Uchwała nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. w sprawie

W skrócie

Niniejsza uchwała Rady Ministrów przyjmuje nową strategię rozwoju dla obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa, która ma obowiązywać do roku 2030. Zastępuje ona poprzednią strategię z lat 2012-2020.

Co reguluje

Przyjęcie dokumentu „Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030”.
Uchylenie poprzedniej uchwały Rady Ministrów z dnia 25 kwietnia 2012 r. dotyczącej strategii na lata 2012–2020.
Wejście w życie uchwały z dniem następującym po dniu jej ogłoszenia.

Kogo dotyczy

Minister właściwy do spraw rozwoju obszarów wiejskich.
Minister właściwy do spraw rozwoju rybołówstwa.

Kluczowe punkty

Strategia ma na celu zrównoważony rozwój wsi, rolnictwa i rybactwa.
Obowiązuje do roku 2030.
Zastępuje strategię na lata 2012–2020.
Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia.

Tekst ustawy

Dokument podpisany przez Marek Głuch Data: 2019.12.05 16:42:35 CET MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 5 grudnia 2019 r. Poz. 1150 Uchwała NR 123 RADY MINISTRÓW z dnia 15 października 2019 r. w sprawie przyjęcia „Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030” Na podstawie art. 14 ust. 5 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2019 r. poz. 1295) Rada Ministrów uchwala, co następuje: §

Przyjmuje się „Strategię zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030”, stanowiącą załącznik do uchwały. §
Traci moc uchwała nr 163 Rady Ministrów z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie przyjęcia „Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa” na lata 2012–2020 (M.P. poz. 839). §
Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki Monitor Polski – 2 – Poz. 1150 Załącznik do uchwały nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. (poz. 1150) STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 ałącznik do uchwały nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. (poz. ) STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 Monitor Polski – 3 – Poz. 1150 STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 Spis treści WPROWADZENIE ............................................................................................................................................. 7 TRENDY, PUŁAPKI ROZWOJOWE I WYZWANIA SEKTORA ROLNO-SPOŻYWCZEGO I ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH ...................................................................................................................................................... 11 TRENDY, ZAGROŻENIA, SZANSE I PROBLEMY ROZWOJOWE OBSZARÓW WIEJSKICH I SEKTORA ROLNO-SPOŻYWCZEGO ...................11 PUŁAPKI ROZWOJOWE .............................................................................................................................................15 WYZWANIA STRATEGICZNE .......................................................................................................................................16 ZASADY I CELE ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH, ROLNICTWA I RYBACTWA DO 2030 R. ............................. 34 WIZJA I CEL GŁÓWNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH, ROLNICTWA I RYBACTWA ................................................................34 CEL SZCZEGÓŁOWY I ZWIĘKSZENIE OPŁACALNOŚCI PRODUKCJI ROLNEJ I RYBACKIEJ ...............................................................39 Kierunek interwencji: I.
Nowe modele organizacji produkcji i rynków, krótkie łańcuchy rynkowe i uczciwa konkurencja ...................................................................................................................................................51 Kierunek interwencji: I.
Jakość i bezpieczeństwo żywności.........................................................................53 Kierunek interwencji: I.
Rozwój innowacji, cyfryzacji i przemysłu 4.
w sektorze rolno-spożywczym .......54 Kierunek interwencji: I.
Zarządzanie ryzykiem w sektorze rolno-spożywczym ...........................................56 Kierunek interwencji: I.
Poszerzanie i rozwój rynków zbytu na produkty i surowce sektora rolno-spożywczego (w tym biogospodarka) ..........................................................................................................57 CEL SZCZEGÓŁOWY II POPRAWA JAKOŚCI ŻYCIA, INFRASTRUKTURY I STANU ŚRODOWISKA ......................................................60 Kierunek interwencji: II.
Rozwój liniowej infrastruktury technicznej ..........................................................69 Kierunek interwencji: II.
Dostępność wysokiej jakości usług publicznych ...................................................70 Kierunek interwencji: II.
Rozwój infrastruktury społecznej i rewitalizacja wsi i małych miast ...................72 Kierunek interwencji: II.
Zrównoważone gospodarowanie i ochrona zasobów środowiska .......................73 Kierunek interwencji: II.
Adaptacja do zmian klimatu i przeciwdziałanie tym zmianom ............................75 CEL SZCZEGÓŁOWY III ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI, POZAROLNICZYCH MIEJSC PRACY I AKTYWNEGO SPOŁECZEŃSTWA ..............78 Kierunek interwencji: III.
Odpowiedź na zmiany demograficzne i ich następstwa .....................................85 Kierunek interwencji: III.
Rozwój przedsiębiorczości i nowych miejsc pracy ...............................................86 Kierunek interwencji: III.
Wzrost umiejętności i kompetencji mieszkańców wsi.........................................88 Kierunek interwencji: III.
Budowa i rozwój zdolności do współpracy w wymiarze społecznym i terytorialnym ...............................................................................................................................................89 Kierunek interwencji: III.
Rozwój ekonomii i solidarności społecznej na obszarach wiejskich ....................90 OBSZARY WPŁYWAJĄCE NA OSIĄGNIĘCIE CELÓW STRATEGII..............................................................................................92 Obszar A: Sprawne zarządzanie rozwojem ....................................................................................................96 Obszar B: Stabilne finansowanie rozwoju .....................................................................................................98 Obszar C: Trwała zdolność kreacji i uczenia się .............................................................................................99 SPÓJNOŚĆ CELÓW STRATEGII Z CELAMI KRAJOWYCH I MIĘDZYNARODOWYCH DOKUMENTÓW STRATEGICZNYCH ORAZ CELAMI POLITYK UE ............................................................................................... 102 KRAJOWE DOKUMENTY I CELE STRATEGICZNE DO 2030 R..............................................................................................102 AGENDA NA RZECZ ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU 2030 ............................................................................................108 EUROPA 2020 – STRATEGIA NA RZECZ INTELIGENTNEGO I ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU SPRZYJAJĄCEGO WŁĄCZENIU SPOŁECZNEMU .....................................................................................................................................................111 POLITYKI BUDŻETOWE I POZABUDŻETOWE UE ............................................................................................................112 SYSTEM REALIZACJI I RAMY FINANSOWE ..................................................................................................... 121 WYMIAR TERYTORIALNY WDRAŻANIA STRATEGII .........................................................................................................121 RAMY FINANSOWE ................................................................................................................................................123 SYSTEM REALIZACJI I MONITOROWANIA .....................................................................................................................129 Monitor Polski – 4 – Poz. 1150 STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 ZAŁĄCZNIK
DZIAŁANIA NA LATA 2020-2030 ............................................................................................. 133 ZAŁĄCZNIK
POWIĄZANIA CELÓW SZCZEGÓŁOWYCH SZRWRIR 2030 Z SOR NA POZIOMIE KIERUNKÓW INTERWENCJI I OBSZARÓW .......................................................................................................................... 161 ZAŁĄCZNIK
