wartości zbytej rzeczy, albo roszczenia windykacyjnego przeciwko nabywcy. ZasIlOkojenie jednego z roszczeń zwalnia drugiego. dłużnika, lecz nie występuje tu solidarność zobowią~ania. . Nabywcy rzeć,zy ruchomej przysługuje ochrona przewidziana wart. 169 § l Kc, a nabywca _nieruchomośd może powołać się na rękojmię wiary publicznej ksiąg wie- = Poz. 5:J czystych, żaden bowiem przepis nie pozbawia nabywcy tej ochrony co do rzeczy objętych przepadkiem z art. 412 Kc. Do przedmiotu przepadku z art. 412 Kc nie ma zastosowania przepis art. 407 Kc dotyczący bezpodstawnego wzbogacenia i stanowiący, że w razie rozporządzema przez wzbogaconego uzyskaną korzyścią na rzecz osoby trzeciej bezpłatnie obowiązek wydania · tej korzyści przechodzi na nabywcę. Przepis bowiem art. 412 Kc w zakresie skutków przepadku oraz wynikających z niego obowiązków ma charakter przepisu szczególnego, który uchyla stosowanie normy ogólnej, jaką jest przepis art. 407 Kc.
  10. Obowiązek wydania Skarbowi Pań­ stwa przedmiotu świadczenia obejmuje oprócz samego przedmiotu uzyskane pożyt­ ki, a gdy przedmiotem przepadku jest kwota pieniężna, odsetki od te j kwoty od daty przyjęcia świadczenia. Jeżeli obowiązek wydania kwoty pieniężnej powstał na skutek utraty lub zużycia przedmiotu świadczenIa w dacie póżniejsz~j po przyjęciu świadcze­ nia i stanowi jego wartość, odsetki należą się od tej daty póżniejszej. Do nakładów poczynionych na rzecz stanowiącą przedmiot przepadku przez osobę zobowiązaną do jego wydania ma zastosowanie przepis art. 408 § 2 Kc. U podstaw unormowania zawartego wart. 412 Kc leży · aby osoby działające w sposób i w zamiarze nlegodziwym nie osiągnęły z tego żadnych korzyści. Dlatego, jeżeli przedmiot świadczenia w okresie od chwili przy- . jęcia go do chwil! wydania Skarbowi Państwa przynosił pożytki (naturalne lub cywilne), zgodne z powyższym założeniem jest, aby pobrane pożytki zostały również wydane Skarbowi Państwa. Za takim stanowiskiem przemawia także okoliczność, że przyjmujący świadczenie pobiera pożytki wiedząc, iż przedmiot świadczenia stanowi własność Skarbu Państwa i że pożytki mu się nie należą. myśl, Z zasady, że przyjmujący świadczenie o celu niegodziwym nie powinien osiągnąć żadnej korzyści, wynika również obowiązek płacenia odsetek, jeżeli roszczenia Skarbu Państwa o wydanie przedmiotu świadczenia mają być zrealizowane w postaci ·sumy pieniężnej. Przyjmują­ cy świadczenie o celu niegodziwym, którego przedmiot podlega przepadkowi z mocy art. 412 Kc, ma obowiązek niezwłocznego wydania go Skarbowi Państwa. Ze względu na szczególny charakter tego zobowiązania, którego żró­ dłem jest przepis ustawy, a przesłanką działanie o celu niegodziwym, należy uznać, że jest ono wymagalne z chwilą przyjęcia świadczenia bez potrzeby wzywania dłużnika do wykonania (art. 455 Kc), od tej bowiem chwili dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia (art. 481 Kc). Jeżeli jednak przedmiotem świadczenia była rzecz oznaczona co do tożsamości, a zobowiązanie wydania Skarbowi Państwa kwoty pieniężnej powstało na skutek zużycia lub utraty tej rzee-zy (art. 412 Kc zdanie ostatnie), należne od tej kwoty odsetki liczyć należy od daty powstania zobowiązania pieniężnego (tj. zużycia Tub utraty przedmiotu w naturze), przy czym ciężar dowodu, że zobowiązanie pieniężne powstało po dacie przyjęcia świad­ czenia, spoczywa na dłużniku. -Skor.o bowiem odsetki biegną stosownie do art. 481 Kc - tylko ' od zobowią­ zań pieniężnych, nie mogą być liczone za okres, w którym przed.nriotem zobowiązania było wydanie rZeczy w · naturze. Monitor Polski Nr 8 t 47 Jeżeli osoba zobowiązana z mocy art. 412 Kc do wydania Skarbowi Państwa przedmiotu świadczenia dokonałd na ten przedmiot nakładów, może żądać ich zwrotu tylko o tyle, o ile zwiększają wartość tego przedmiotu w chwili jego wydania. Zasada przewidziana wart. 408 § 2 Kc dla stosunków powstających na gruncie bezpodstawnego wzbogacenia w sytuacji, gdy wzbogacony był w złej wierze, powinna mieć zastosowanie również do zobowiązania wynikającego z art. 412 Kc, skoro przyjmujący świadczenie jest świadomy jego niegodziwości.