ZRÓŻNICOWANIE TERYTORIALNE ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH .................................... 167 Monitor Polski – 5 – STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 Wykaz skrótów ARiMR Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa ASF Afrykański pomór świń B+R prace badawczo-rozwojowe CAS Centrum Analiz Strategicznych CDR Centrum Doradztwa Rolniczego CEF Instrument Łącząc Europę EBI Europejski Bank Inwestycyjny EBOIR Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju EFI Europejski Fundusz Inwestycyjny EPI Europejskie Partnerstwo na rzecz Innowacji EFIS Europejski Fundusz na rzecz Inwestycji Strategicznych EFMR Europejski Fundusz Morski i Rybacki EFRG Europejski Fundusz Rolniczy Gwarancji EFRROW Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich EFRR Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego EFSI Europejskie Fundusze Strukturalne i Inwestycyjne EFS+ Europejski Fundusz Społeczny Plus FS Fundusze Spójności GOZ gospodarka o obiegu zamkniętym GUS Główny Urząd Statystyczny IOB Instytucje Otoczenia Biznesu ITP Instytut Technologiczno-Przyrodniczy ICT Technologie informacyjno-komunikacyjne JST Jednostka Samorządu Terytorialnego KE Komisja Europejska KOWR Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa KPRM Kancelaria Prezesa Rady Ministrów KRUS Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego KWR klasyfikacja wydatków rozwojowych sektora instytucji rządowych i samorządowych LGD lokalna grupa działania MC Ministerstwo Cyfryzacji ME Ministerstwo Energii MEN Ministerstwo Edukacji Narodowej MF Ministerstwo Finansów MGMiŻŚ Ministerstwo Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej MI Ministerstwo Infrastruktury MIiR Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju MKiDN Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego MNiSW Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego Poz. 1150 Monitor Polski – 6 – STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 MPiT Ministerstwo Przedsiębiorczości i Technologii MRiRW Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi MRPiPS Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej MS Ministerstwo Sprawiedliwości MSiT Ministerstwo Sportu i Turystyki MSWiA Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji MSZ Ministerstwo Spraw Zagranicznych MŚ Ministerstwo Środowiska MZ Ministerstwo Zdrowia MZ(PIS) Ministerstwo Zdrowia (Państwowa Inspekcja Sanitarna) NCBiR Narodowe Centrum Badań i Rozwoju NEET grupa społeczna, obejmująca młodzież pozostającą poza sferą zatrudnienia i edukacji (ang. not in employment, education or training) NFOŚIGW Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej NIKiDW Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi ODR ośrodek doradztwa rolniczego OECD Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (ang. Organisation for Economic Co-operation and Development) ONZ Organizacja Narodów Zjednoczonych (ang. United Nations) OZE odnawialne źródła energii PAIH Państwowa Agencja Inwestycji i Handlu PES przedsiębiorstwa ekonomii społecznej PFR Polski Fundusz Rozwoju PGWWP Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie PO RYBY 2014-2020 Program Operacyjny „Rybactwo i Morze” 2014–2020 PPP Partnerstwo Publiczno-Prywatne PS polityka spójności PROW 2007-2013 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007–2013 PROW 2014-2020 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014–2020 PUP powiatowe urzędy pracy RLKS rozwój lokalny kierowany przez społeczność SOR Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) SZRWRiR 2030 Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030 UE Unia Europejska UKE Urząd Komunikacji Elektronicznej UOKiK Urząd Ochrony Konsumentów i Konkurencji WPR Wspólna Polityka Rolna WPRyb Wspólna polityka rybołówstwa WTO Światowa Organizacja Handlu (ang. World Trade Organization) Poz. 1150 Monitor Polski – 7 – STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 WPROWADZENIE Minister właściwy do spraw rozwoju obszarów wiejskich odpowiada za procesy związane z programowaniem, koordynacją oraz monitorowaniem realizacji polityki rozwoju na obszarach wiejskich. Tym samym pełni on obok ministra właściwego do spraw rozwoju kluczową rolę w procesie strategicznego zarządzania terytorialnym rozwojem kraju1). Rozwój obszarów wiejskich w wymiarze terytorialnym nieodłącznie wiąże się z rozwojem rolnictwa i całego sektora rolno-spożywczego, który obok czynników środowiskowych i struktury osadniczej w największym stopniu kształtuje wykorzystanie przestrzeni wiejskiej. W tym kontekście projektowanie rozwoju rolnictwa powinno być elementem projektowania rozwoju obszarów wiejskich. Minister właściwy do spraw rozwoju rybołówstwa odpowiada za dział gospodarki rybołówstwo. W kompetencji tego ministra leżą zadania m.in. z zakresu rybołówstwa morskiego, rybactwa śródlądowego, racjonalnego gospodarowania żywymi zasobami morza, gospodarki rybnej, organizacji rynku rybnego oraz organizacji producentów rybnych. Minister ten odpowiada również za procesy związane z programowaniem, koordynacją oraz monitorowaniem realizacji polityki rozwoju w zakresie powyższych sektorów, w tym za prawidłowe wdrażanie wspólnej polityki rybołówstwa przez realizację programów operacyjnych wspieranych z funduszy unijnych. Tym samym pełni on kluczową rolę w procesie strategicznego zarządzania rozwojem sektora rybołówstwa w Polsce. W ostatnich latach miejscem określenia celów i działań rozwojowych wsi, rolnictwa i rybactwa była Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa na lata 2012–2020 przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 25 kwietnia 2012 r. Stanowiła ona część systemu dokumentów strategicznych powstałych na podstawie Wytycznych do opracowywania strategii rozwoju oraz Planu uporządkowania strategii rozwoju – zakres i struktura2) i przepisów ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2019 r. poz. 1295). Strategia ta była kluczowym dokumentem wyznaczającym kierunki działań publicznych na rzecz rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa w latach 2014–
Jej przepisy znalazły swoje odzwierciedlenie w Umowie partnerstwa - najważniejszym dokumencie projektującym sposób wykorzystania przez Polskę środków unijnych. Kolejne lata przybliżały instytucje publiczne do weryfikacji i aktualizacji modelu rozwoju kraju oraz prac nad programowaniem nowej perspektywy finansowej UE na lata 2021–
W fazie przygotowań MRiRW uczestniczyło w pracach nad wzmocnieniem systemu zarządzania rozwojem kraju. W dniu 16 lutego 2016 r. Rząd RP przedstawił zaktualizowaną wizję rozwoju kraju w „Planie na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju”. Jej rozwinięcie stanowi nowa średniookresowa strategia rozwoju kraju „Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (SOR)” przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 14 lutego 2017 r. Głównym celem projektowanych działań rozwojowych w SOR jest stworzenie warunków do wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym. SOR zawiera również szereg wyborów strategicznych polityki państwa, które stanowią rekomendacje dla polityk publicznych. Nowa średniookresowa strategia rozwoju kraju jest też punktem wyjścia do opracowania strategii rozwoju określających podstawowe uwarunkowania, cele i kierunki rozwoju odnoszące się do sektorów, dziedzin, regionów lub rozwoju przestrzennego w perspektywie do 2030 r., w tym m.in. SZRWRiR 2030, której zadaniem jest określenie kluczowych kierunków rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa w perspektywie do 2030 r., spójnych z celami SOR. Aktualizacja strategii posłuży również właściwemu zaadresowaniu zakresu interwencji publicznych finansowanych ze środków krajowych i unijnych na lata 2021–
1) Obowiązki te nakłada w szczególności ustawa z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju oraz ustawa z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej. 2) Opracowane przez ministra właściwego do spraw polityki rozwoju. Poz. 1150 Monitor Polski – 8 – STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 Przystępując do opracowania SZRWRiR 2030, przyjęto następujące założenia:  dostosowanie zakresu SZRWRiR 2030 do SOR w odniesieniu do diagnozy, wyzwań, pułapek rozwojowych i celów oraz włączenie w system realizacji Strategii projektów strategicznych i działań SOR;  uwzględnienie w SZRWRiR 2030 postanowień wynikających z przyjętej przez ONZ Agendy na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 (Agenda 2030) oraz sposobu realizacji jej celów w Polsce;  uwzględnienie najważniejszych zasad SOR – tj. podejścia selektywnego, zintegrowanego i zróżnicowanego terytorialnie; uwzględnienie zasad współpracy i partnerstwa, aktywności na forum międzynarodowym, mobilizacji krajowego kapitału, procesów demograficznych jako punktu odniesienia planowanych działań;  zaprojektowanie wskaźników monitorowania SZRWRiR 2030 (z uwzględnieniem wskaźników SZRWRiR 2012-2020 oraz wskaźników przyjętych w SOR);  dostosowanie horyzontu czasowego do SOR, tj. utrzymanie podstawowego horyzontu do 2020 r. oraz rozszerzenie do 2030 r. w odniesieniu do najważniejszych postanowień SZRWRiR