  11. Okoliczność, że przedmiot świadcze­ nia spełnionego w warunkach przewidzIanych wart. 412 Kc mOŻe ulec przepadkowi na podstawie orzeczenia sądowego wydanego w postępowaniu karnym (art. 48 Kk) wszczętym w związku ze spełnieniem świad­ czenia, nie wyłącza tego przedmiotu spod przepadku z art. 412 Kc. Ani kodeks cywilny, ani kodeks karny nie normują stosunku zachodzącego pomiędzy instytucją przepadku z art. 412 Kc a przepadkiem jako karą dodatkową przewidzianą wart. 48 Kk. W tych warunkach, ponieważ przep adek z art. 412 Kc następuje z mocy prawa już w chWili spełnienia świadczenia, podczas gdy o przepadku, jako karze dodatkowej, orzeka sąd karny w orzeczeniu kończą­ cym postępowanie karne, pierwszeństwo należy dać przepadkowi ex lege i uznać, Że na przejście przedmiotu świ a dczenia na własność Skarbu Państwa nie ma wpływu okoliczność, iż' w póżniejszym postępowaniu karnym sąd mógłby orzec również o przepadku tego przedmiotu w orzeczeniu konstytutywnym. Ponieważ w chwili orzekania przez sąd karny przedmiot ten stanowi już własność Skarbu Państwa z mocy art. 412 Kc, orzekanie o przepadku w postępowaniu karnym jest zbędne. -.,; Poz. 53 mowane zostało wart. 197 Kpc. Przepis ten reguluje zagadnienie przekształceń podmiotowych procesu w sytuacji, gdy w toku sprawy o zwrot świadczenia okaże się, że przedmiot świadczenia uległ przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 412 Kc. W takiej sytuacji czynna legitymacja procesowa do żądania wydania przedmiotu świadczenia lub jego wartości przysługuje nie osobie dochodzącej zwrotu przedmiotu świadczenia, lecz ' Skarbowi Państwa (art. 412 Kc) . W związku z tym sąd stosownie do art. 197 Kpc zawiadamia z urzędu o toczącym się procesie prokuratora oraz właściwy do spraw finansowych organ .prezydium powiatowej (miejskiej, dzielnicowej) rady narodowej. Podstawą tego zawiadomienia jest stwierdzenie speł­ nienia świadczenia w warunkach przewidzianych wart. 412 Kc i fakt, że toczy się proces o zwrot tego, co było przedmiotem świadczenia. Przepis art. 197 Kpc nie ma natomiast zastosowania w procesie o ustalenie llIeważności czynności prawnej, przedmiotem bowiem sporu w takim procesie nie jest jeszcze zwrot przedmiotu spełmonegv świadczenia lub jego wartości. W tego rodzaju procesie prokurator może wziąć udział na zasadach ogólnych (art. 60 Kpc), a niezależnie od tego wytoczyć osobno powództwo o realizację roszczeń z art. 412 Kc, jeżeli zostały spełnione przesłanki z tego przepisu. Przepis art. 197 Kpc nie ma także zastosowania w procesie, w którym przedmiotem sporu jest dochodzenie spełnienia świadczenia wzajemnego przez kontrahenta czynności prawnej Obję­ tej hipotezą tego przepisu. Podstawą bowiem takiego procesu nie jest fakt spełnienia świadczenia, co jest zaloże­ niem art. 197 Kpc. Ustawodawca nie przyjął rozwiązania, według którego Skarbowi Państwa przysługiwałoby roszczenie o spełnienie zobowiązania z czynności prawnej mającej cel niegodziwy. Nie można bowiem domagać Się wykonania zobowiązania z czynności prawnej niewaznej.