Sposób aktualizacji SZRWRiR 2030 został przedstawiony w dokumencie pt. Aktualizacja strategii rozwoju wynikająca z przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 14 lutego 2017 r. „Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)” przyjętym uchwałą nr 65 Komitetu Koordynacyjnego do spraw Polityki Rozwoju z dnia 23 maja 2017 r. Zgodnie z tym dokumentem, prace nad aktualizacją strategii rozwoju odbywają się w ramach międzyresortowych zespołów zadaniowych, za których organizację pracy odpowiadają przedstawiciele resortów wskazanych jako koordynatorzy danej strategii. Jednym z nich jest Zespół ds. Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa. Ponadto minister do spraw rozwoju wsi powołał Zespół doradczo-konsultacyjny o charakterze organizacji non-profit ds. aktualizacji Strategii pełniący rolę rolno-wiejskiego Think-tanka, dzięki czemu do prac nad aktualizacją strategii na stałe zostało włączone szerokie grono ekspertów i praktyków z zakresu rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich. Pod koniec kwietnia 2017 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zaprosił do współpracy wojewodów oraz wojewódzkie ODR, powierzając im zadanie utworzenia w każdym z województw Zespołu, który dokona analizy szans i zagrożeń, jakie stoją przed sektorem żywnościowym i terenami wiejskimi na obszarze województwa, oraz wyznaczy potencjalne kierunki rozwoju obszarów wiejskich w województwie (16 wojewódzkich zespołów analizujących szanse i zagrożenia oraz potencjalne kierunki rozwoju obszarów wiejskich). Proces opracowania SZRWRiR 2030 miał charakter bardzo otwarty i partycypacyjny. MRiRW organizowało warsztaty tematyczne (np. warsztaty z udziałem przedstawicieli 16 wojewódzkich Zespołów analizujących szanse i zagrożenia oraz potencjalne kierunki rozwoju obszarów wiejskich, podczas których dokonano analizy dotychczasowego układu dokumentów strategicznych i planistycznych na poziomie województw oraz sposobu uwzględnienia w takich dokumentach zagadnień dotyczących rozwoju obszarów wiejskich), prowadzone były prace eksperckie instytutów podległych lub nadzorowanych przez ministrów odpowiedzialnych za opracowanie strategii (zwrócono się do GUS, Instytutu Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie, ITP, MIR – PIB w Gdyni, IERiGŻ – PIB w Warszawie, IUNG – PIB w Puławach o wsparcie prac zespołów wojewódzkich przez udostępnienie szczegółowych danych dotyczących zagadnień społeczno-gospodarczych obszarów wiejskich poszczególnych regionów kraju oraz przygotowanie wkładów do poszczególnych części strategii i dokumentu diagnostycznego), wykonane zostały niezależne ekspertyzy3), wykorzystano podejście projektowe (dot. projektu strategicznego 3) Jacek Sierak, Andrzej Gałązka, Michał Bitner: „Ekspertyza dotycząca budżetów gmin w Polsce”, 2016 r.; Przemysław Śleszyński: „Identyfikacja i ocena wybranych zjawisk demograficznych w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem wsi i relacji miasto-wieś), Polska Akademia Nauk Instytut geografii i przestrzennego zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego, 2016 r. Poz. 1150 Monitor Polski – 9 – Poz. 1150 STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 SOR pn. Pakt dla obszarów wiejskich na lata 2017–2020

(2030), który identyfikował dotychczasową rolę pozostałych podmiotów publicznych w procesie rozwoju wsi i rolnictwa), zbierano informacje oraz opinie pracowników instytucji publicznych (np. podczas spotkań zespołu międzyresortowego), prowadzono w każdym z województw panele ekspertów (w ramach ww. zespołów wojewódzkich), przygotowano ocenę ex-ante SZRWRiR 2030, przeprowadzono uzgodnienia międzyresortowe i konsultacje publiczne. Projekt SZRWRiR 2030 był prezentowany w dniu 10 maja 2018 r. na posiedzeniu Komitetu Koordynacyjnego do spraw Polityki Rozwoju oraz na Komitecie Społecznym Rady Ministrów. Kolejnym krokiem było opracowanie w połowie 2018 r. Planu dla wsi opartego na trzech filarach: ochrona, wsparcie i rozwój, który spowodował m.in. przyspieszenie działań na rzecz rozwoju rolnictwa oraz zawierał również doraźne działania na rzecz wsparcia rolnictwa. 25 kwietnia 2012 r. Rada Ministrów przyjęła „Strategię zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa na lata 2012-2020” 16 lutego 2016 r. Rada Ministrów przyjęła „Plan na rzecz odpowiedzialnego rozwoju” 14 lutego 2017 r. Rada Ministrów przyjęła nową średniookresową strategię rozwoju kraju pn. „Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030r.)” 10 maja 2018 r. Projekt SZRWRiR 2030 został przedstawiony na posiedzeniu Komitetu Koordynacyjnego ds. Polityki Rozwoju Lipiec 2018 r. przedstawiony został „Plan dla wsi” Rysunek

Kamienie milowe w pracy nad wyznaczeniem strategicznych kierunków rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa w perspektywie 2030 r. Źródło: opracowanie własne. Niniejsza strategia zawiera działania i projekty strategiczne będące w kompetencji nie tylko MRiRW i MGMiŻŚ, ale także pozostałych resortów oraz samorządu województwa, który pełni kluczową rolę w procesie programowania, zarządzania i koordynowania działań rozwojowych na poziomie regionalnym. W części diagnostycznej, w tym w ocenie uwarunkowań zewnętrznych oraz na etapie formułowania wyzwań, uwzględniono również wnioski z analiz KE, organizacji międzynarodowych, w szczególności OECD, FAO. W szczególności wzięto pod uwagę wnioski zawarte w takich raportach jak m.in.: „OECD Przeglądy Polityk Rozwoju Obszarów Wiejskich: Polska 2018”. Ważnym punktem odniesienia w pracach nad aktualizacją niniejszej strategii były kierunki zmian polityk wspólnotowych, w tym przede wszystkim WPR, WPRyb i polityki spójności zarysowane w propozycjach legislacyjnych przedstawionych przez służby KE w 2018 r. Podobnie jak w latach poprzednich, za obszary wiejskie w SZRWRiR 2030 uznaje się obszar kraju z wyłączeniem miast liczących powyżej 5 tys. mieszkańców. Wyodrębnienie obszarów wiejskich byłoby możliwe również dzięki zastosowaniu metodologii przyjętej przez OECD, opartej na kryterium gęstości zaludnienia (do 150 osób/km²), jednak w warunkach polskich prowadziłoby to do wyłączenia z obszarów wiejskich nie tylko wsi bezpośrednio sąsiadujących z dużymi miastami, ale także niektórych gmin wiejskich lub miejsko-wiejskich położonych w większej odległości od największych ośrodków miejskich w południowo-wschodniej części Polski. Równocześnie doświadczenia dotychczasowej realizacji programów wspierających rozwój obszarów wiejskich oraz istniejące w terenie powiązania funkcjonalne stanowią istotne argumenty za zaliczeniem do obszarów wiejskich nie tylko terenów wiejskich wg dotychczasowej definicji administracyjnej Monitor Polski – 10 – STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 przyjętej przez GUS4), ale też małych miast (do 5 tys. mieszkańców), gdyż pełnią one podobne funkcje jak duże wsie będące siedzibami władz gminnych. Często wyłącznie względy historyczne rozstrzygały, czy lokalne centrum administracyjne i gospodarcze ma obecnie status wsi czy też miasta. Jako obszar rybacki rozumie się tereny skoncentrowane wokół obszarów morskich, jezior, stawów rybnych, rzek i estuariów, ze znaczącym poziomem zatrudnienia lub produkcji w sektorze rybactwa. Obszary rybackie to zarówno gminy wiejskie, jak i miejskie. Używane w SZRWRiR 2030 pojęcie sektora rolno-spożywczego należy rozumieć jako dział gospodarki zajmujący się produkcją rolno-spożywczą, tj. wytwarzaniem artykułów rolno-spożywczych zdefiniowanych w ustawie z dnia 21 grudnia 2000 r. o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych. Zgodnie z ww. ustawą artykuły rolno-spożywcze to produkty rolne, runo leśne, dziczyzna, organizmy morskie i słodkowodne w postaci surowców, półproduktów oraz wyrobów gotowych otrzymanych z tych surowców i półproduktów, w tym środki spożywcze (żywność). 4) Obszary wiejskie w Polsce, zgodnie z metodologią ich wyodrębniania przez GUS, opartą na podziale administracyjnym, definiowane są jako tereny położone poza granicami administracyjnymi miast. Są to zatem obszary gmin wiejskich oraz części wiejskie gmin miejsko-wiejskich (wg metodologii GUS obszary wiejskie w Polsce na koniec 2016 r. zajmowały 93% powierzchni kraju i były zamieszkiwane przez około 39,8% ogółu ludności). Poz. 1150 Monitor Polski – 11 – Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich TRENDY, PUŁAPKI ROZWOJOWE I WYZWANIA SEKTORA ROLNO-SPOŻYWCZEGO I ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH Trendy, zagrożenia, szanse i problemy rozwojowe obszarów wiejskich i sektora rolno-spożywczego Obszar: Zmiany struktury gospodarki rolno-żywnościowej o Powolny odpływ zatrudnionych w rolnictwie do sektorów pozarolniczych, zbyt wolne zmiany struktury agrarnej rolnictwa oraz generalnie niższe tempo postępu technologicznego w rolnictwie i rybactwie oraz słabnąca pozycja przetargowa rolników i rybaków w łańcuchach rynkowych są przyczyną wolniejszego tempa wzrostu produktywności pracy w rolnictwie i w rybactwie w stosunku do sektorów pozarolniczych i pozarybackich. Taka sytuacja prowadzi do utrzymywania się, a nawet pogarszania dysparytetu dochodowego w rolnictwie, ale także do intensywniejszego poszukiwania pozarolniczych zarobkowych źródeł dochodów w gospodarstwach domowych rolników. o Rosnąca koncentracja kapitału (skala przedsiębiorstw), szczególnie na „wyższych” poziomach łańcuchów rynkowych, dotyka również obszarów wiejskich i sektora rolno-spożywczego. W powiązaniu z raczej powolnym wzrostem koncentracji zasobów ziemi i kapitału w rolnictwie zjawisko to sprzyja m.in. tendencji do „nierównego” podziału wartości dodanej w łańcuchach rynkowych, w których rolnicy i mieszkańcy wsi mają najczęściej najsłabszą pozycję przetargową i najmniejszy udział w podziale wartości dodanej. o Rozdrobnienie sektora rolnego w powiązaniu z rosnącą presją konkurencyjną (oraz dążeniem do przejmowania funkcji w zakresie przetwórstwa i handlu) zwiększają rolę wspólnych inicjatyw i działań (procesy integracji poziomej) w formule spółdzielni czy grup producentów. Zdolność do wykorzystania rezerw efektywności sektora, tkwiących w zbiorowych działaniach, w coraz większym stopniu determinuje przewagi konkurencyjne lub jest warunkiem utrzymania dotychczasowej pozycji na rynku. Obszar: Zarządzanie zmianą w sektorze rolno-spożywczym o Trwa rewolucja technologiczna w rolnictwie. Jej głównym obszarem jest tworzenie i wdrażanie innowacji, szybki rozwój nauki i badań, cyfryzacja, robotyzacja, wykorzystanie danych satelitarnych, analiza dużych zbiorów danych (big data), automatyzacja, genetyka (w hodowli) czy informatyzacja procesów gospodarczych. Nowe technologie charakteryzuje bardzo szybki rozwój i wzrost i ułatwienia w dostępie, przez co stosunkowo szybko są absorbowane w różnych sferach życia gospodarczego (również w gospodarkach rozwijanych na obszarach wiejskich) i coraz silniej determinują przewagi konkurencji podmiotów, regionów i państw. W rozwoju i adaptacji nowych technologii można upatrywać szans na częściowe choćby pokonanie ograniczeń związanych z dużym rozproszeniem podmiotów sektora rolno-spożywczego, a także możliwość godzenia często sprzecznych celów ekonomicznych (rynkowych), środowiskowych i społecznych. Rozwój kompetencji, kapitał finansowy oraz infrastruktura szerokopasmowa będą warunkować tempo wdrożeń tych nowych możliwości. o Zmieniające się uwarunkowania przyrodniczo-klimatyczne prowadzą do większej częstotliwości występowania zjawisk o charakterze klęskowym, z kolei silniejsze włączenie krajowego i unijnego sektora rolnego w globalne procesy adaptacyjne eksponuje na zewnątrz szoki cenowe lub zwiększa podatność na Poz. 1150 Monitor Polski – 12 – Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich zewnętrzne kryzysy podażowo-cenowe. Obserwowane zmiany powodują wzrost zapotrzebowania na nowe systemy zarządzania ryzykiem w rolnictwie i rybactwie oraz gospodarką wodną. Obszar: Zmiany demograficzne i społeczne (w tym modele konsumpcji) o Postępują zmiany demograficzne w Polsce i w Europie związane ze starzeniem się ludności, migracją wewnętrzną i zagraniczną ludzi młodych, które skutkują zmniejszaniem się udziału mieszkańców w wieku produkcyjnym w ogóle mieszkańców na terenach wiejskich. Niektóre regiony dotyka również problem depopulacji. Zmiany te coraz wyraźniej oddziałują na różne aspekty rozwoju gospodarczego i społecznego wsi, rolnictwa i rybactwa, „ucieczkę” najcenniejszych zasobów pracy ze wsi do miast, brak rąk do pracy w niektórych regionach (zwłaszcza peryferyjnych) oraz spowolnienie wymiany pokoleniowej w rolnictwie i rybactwie. o Wzrasta zamożność, świadomość ekologiczna i w zakresie higieny różnych aspektów życia w społeczeństwach krajów UE i innych społeczeństwach krajów wysokorozwiniętych, co przekłada się na rosnące zainteresowanie żywnością wysokiej jakości, żywnością funkcjonalną (w tym „leczniczą”), tradycyjną, produkowaną w sposób nieobciążający środowiska i klimatu. Preferencje konsumentów coraz silniej będą dotyczyć śladu środowiskowego (klimatycznego) produktów, kwestii etycznych (w chowie zwierząt), a nie tylko indywidualnej wartości użytkowej i ceny, czemu sprzyjają także rosnące możliwości śledzenia i kontroli źródeł pochodzenia surowców rolnych i sposobów ich przetwarzania (np. technologii blockchain). o Generalny wzrost poziomu dochodów (i standardów jakości życia) niesie z sobą ryzyko powstawania luki zatrudnieniowej w sektorach pracochłonnych, które nie podlegają w całości procesom automatyzacji. Z drugiej strony istnieje zagrożenie wzrostu marnowania żywności wraz ze wzrostem jej podaży i konsumpcyjnego stylu życia. Utrata konkurencyjności kosztowej wymuszać będzie poszukiwania nisz rynkowych związanych ze zmianami oczekiwań i preferencji konsumentów (np. produkcja zrównoważona środowiskowo, ekologiczna, bez pestycydów). o Następuje globalny wzrost ludności skoncentrowany w Azji i Afryce, który będzie się przekładał na rosnący popyt na żywność. W państwach rozwijających się wzrasta konsumpcja produktów pochodzenia zwierzęcego (mleko, drób, wieprzowina, wołowina, ryby i bezkręgowce), zwiększając popyt na surowce i produkty rolne pochodzenia zwierzęcego oraz pasze dla zwierząt. Obszar: Środowisko i zmiany klimatu o Rośnie znaczenie i oczekiwania społeczne w zakresie ochrony zasobów środowiska naturalnego w rolnictwie i rybactwie (gleba, woda, powietrze, różnorodność biologiczna). Obszary wiejskie, z uwagi na zarządzanie przeważającą częścią zasobów przyrodniczych, są jednym z głównych adresatów krajowych i wspólnotowych dążeń w zakresie ochrony zasobów środowiska. Tendencje te wzmacniają wielofunkcyjny charakter sektora rolnego, jednocześnie coraz silnej uzależniając jego konkurencyjność na globalnym rynku od przychodów pozarynkowych (transfery budżetowe za dostarczanie dóbr publicznych). o Coraz wyraźniej dostrzegalne są zmiany klimatu, które w wielu regionach świata powodują ograniczenia w dostępności zasobów żywności, wody pitnej i energii oraz zagrożenia dla równowagi biologicznej. Coraz częściej stają się one czynnikiem utrudnień w produkcji rolniczej i rybackiej oraz przetwórstwie rolno-spożywczym, wpływając tym samym na równowagę na wielu rynkach rolnych i zwiększając ryzyko związane z działalnością gospodarczą w sektorze rolno-spożywczym. W warunkach Poz. 1150 Monitor Polski – 13 – Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich polskich wzrasta znaczenie gospodarki zasobami wody (retencja, melioracja, nawodnienia). Jednocześnie pojawiają się w Polsce możliwości rozwoju „nowych” upraw (np. soi czy winorośli). o Rosnąca presja międzynarodowa na redukcję emisji gazów cieplarnianych z sektora rolno-spożywczego (szczególnie produkcji zwierzęcej), powodująca konieczność kosztownych dostosowań m.in. w zakresie organizacji produkcji czy stosowanych technologii, szczególnie odczuwalnych na poziomie małych i średnich gospodarstw. o Nowe sektory gospodarki na obszarach wiejskich, takie jak: biogospodarka, GOZ i zielona gospodarka, energetyka rozproszona oparta na OZE, gospodarka społeczna, gospodarka doświadczeń (wolnego czasu), gospodarka ukierunkowana na zaspokajanie potrzeb społeczności lokalnej, to sektory często związane z rozwojem nowych technologii, produktów, wzorców konsumpcji, zmian preferencji indywidualnych lub społecznych. Ich rozwój może przyczynić się do zróżnicowania gospodarki wiejskiej i powstawania nowych, atrakcyjnych miejsc pracy. Wykorzystanie tych zmian w celu absorbcji