  12. Przepis art. 412 Kc nie działa wstecz. .
  13. Wyrok wydany na podstawie art. 412 Kc ma charakter wyroku zasądzającego W prawie cywilnym obowiązuje powszechna zasada, że ustawa nie działa wstecz, chyba Że inaczej stanowi przepis prawny lub wynika to z natury konkretnej normy (art. 3 Kc). W odniesieniu do art. 412 Kc żadna z tych okolicznie wchodzi w rachubę . Przepis art. XLIX Przepisów wprowadzających Kodeks cywilny, zawierający normy prawa międzyczasowego, dotyczące zobowiązań, prze,widuje wprawdzie wyjątek od powyższej zasady, ograniczając jednak stosowanie przepisów Kod e ksu w odniesieniu 00 skutków ,prawnych takich tylko zdarzeń, które nastą­ piły po dniu w e jścia w życie Kodeksu, a które nie są związane z istotą stosunku prawnego. Takim wlaśnie zda- . rzeniem w rozumieniu powołanego przepisu jest spełnie­ ni e . świadczenia w okolicznościach uzasadniających przep adek przewidziany wart. 412 Kc, z czego wynika, że przep is ten nie ma zastosowania do świadczeń spełnio­ nych przed wejściem w życie Kodeksu. ności
  14. Przepis art. 197 Kpc ma zastosowanie tylko wówczas, gdy nastąpiło już spelnienie świadczenia. Nie ma on natomiast zastosowania w procesie o ustalenie nieważ­ ności czynności prawnej ani w procesie, w którym przedmiotem sporu jest dochodzenie spełnienia świadczenia wzajemnego kontrahe n tii czynności prawnej objętej hipotezą art. 412 Kc. świadczenie. Stwierdzenie, że przedmiot (jego wartość) uległ przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa, następuje w uzasadnieniu wyroku. świadczenia Okoliczność, że przepadek przedmiotu świadczenia na podstawie art. 412 Kc - następuje z mocy samego ' prawa, czyni nie tylko zbędnym, ale i niedopuszczalnym wydanIe osobnego orzeczenia ustalającego, że przedmiot !'wwdczenia spełnionego w warunkach określonych wart. 412 Kc uległ przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa. Treścią wyr~ku wydanego w procesie o realIzację z tytułu przepadku przedmiotu świadczenia na podstawie art. 412 Kc jest zasądzenie - stosownie do okoliczności danego wypadku określonej kwoty, stanowią­ cej wartość przedmiotu świadczenia lub nakazanie , w ydania Skarbowi Państwa określonej rzeczy. Wyrok zatem w tego rodzaju procesie jest wyrokiem orzekaj ący m o świadczeniu. roszczeń O tym, że przedmiot świadczenia lub jego wartość ulegly przepadkowi, sąd rozstrzyga wyłącznie w uzasadnieniu wyroku jako przesłance prejudycjalnej.
  15. Jeżeli w toku postępowania rewizyjnego okaże się, że 'do przedm i', lt 'u speł­ nionego świadczenia ma zastosowanie art. 412 Kc, zaskarżony wyrok wydany w procesie bez zawiadomienia podmiotów wskazanych wart. 197 Kpc podlega uchylenIU Poza wypadkiem wytoczenia powództwa przez Skarb i sprawa przekazaniu ' do' ponownego rozpoPaństwa lub na -jego rzecz przez pro-kuratora (arL 55 Kpc) . dochodzenie roszcżeń przewidzianych wart. 412 Kc unor- -' znania. Monitor" Polski Nr 8 Poz. 53 148 W postępowaniu przed sądem rewizyjnym wyłączone jest stosowanie między innymi . art. 197 Kpc (art. 393 ł 1 Kpc). Może się jednak w toku tego p ostępowa nia oka" zał:, że do przedmio tu spełnionego świadczenia ma zastosowanie art. 412 Kc. Wówczas zaskarżony wyrok uwzględ­ niający powód ztwo o zwrot św iadczenia w sensie przewidzianym wart. 197 KjJc podlega uchyleniu i sprawa przekazaniu do pon ownego rozpoznani a sądowi pierwszej instancji ze względu na uchybienie przepisowi art. 191 Kpc, który nakłada na sąd obowiązek zawiadomienia z urz ęd u o toczą cym się procesie o zwrot spełnionego świadczel1la. Niezastosowanie przez sąd pierwsze j instancji art. 197 Kpc należy zakwalifikować jako podst awę rewiz y jną niewyj aś ­ nienia wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 381 § 1 Kpc). W taki sam sposób - stosownie do okoliczno~ki powinien postąpić sąd rewizyjny wówczas, gdy sąd pi erwszej instancji oddalił powództwo o zwrot spełnionego jwiadczenia, wytoczone przez os ob ę, która spełniła swiadczenie, prz€ciwko osobie, która świadczenie przyj ęł a. Względy bowiem ekonomii procesowej i charakter instytucji unormowanej wart. 412 Kc wymagają również w takiej sytuacji zapew nienia możliwości kontynuowania procesu z konsekwencjami wynikającymi z art. 197 Kpc.