nadwyżek zasobów pracy w rolnictwie wymaga nabywania nowych kompetencji i umiejętności przez mieszkańców obszarów wiejskich. Wzrost dywersyfikacji dochodów mieszkańców wsi w wyniku rozwoju nowych sektorów gospodarki jest dziś trudny do oszacowania, jednak wydaje się być większy w przypadku aktywności powiązanych bezpośrednio z gospodarstwami rolnymi i działalnością o charakterze usług, mniejszy natomiast w przypadku biogospodarki i energetyki rozproszonej, z uwagi na mniejszą pracochłonność tych dziedzin, większą kapitałochłonność oraz silniejszą zależność ich rozwoju od konkurencji ze strony tradycyjnych sektorów gospodarki. Obszar: Wykorzystanie przestrzeni i zasobów ziemi i pracy na obszarach wiejskich o Zachodzą niekorzystne zmiany w przeznaczeniu i użytkowaniu gruntów, w tym zaprzestanie praktyk rolniczego użytkowania gruntów rolnych i niekontrolowana urbanizacja na terenach wiejskich (w tym również cennych dla rolnictwa), które prowadzą do niepełnego i nietrwałego (niezrównoważonego) gospodarowania krajowym zasobem ziemi rolniczej. o Zmniejsza się udział dochodów z działalności rolniczej i postępuje dezagraryzacja wsi, czego następstwem jest spadek liczby pełnozatrudnionych w tym sektorze, a także spadek udziału dochodów z rolnictwa w strukturze dochodów gospodarstw domowych użytkujących gospodarstwo rolne. Aktualnie ponad połowa gospodarstw domowych osób pracujących w rolnictwie większość dochodu generuje poza rolnictwem. Rośnie szybko udział gospodarstw, które zaprzestały chowu zwierząt lub w ogóle działalności rolniczej. o Następuje migracja zasobów produkcji zwierzęcej, w tym również na tereny podmiejskie ze względu na bliskość dużego rynku odbiorców, co powoduje konflikty urbanistyczne i konflikty międzysąsiedzkie, dotyczące głównie problemu uciążliwości odorowej. W przyszłości migracja produkcji rolniczej może dotyczyć również produkcji roślinnej, w przypadku rozwinięcia się światowego trendu dotyczącego „rolnictwa w miastach” (farmy wykorzystujące hydroponikę, system Sky Greens, mobilne miejskie uprawy warzyw w pojemnikach – z recyklingu, farmy na dachach budynków, uprawy wertykalne). o Od wielu lat wzrasta zróżnicowanie przestrzenne rozwoju obszarów wiejskich oraz narastają nierówności społeczne w rozwoju regionalnym i w układzie miasto/wieś. Pogłębia się polaryzacja wewnątrz województw i następuje dalsza marginalizacja obszarów o niskim poziomie dochodów własnych na osobę, peryferyjnych, słabo skomunikowanych, o niskim poziomie rozwoju infrastrukturalnego lub społecznego. Zwykle szybko rozwija się jedynie niewielka grupa terytoriów, w tym obszarów wiejskich położonych w małej odległości od aglomeracji miejskich, na których nie ma wieloletnich Poz. 1150 Monitor Polski – 14 – Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich zapóźnień w rozwoju infrastruktury. Zaludnienie na obszarach wiejskich rośnie znacznie szybciej w pobliżu miast (szczególnie tam, gdzie znajdują się tereny możliwe do zabudowy jednorodzinnej), natomiast maleje na obszarach peryferyjnych lub o najniższym poziomie dostępności komunikacyjnej. Największy dystans w relacji miasto – wieś widać w poziomie dochodów, które mimo wzrostu notowanego w ostatnich latach nadal są znacząco niższe wśród mieszkańców obszarów wiejskich i rolników, aniżeli wśród mieszkańców miast i pozarolniczych grup zawodowych. Obszar: Uwarunkowania międzynarodowe, w tym związane z członkostwem w UE o Następują duże zmiany w modelu funkcjonowania budżetu i polityk europejskich po 2020 r., w tym zmiany w europejskiej polityce spójności, WPR i we WPRyb, w zakresie poziomu i struktury ich budżetów, mechanizmów zarządzania tymi politykami, a także priorytetowych unijnych celów i kierunków interwencji. Wyzwaniem będzie także efektywne zarządzanie procesem opuszczania UE przez Wielką Brytanię (Brexit). o Wchodzą w życie kolejne (kompleksowe) dwustronne umowy handlowe UE z państwami trzecimi, co oznacza potencjalny wzrost możliwości ekspansji na rynki partnerów UE przy jednoczesnym wzroście presji konkurencyjnej dla sektora rolno-spożywczego UE. Liberalizacja w zakresie poziomu taryf zwiększa rolę czynników pozataryfowych oraz potrzebę działań promocyjnych na rynkach państw trzecich. Umowy te sprzyjają coraz silniejszemu włączaniu sektora rolnego UE w procesy globalne, z czym wiążą się nie tylko korzyści, ale także koszty dostosowań i nowe ryzyka. o Rosnące potrzeby w zakresie ochrony środowiska i klimatu oraz ambicje UE dotyczące podejmowania i promowania nowych zobowiązań na forum globalnym (np. Porozumienie paryskie w zakresie ochrony klimatu, energochłonność gospodarek i poszczególnych sektorów, polityki rozwojowej – m.in. zobowiązania w zakresie promowania celów zrównoważonego rozwoju ONZ oraz relacji gospodarczych m.in. propozycje reformy WTO) powodują stawianie własnej gospodarce, w tym sektorowi rolno-spożywczemu, ambitnych celów skutkujących kosztownymi dostosowaniami. Powoduje to również ukierunkowanie unijnego budżetu (w tym WPR, WPRyb i polityki spójności) na realizację ww. celów. o Występują tendencje protekcjonistyczne na jednolitym rynku, wynikające zarówno z działań państw członkowskich, jak i niepełnej i niewłaściwej transpozycji prawa unijnego do krajowych porządków prawnych. Tendencje te ograniczają korzyści z handlu artykułami rolno-spożywczymi (głównie dla krajów eksporterów netto – jak Polska). Obszar: Otoczenie instytucjonalne o Wzrasta rola efektywnego i społecznie odpowiedzialnego zaangażowania środków publicznych i instytucji finansowych w politykę rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa. Związane jest to z jednej strony ze złożonością i wzajemnym powiązaniem zadań w zakresie rozwoju wsi i rolnictwa, a z drugiej ze zmianami wspólnotowych zasad zarządzania środkami UE (m.in. zasady integrowanego podejścia, warunkowości podstawowej5), powiązania z rezultatami). Potrzebne są wyprzedzające działania analityczne, programowe oraz systemowe, w tym w sferze organizacyjno-instytucjonalnej przygotowujące do wdrażania programów UE w perspektywie finansowej na lata 2021–
o Rośnie znaczenie zadań instytucji działających na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego i bezpieczeństwa żywności, m.in. w związku ze wzrostem oczekiwań konsumentów oraz 5) Tzw. warunkowość ex-ante. Poz. 1150 Monitor Polski – 15 – Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich sposobem prowadzenia polityki handlowej artykułami rolno-spożywczymi na arenie międzynarodowej. Efektywna realizacja zadań publicznych w zakresie przestrzegania wymagań dotyczących bezpieczeństwa żywnościowego wymaga wzmocnienia koordynacji i zarządzania politykami oraz zwiększenia efektywności procesów monitorowania zagrożeń w sektorze rolno-spożywczym (w tym m.in. dotyczących zagrożeń epidemiologicznych w rolnictwie, niekorzystnych zjawisk atmosferycznych w rolnictwie, bezpieczeństwa żywności, wpływu sposobu odżywiania i jakości żywności na zdrowie ludzi). o Pogłębiające się dysproporcje w rozwoju terytorialnym spowodowane są pułapką słabości instytucjonalnej6) oraz niskim poziomem zaangażowania lub skłonności do współpracy, zawierania partnerstw (w tym PPP) czy wprowadzania zmian i uczenia się7). Występuje duże zróżnicowanie w programowaniu rozwoju z wykorzystaniem zintegrowania planowania przestrzennego i społeczno-gospodarczego. Brak zapewnienia pełnej integracji systemu programowania społeczno-gospodarczego i planowania przestrzennego na wszystkich poziomach zarządzania – krajowym, regionalnym, funkcjonalnym i lokalnym, w tym również w wykorzystaniu narzędzi cyfryzacji. Pułapki rozwojowe Na podstawie dokonanej diagnozy sytuacji społeczno-gospodarczej można wskazać pułapki dla rozwoju zidentyfikowane w SOR, które w sposób szczególny odnoszą się do sektora wsi, rolnictwa i rybactwa. PUŁAPKA ŚREDNIEGO DOCHODU PUŁAPKA BRAKU RÓWNOWAGI PUŁAPKA PRZECIĘTNEGO PRODUKTU PUŁAPKA DEMOGRAFICZNA przeciętny miesięczny dochód na osobę z gospodarstwa indywidualnego w rolnictwie stanowi niecałe 40% przeciętnego miesięcznego dochodu na osobę z pracy na własny rachunek ponad 1/5 mieszkańców obszarów wiejskich to osoby żyjące poniżej relatywnej granicy ubóstwa tylko w miejscowościach do 10 tys. mieszkańców i na wsiach ekspansja sklepów sieciowych zachodzi głównie za sprawą sieci sklepów z polskim kapitałem w miastach pow. 200 tys. mieszkańców 35% sklepów sprzedających żywność to sklepy z udziałem kapitału zagranicznego, w miastach z 50-200 tys. mieszkańców – 25%, w miastach z 10-50 tys. mieszkańców – 27% nakłady na działalność B+R w