  16. Sąd w postępowaniu cywilnym samodzielnie w granicach związania z art. 11 Kpc rozstrzyga o tym, czy prawomocny wy- rok skazujący przesądza w spos6b pozytywny o istnieniu przesłanek . z "ad. 412 Kc. Do ustaleń, którymi jest związany sąd w postępowa­ niu cywilnym na podstawie art. 11 Kpc, nafeży równiei określenie osoby sprawcy przestępstwa. Przez pojęcia " sprawcy przestępstwa n a leży zgodnie z prawem karnym r oz umieć osobę, która w formie dokonania, usiłowania itd. urzeczywistnia istotę przestępstwa. Związanie ustaleniami w sensie art. 11 Kpc nie dotyczy osoby, która nie została skazana, choćby mwet ta inna osoba (np. dająca łapów­ k ę ) została wymieniona w sentencji wyroku skazującego. OloJiczność bowiem, że sąd karny mOże dokonywać ustdI . I ~ ń także co do innych osób nie oskarż o n yc h w spraWie, nie może mieć wpływu na rozszerzenie zakres u slosowania art. 11 Kpc pod względem podmiotowym. Od zag adn ienia ·takresu podmiotowego związania sądu cywil nego ustaleniami wyroku skazującego należy odróż­ n ić kwestię materialno-prawnego znaczenia takiego wy·r~ku z punktu widzenia przesłanek stosowania art. 412 Kc. Sąd karny uznając oskarżonego za winnego popełnienia określonego przestępstwa, nie rozstrzyga o zamierzonym przez oskarżonego celu w rozumieniu art. 412 Kc. Pojęcie niegodziwoś ci nie stanowi bowiem el ementu, o którym rozstrzyga sąd w post ę powaniu karnym. Niegodziwości celu sąd w postępowaniu cywilnym może dopatrzyć się w okolicznościach leżących poza ramami stanu faktycznego określonego w przepisie prawa karnego. O niegodziwości celu rozstrzyga więc samodzielnie sąd w postępowaniu cywilnym. Reklamacje z pow0du niedoręczenia poszczególnych numerów wn o sić należy do Administracji Wydawnictw Ur zę du Rady MInistrów (Warszawa 34, ul. Powsińska 69171 przegródka pocztowa 81) w terminie 10 do 15 dni od daty wydania następ­ nego kol E' jnego numeru. Opłata za prenumeratę Moni to ra · Polskiego wynosi rocznie 120,- zł, p ó łrocznie 70,- zł. Prenumeratę na rok następny (roczną lub półroczną) przyjmuje się do dnia pada. Prenumeratę można zgłaszać wstec7 za I półro ,7e bieżącego roku 31 marca, za II półrocze bądź za cały bieżący rok - do dnia 30 września. 30 listodo dnia Do abon entów, którzy opłacą pr e numeratę po tyrh terminach, wysyłka pierws zyc h numerów dokonana zostanie z opóźnieniem, a ponadto zosta ną poJic70ne koszty p rzesyłki. Oplata za prenumer atę powinn a być dokof1ana prze lewe m lub trzyodrinkowym pr ze kazem pocztowym na konto Administracji Wydawnictw Urz ę du R.l dy Ministrów w Narodowym Banku Polskim IV Oddział Miejski. Warszawa nr 1528-91-
  17. Rachunków za prenumeratę nie wystawia się. Na odcinku wpłaty nal eży podać dokładną nazwę Instytucji (Qez skrótów), dokładny adre~ z numerem k odu pocztowego oraz liczbę zamawianych eg7emp larzy Monitora Polskiego. Pojedyncze egze mplarze Monitora Polskiego n a bywać można w punktil.ch sprzedaży w Warszawie: al. I Armii Wojska Polskiego 2/4, "Dom Książki" - Księgarnia Prawno-Ekonomiczna ul. Zurawia 1, kiosk "Domu Ksi ąi. ki" w gmachu sądów al. Gen. SwierC'7ewskiego 127, w kasach Sądów Wojewód zki ch w: Biilłymstoku, Katowicach, Koszalinie, Krakowie. Łodzi, Olsztynie, Opolu, R7eszowie, Wrocł aw iu i Zielonej Górze oraz w kasach Sądów Powi atowych w: Bydgoszczy, Cieszynie, Często­ chowie, Gdańsku, Gdyni, Gliwicach, Lublinie, Ostrowie Wlkp., Poznaniu, Radomiu, Szczecinie, Ta rnowie i Toruniu. Red<tkcja: U.nąd Rady Ministrów - Biuro Prilwne, Warsza wa, al. Ujazdowskie 1/
  18. "AdIiJ1nfstracja: AdJl1inistracja Wydilwnictw Urzędu Rady Ministrów, ul. Powsiń­ ska 69/71, 00-979 Warszawa, (przegródka pocztowa 81). Tłoczono z polecenia Prezesa Rady Ministrów w Zakładach Graficznych "Tamka", Zak1ad nr 1, Warszawa, ul. Tamka
  19. Zam. 10 Cena 3.00 zł

🔗 Do źródła urzędowego

Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.