dziedzinie rolnictwa to mniej niż 5% wszystkich nakładów wewnętrznych na działalność B+R ogółem w Polsce udział niskoprzetworzonych produktów rolnych w eksporcie wynosi 44,5%* na wsi umieralność jest wyższa niż w miastach, a w okresie 2002–2015 dystans ten zwiększył się z 3 do 7% ** w 63,1% gmin z obszarów wiejskich współczynnik obciążenia demograficznego*** jest większy niż średnia dla kraju ogółem różnice w poziomie wykształcenia mieszkańców miast i wsi w Polsce pozostają bardzo duże, ale uwidacznia się tendencja do ich zmniejszania ponad 64% dorosłych mieszkańców wsi ma wykształcenie zasadnicze zawodowe, podstawowe lub gimnazjalne *Wskaźnik i jego wartość cyt. za SOR, w SZRWRiR 2030 zaproponowano komplementarny wskaźnik w celu szczegółowym I. **Monitorowanie zjawisk, które można oceniać za pomocą tego wskaźnika, jest realizowane w ramach Strategii rozwoju kapitału ludzkiego. ***Wskaźnik definiowany przez GUS. 6) Jedna z pułapek rozwoju opisana w SOR. 7) Organizacja ucząca się (ang. Learning organization) – określenie zaproponowane przez Petera Senge, oznaczające organizację zdolną do uczenia się, adaptującą się do zmiennych warunków funkcjonowania. Poz. 1150 Monitor Polski – 16 – Poz. 1150 Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich Wyzwania strategiczne8) OBSZAR I: wyzwania i potrzeby sektora rolno-spożywczego Dynamika procesów rozwojowych i uwarunkowania regionalne prowadzą do silnego zróżnicowania sytuacji polskich gospodarstw rolnych i poziomu rozwoju obszarów wiejskich w ujęciu gospodarczym i terytorialnym. Prezentowane wyzwania strategiczne producentów rolnych, rybackich i przetwórców zostały podzielone na grupy, które odzwierciedlają ich zróżnicowany poziom i tempo rozwoju w czterech płaszczyznach:     dostępność zasobów9) i sposób ich wykorzystania; wiedza, umiejętności i skłonność do ciągłej nauki; stopień i kierunki zmian poziomu urynkowienia; wyposażenie (techniczne maszyny, urządzenia, budynki) i możliwości finansowe. Pozwoliło to wyodrębnić dwie grupy gospodarstw rolnych i rybackich: gospodarstwa o ograniczonym potencjale rozwojowym i gospodarstwa rozwinięte lub w fazie rozwoju. Przyjęty podział jest w dużej mierze umowny, ale odzwierciadla specyfikę polskich gospodarstw rolnych i rybackich, które mają silnie zróżnicowany potencjał i różne możliwe scenariusze rozwoju. W zależności od zmian, jakie będą zachodziły w poszczególnych składnikach ich obecnego potencjału, gospodarstwa te mogą w przyszłości nadal się rozwijać, spowolnić swoje tempo rozwoju (ograniczyć dotychczasową działalność), wejść w skład innego gospodarstwa, powiększając tym samym jego skalę produkcji, lub całkowicie zaprzestać działalności. Grupy cech różnicujących w warunkach polskich GOSPODARSTWA ROLNE I RYBACKIE W POLSCE Podział na mniejsze gospodarstwa dostępność zasobów i sposób ich wykorzystania stopień i kierunki zmian poziomu urynkowienia wyposażenie (techniczne maszyny, urządzenia, budynki) i możliwości finansowe Zaprzestanie działalności i brak następcy wiedza, umiejętności i skłonność do ciągłej nauki obniżenie potencjału rozwojowego gospodarstwa Gospodarstwa o ograniczonym potencjale rozwojowym Gospodarstwa rozwinięte lub w fazie rozwoju Wzrost potencjału gospodarstwa Zaprzestanie działalności i wejście w skład innego gospodarstwa Rysunek
Scenariusze zmian w strukturze gospodarstw rolnych w Polsce w perspektywie 2030 r. Źródło: opracowanie własne. 8) Wyzwania strategiczne były identyfikowane przy udziale szerokich konsultacji, w których udział brały m.in. osoby wchodzące w skład Zespołu doradczo-konsultacyjnego o charakterze organizacji non-profit ds. aktualizacji Strategii pełniącego rolę rolno-wiejskiego Think tanka, szesnaście regionalnych Zespołów ds. analizy szans i zagrożeń oraz potencjalnych kierunków rozwoju obszarów wiejskich do 2030 r. w województwach, międzyresortowy zespół ds. Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa. 9) W odniesieniu do rolnictwa chodzi głównie o zasoby ziemi lub wody. Monitor Polski – 17 – Poz. 1150 Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich Opis wyzwań, jakie stoją przed gospodarstwami rolnymi i rybackimi, podzielono na:    wyzwania horyzontalne (dotyczące wszystkich gospodarstw niezależnie od ich wielkości), wyzwania dla gospodarstw o ograniczonym potencjale rozwojowym oraz wyzwania stojące przed gospodarstwami rozwiniętymi lub w fazie rozwoju. Grupy cech różnicujących w warunkach polskich Wyzwania horyzontalne, Wyzwania stojące przed gospodarstwami o ograniczonym potencjale rozwojowym, Wyzwania stojące przed gospodarstwami rozwiniętymi lub w fazie rozwoju, dotyczące gospodarstw rolnych i rybackich, których dotyczące gospodarstw rolnych i rybackich, których użytki rolne lub grunty pod stawami (w całości lub w zdecydowanej większości) permanentnie przez kilka lat nie są wykorzystywane w produkcji lub są wykorzystywane przez innych producentów (np. w ramach użyczenia, dzierżawy); niska dostępność zasobów (np. ziemi lub wody) lub niska ich jakość ograniczająca możliwości rozwoju lub kontynuacji działalności rolniczej lub rybackiej użytki rolne lub grunty pod stawami (w całości lub w zdecydowanej większości) nieprzerwanie przez kilka lat są wykorzystywane w produkcji przez ich właścicieli lub użytkowników; dostateczna dostępność i jakość zasobów (np. ziemi lub wody) umożliwiająca rozwój działalności rolniczej lub rybackiej wiedza, umiejętności i skłonność do ciągłej nauki właściciel lub kierujący gospodarstwem nie posiada wystarczającej wiedzy o zasadach i wymogach prowadzenia działalności rolniczej lub rybackiej oraz umiejętności w tym zakresie oraz nie jest skłonny uzupełnić tej wiedzy i nabyć umiejętności właściciel lub kierujący gospodarstwem posiada aktualną wiedzę o zasadach i wymogach prowadzenia działalności rolniczej lub rybackiej oraz umiejętności w tym zakresie i skłonność do ich aktualizacji wszystkie gospodarstwa niezależnie od wiedzy i umiejętności rolnika lub rybaka stopień i kierunki zmian poziomu urynkowienia prowadzenie produkcji rolnej lub rybackiej jest pokrywane w 50% lub więcej z przychodów uzyskiwanych z pozarolniczych lub pozarybackich źródeł i udział ten nie zmniejsza się prowadzenie produkcji rolnej lub rybackiej jest pokrywane nie więcej niż w 50% z przychodów uzyskiwanych z pozarolniczych lub pozarybackich źródeł i udział ten stale się zmniejsza wszystkie gospodarstwa niezależnie od skali i poziomu urynkowienia wyposażenie (techniczne maszyny, urządzenia, budynki) i możliwości finansowe potencjał techniczny i zasoby finansowe gospodarstwa (w tym również obejmujące wsparcie w ramach płatności obszarowych) nie pozwalają na nieprzerwane prowadzenie produkcji rolnej lub rybackiej przy wykorzystaniu własnych zasobów lub zakup usług lub z wykorzystaniem instrumentów finansowych zwrotnych potencjał techniczny i zasoby finansowe gospodarstwa pozwalają na nieprzerwane prowadzenie produkcji rolnej lub rybackiej przy wykorzystaniu własnych zasobów lub zakup usług lub z wykorzystaniem instrumentów finansowych zwrotnych wszystkie gospodarstwa niezależnie od stanu wyposażenia i możliwości finansowych dostępność zasobów i sposób ich wykorzystania dotyczące wszystkich gospodarstw wszystkie gospodarstwa rolne i rybackie niezależnie od ich zasobów Rysunek
Typologia gospodarstw rolnych i rybackich w Polsce wynikająca z głównych wyzwań rozwojowych Źródło: opracowanie własne. Dla wszystkich prezentowanych wyzwań przekrojowym wyzwaniem jest opłacalność produkcji, wzrost dochodów rodzin rolniczych i rybackich oraz zagwarantowanie zrównoważonego rozwoju. Monitor Polski – 18 – Poz. 1150 Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich Szanse • relatywnie mniejsze koszty zmiany sposobu wykorzystania zasobów • ekstensywny sposób prowadzenia produkcji rolniczej na gruntach rolnych • stałe oczekiwanie na wzrost cen ziemi rolniczej i przeświadczenie, że „ziemi się nie sprzedaje”11) • niedostateczny dostęp do kapitału lub trudności w sięganiu po zewnętrzne środki • niska zdolność kredytowa • rzadkie korzystanie z doradztwa i szkoleń w zakresie opracowywania planów restrukturyzacji, rozwoju lub dywersyfikacji źródeł dochodów gospodarstw z jednoczesnym odejściem od rolnictwa • mała skłonność do zmiany zawodu z jednoczesnym odstąpieniem gruntów rolnych innemu producentowi (np. przez sprzedaż lub dzierżawę) • niski poziom aktywności w zakresie działalności połowowej i zwrot przyznanych kwot połowowych lub wymiana z innym armatorem • słabsza pozycja przetargowa rolników z małych i średnich gospodarstw przy zakupie ziemi w stosunku do rolników z dużym areałem Wyzwania stojące przed gospodarstwami rozwiniętymi lub w fazie rozwoju 10) 11) Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse Wyzwania gospodarstw o ograniczonym potencjale rozwojowym • możliwości zwiększenia efektywności zasobów ziemi • postrzeganie zasobów ziemi i pracy w rolnictwie jako wartości służącej dobru publicznemu • systematyczny wzrost minimalnej efektywnej skali produkcji • znaczne rozdrobnienie użytków rolnych i ich niekorzystny rozłóg • wypadanie gospodarstw rolnych z atrakcyjnych kierunków produkcji i z rynku • niedostateczna i nieefektywna realizacja polityki przestrzennej na poziomie gmin (brak wyznaczonych stref ochrony ziemi do produkcji rolniczej, niski poziom pokrycia gmin planami zagospodarowania przestrzennego) • niedostateczne uwzględnienie potrzeb rozwoju gospodarstw rolnych oraz rybackich w pracach planistycznych i urbanistycznych na poziomie gminy i powiatu • zmiany w modelu funkcjonowania budżetu i polityk europejskich po 2020 r., powodujące większe ukierunkowanie środków na cele środowiskowe • uzależnienie prowadzenia połowów komercyjnych na Morzu Bałtyckim od limitów kwot połowowych Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Wyzwania horyzontalne Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse Pozyskiwanie i zwiększanie wydajności zasobów ziemi10) • możliwości finansowe w zakresie inwestycji w zwiększenie zasobów gospodarstw rozwiniętych (np. ziemi) • silniejsza pozycja przetargowa w stosunku do rolników z małych i średnich gospodarstw przy zakupie ziemi w obrocie prywatnym • słabsza pozycja przetargowa producentów rolnych przy zakupie ziemi wobec sprzedaży na cele nierolnicze • niedostateczny dostęp do kapitału zewnętrznego i niska zdolność kredytowa gospodarstw w fazie rozwoju • niska skłonność do współpracy między producentami na rzecz wzrostu wydajności gospodarstw (np. w formie spółdzielni czy grup producentów rolnych) • duże potrzeby w zakresie podnoszenia kwalifikacji i umiejętności zawodowych producentów rolnych i rybackich związane z nowymi technologiami i cyfryzacją • niedopasowanie rozwiązań dedykowanych wzrostowi wydajności wykorzystania zasobów ziemi w gospodarstwach rolnych do rozdrobnionej struktury działek i niekorzystnego ich rozłogu (szczególnie w przypadku braku możliwości scaleń) Roman Sass „Efektywność ekonomiczna gospodarstw rolniczych w zależności od zmian powierzchni użytków rolnych – ocena w latach 1996-2011”; Kujawsko-Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Minikowie, Stowarzyszenie Ekonomistów Rolnictwa i Agrobiznesu, Roczniki Naukowe tom XVII zeszyt 5 i inni. Użyte sformułowania pochodzą z wyników cyklicznego badania Polska wieś i rolnictwo. Monitor Polski – 19 – Poz. 1150 Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich Wzrost efektywności i wydajności gospodarstw m.in. przez modernizację i innowacje • Szanse • • • Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Wyzwania horyzontalne Wyzwania gospodarstw o ograniczonym potencjale rozwojowym • • • • • • • • • możliwość większego wykorzystania krajowego potencjału badawczego w kreowaniu innowacji produktowych i technologicznych dobrze rozbudowana sieć doradztwa rolniczego duże zainteresowanie rynkiem rolniczym wśród producentów nowoczesnych rozwiązań technologicznych ukierunkowanie środków UE na cele związane z innowacyjnością możliwość większego zastosowania rozwiązań z zakresu transferu wiedzy i innowacji w formule PP lub PPP badania wdrożeniowe ukierunkowane na innowacyjność produktową lub Internet rzeczy w przemyśle rolno-spożywczym niski poziom innowacyjności gospodarstw rolnych i rybackich niska efektywność techniczna wykorzystania czynników produkcji mała skłonność do ponoszenia ryzyka inwestycyjnego niski stopień dopasowania środków produkcji do potencjału i scenariuszy rozwoju gospodarstwa na etapie inwestycji w jego modernizację małe upowszechnienie krajowych rozwiązań technicznych niedopasowanie najnowszych technologii do potrzeb gospodarstw rolnych i rybackich niedostateczna wiedza, kompetencje i umiejętności producentów rolnych w zakresie zmian modelów zarządzania • modernizacja lub wprowadzenie innowacji do gospodarstwa może skutecznie wpłynąć na wzrost dochodów rodzin rolniczych lub osób zatrudnionych w rybactwie • innowacje są jednym ze sposobów na zmianę profilu produkcji w gospodarstwie rolnym lub zmianę sektora działalności osób dotychczas związanych z rolnictwem • transfer wiedzy do gospodarstw i ściślejsza współpraca z ODR oraz innymi podmiotami IOB może być przesłanką do rozpoczęcia działalności gospodarczej (pozarolniczej) lub pozwolić na wdrożenie specjalizacji gospodarstwa rolnego • rosnące zapotrzebowanie na produkty lokalne, „ze znanego źródła pochodzenia”, niskoprzetworzone lub wyrabiane systemem gospodarczym • mała otwartość i brak zaufania do innowacji i umiejętności cyfrowych szczególnie wśród osób po
roku życia • niski stopień wykorzystania potencjału produkcyjnego • ukierunkowanie nowych technologii, rozwiązań naukowych i innowacji głównie na rozwiązania dla dużej skali produkcji • mała oferta rozwiązań technicznych i technologicznych w odniesieniu do prowadzenia produkcji i przetwórstwa na małą skalę (na poziomie gospodarstwa rolnego) • brak środków na pokrycie wkładu własnego w projektach dofinansowujących modernizację gospodarstw • niedostateczne zasoby kapitałowe dla inwestycji własnych w modernizację gospodarstwa • wymagane nakłady na modernizację gospodarstwa są często wyższe od wartości samego gospodarstwa • okres zwrotu zakupu maszyn i urządzeń jest bardzo długi • modernizacja lub wprowadzenie innowacji do gospodarstwa są nieefektywne i nieskuteczne bez jednoczesnego podniesienia wiedzy i umiejętności producenta lub ciągłego wsparcia doradczego • brak wiedzy lub niska skłonność do jej zdobywania i łatwy dostęp do doradztwa • niedostateczne dopasowanie celów i instrumentów wdrożeniowych (kryteria wyboru, zakres operacji) WPR UE dedykowanych rozwojowi (modernizacja) gospodarstw do potrzeb wszystkich typów gospodarstw • niedostateczny rozwój rynku usług rolniczych dla małych i średnich gospodarstw Monitor Polski – 20 – Poz. 1150 Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich Wzrost efektywności i wydajności gospodarstw m.in. przez modernizację i innowacje cd. Szanse • rozwiązania innowacyjne mogą stanowić o przewadze konkurencyjnej gospodarstw również na rynku międzynarodowym • zasoby gospodarstw dają duże możliwości do zastosowań rozwiązań innowacyjnych, np. w zakresie rolnictwa precyzyjnego • możliwość prowadzenia badań i pilotażowych projektów na poziomie gospodarstwa • gospodarstwa efektywne ekonomicznie cieszą się większym zainteresowaniem projektodawców rozwiązań innowacyjnych • coraz większa oferta rozwiązań innowacyjnych skierowana do tego typu gospodarstw powoduje większą dostępność cenową tych rozwiązań • nadal duże potrzeby w zakresie modernizacji gospodarstw i wysokie koszty ich realizacji • niedostateczny dostęp do kapitału i niska zdolność kredytowa producentów rolnych i rybackich • coraz mniejsze środki na wsparcie modernizacji w ramach WPR i WPRyb • niska otwartość i zainteresowanie innowacyjnymi rozwiązaniami • rosnące możliwości zastosowania rozwiązań z zakresu Internetu rzeczy oraz innowacji produktowych i procesowych • znaczny poziom zobowiązań finansowych dużych gospodarstw utrudniający dalsze inwestycje12) • słabo rozwinięty i zorganizowany krajowy rynek producentów maszyn i urządzeń rolniczych i jego niski poziom współpracy z producentami rolnymi lub przetwórcami (głównie zagraniczne rozwiązania) • mały stopień upowszechnienia sposobów powstawania i finansowania innowacji Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Wyzwania stojące przed gospodarstwami rozwiniętymi lub w fazie rozwoju Szanse Cyfryzacja rolnictwa i rybactwa Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Wyzwania horyzontalne 12) • zmniejszenie kosztów produkcji przez wykorzystywanie nowoczesnych technologii • upowszechnianie się rozwiązań Internetu rzeczy w społeczeństwie wymuszające tworzenie rozwiązań cyfrowych dla rolnictwa • rosnące zapotrzebowanie na cyfrową identyfikację potrzeb żywieniowych w odniesieniu do cech biofizycznych i sposobu życia • wprowadzenie cyfrowych rozwiązań do doradztwa rolniczego upowszechniających korzystanie z nowoczesnych rozwiązań i wsparcia dla rolnictwa • rosnące zapotrzebowanie na sprzedaż mobilną artykułów spożywczych (zakupy na odległość) zwiększające popyt na żywność funkcjonalną i ekologiczną • coraz większe zastosowanie rozwiązań cyfrowych przez podmioty zarządzające i monitorujące pomoc publiczną w rolnictwie, usprawniające udzielanie wsparcia • rozwój infrastruktury szerokopasmowego Internetu o wysokich przepustowościach umożliwiającej dostęp do e-usług i rolniczej wiedzy specjalistycznej • szybkie tempo absorbcji intuicyjnych cyfrowych rozwiązań przez starszych rolników • • • • • wolne tempo absorbcji rozwiązań „skomplikowanych” duże tempo zmian wymagające ciągłego uczenia się niski poziom umiejętności cyfrowych wśród rolników i rybaków duże zróżnicowanie w cyfryzacji małych, średnich i dużych gospodarstw rolnych niski poziom wykorzystania cyfryzacji w krajowym zarządzaniu strategicznym i kryzysowym w pozyskiwaniu i przetwarzaniu danych z poziomu gospodarstw i JST (zasoby geodezyjne, informacja o zasiewach, wielkości nawożenia) • niedopasowanie programów nauczania i oferty doradztwa do potrzeb w zakresie wiedzy i umiejętności cyfrowych producentów rolnych i rybackich Według danych FADN za rok 2017 jedynie w gospodarstwach dużych i bardzo dużych zadłużenie kapitałów własnych było nieco wyższe i wynosiło 17-19%. W pozostałych grupach gospodarstw (które stanowią ponad 90% wszystkich) nie przekraczało 10%. Monitor Polski – 21 – Poz. 1150 Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich • małe upowszechnienie e-usług dedykowanych producentom rolnym i rybackim • niedostateczne środki publiczne na cyfryzację rolnictwa i rybactwa • niski stopień wykorzystania zaawansowanych rozwiązań cyfrowych w administracji rolnej i doradztwie publicznym • potrzeba elektronicznego systemu identyfikacji produktów leczniczych weterynaryjnych Zagrożenia/ Słabe strony Wyzwania stojące przed gospodarstwami rozwiniętymi lub w fazie rozwoju Szanse Wyzwania gospodarstw o ograniczonym potencjale rozwojowym Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse Wyzwania horyzontalne cd. • większe możliwości dotarcia do konsumentów z informacją o sposobie produkcji stosowanym w gospodarstwie oraz produktach oferowanych do sprzedaży • powszechne korzystanie z prostych funkcji cyfrowych (np. urządzeń typu smartfon czy portali społecznościowych lub portali sprzedaży indywidualnej) • mała oferta rozwiązań cyfrowych dedykowanych prowadzącym produkcję i przetwórstwo na małą skalę (na poziomie gospodarstwa rolnego) • niska skłonność do podnoszenia kompetencji i umiejętności oraz komunikacji elektronicznej z administracją rolną lub rybacką • większe zaufanie do tradycyjnych rozwiązań niż do rozwiązań cyfrowych • niedostateczna infrastruktura na poziomie gospodarstwa domowego do zastosowania rozwiązań cyfrowych • relatywnie duże koszty rozwiązań cyfrowych • optymalne dopasowanie rozwiązań cyfrowych do potrzeb gospodarstwa • rosnące potrzeby producentów w zakresie usług doradczych odnoszących się do wyboru i możliwości rozwiązań cyfrowych wspomagających zarządzanie gospodarstwem • przejście z relacji przedmiotu interwencji publicznej do podmiotu biorącego udział w procesie projektowania i wdrażania interwencji publicznej w zakresie cyfryzacji • duży dystans, jaki dzieli gospodarstwa krajowe od gospodarstw „starej UE”, w zakresie upowszechnienia i dostępności cenowej rozwiązań cyfrowych • niedostateczna ochrona interesów i praw producentów w zakresie danych cyfrowych o producencie, gospodarstwie i praktykach rolniczych (w tym dane o własnościowej przestrzeni produkcyjnej) • mały zakres współpracy B+R z producentami w zakresie potrzeb cyfrowych Wyzwania horyzontalne 13) Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse Pracownicy i zarządzający gospodarstwami rolnymi lub rybackimi Raport OECD
• relatywnie duży udział osób młodych pracujących w rolnictwie i rybactwie • niższe koszty pracy niż w krajach Europy Zachodniej13) • korzystna struktura wiekowa właścicieli gospodarstw rolnych w porównaniu do średniej UE • duże doświadczenie w prowadzeniu produkcji rolnej lub rybackiej (w tym m.in. dzięki przekazom międzypokoleniowym w gospodarstwach rodzinnych) • umiejętność radzenia sobie w trudnych lub zaskakujących sytuacjach • umiejętności w zakresie dziedzictwa kulinarnego • starzenie się społeczności producentów rolnych i rybackich oraz trudności w zapewnieniu wymiany pokoleń w tych sektorach i możliwości przekazania wiedzy wynikającej z wieloletniego doświadczenia • rosnące koszty pracy w rolnictwie i niższa skłonność do zatrudniania się w gospodarstwach rolnych • zbyt wolne zmiany w systemie kształcenia w kierunku rolniczym dostosowujące sposób i zakres kształcenia do nowych umiejętności i wiedzy niezbędnej w pracy rolnika • niedostateczne ukierunkowanie polityk UE na wsparcie mobilności zawodowej osób związanych z rolnictwem (nie tylko odchodzących z rolnictwa) • brak możliwości przystąpienia przez armatorów statków rybackich do KRUS • brak możliwości skorzystania przez właścicieli i armatorów statków rybackich osobiście wykonujących prace na morzu z uprawnienia do niższego wieku emerytalnego z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach Monitor Polski – 22 – Poz. 1150 • • • • Wyzwania gospodarstw o ograniczonym potencjale rozwojowym Wyzwania stojące przed gospodarstwami rozwiniętymi lub w fazie rozwoju Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony • łatwość nabywania nowych umiejętności technicznych w przypadku zmiany zawodu • unikalne umiejętności w zakresie rzemiosła lub rękodzieła • rozwój pozarolniczego rynku pracy na obszarach wiejskich oraz rozbudowa kompetencji i pozarolniczych umiejętności wśród osób odchodzących z rolnictwa • niedostateczne umiejętności lub kwalifikacje pracowników sektora rolno-spożywczego i zarządzających gospodarstwami rolnymi i rybackimi • niska skłonność do podnoszenia swoich kwalifikacji zawodowych i nauki w życiu dorosłym • brak kierunkowego wykształcenia lub umiejętności oczekiwanych na pozarolniczym rynku pracy wśród osób związanych z rolnictwem • mała skłonność i umiejętności w zakresie zakładania działalności gospodarczej • trudności w dostępie do pozarolniczego rynku pracy (codzienne dojazdy, opieka nad osobami zależnymi w czasie nieobecności w gospodarstwie) • niedostateczne kwalifikacje i umiejętności pozarolnicze pożądane na lokalnym (gminnym lub powiatowym) rynku pracy Szanse Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich korzystna struktura wykształcenia wśród kierujących gospodarstwami rolnymi skłonność do stałej współpracy w zakresie transferu wiedzy i doradztwa migracja z państw Europy Wschodniej do prac sezonowych w rolnictwie otwartość na zdobywanie nowej wiedzy i podnoszenie swoich umiejętności i kwalifikacji zawodowych • chęć wymiany doświadczeń • rosnące koszty pracy własnej i pracy najemnej • trudność w pozyskiwaniu pracowników (zarówno tych bardziej, jak i mniej wykwalifikowanych) Monitor Polski – 23 – Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich Szanse Organizacja sprzedaży, współpraca i podział korzyści w łańcuchu żywnościowym Wyzwania gospodarstw o ograniczonym potencjale rozwojowym Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Wyzwania horyzontalne • upowszechnienie współdziałania (np. przez formy zrzeszania się) wzmacniające pozycję na rynku i możliwości negocjacyjne • uwzględnianie w zmianach urbanistycznych i w zakresie planowania przestrzennego w polityce miast tradycji małych targowisk, „warzywniaków” oraz ich wpływu na rozwój dzielnic lub miasta • upowszechnianie się rozwiązań w zakresie sprzedaży z wykorzystaniem rozwiązań cyfrowych (zakupy na odległość, zakupy z dostawą do domu) zwiększających rodzaje kanałów dystrybucji żywności produkowanej lokalnie • promocja regionów w oparciu o regionalne produkty spożywcze zwiększająca popyt na te produkty • większa współpraca z sieciami sklepów i sklepów wielkopowierzchniowych, w tym w szczególności w zakresie żywności ekologicznej • utworzenie jednolitej bazy producentów i przetwórców żywności usprawniającej system nadzoru nad żywnością • niedostateczne ukierunkowanie działań polityki miejskiej na wzrost sprzedaży produkcji lokalnej od producenta (np. niedzielne targi żywności na ulicach miast powiatowych lub wojewódzkich) • niska dostępność miejskiego rynku zbytu dla producentów rolnych wypieranych przez pośredników • niedostateczne zorganizowanie nowoczesnych targowisk lub niekorzystna zmiana ich lokalizacji • mały udział rolnika w łańcuchu żywnościowym • rozwój sklepów franczyzowych i dużych sieci handlowych kosztem sklepów niezależnych • spadek udziału krajowego kapitału w rynku hurtowym • wiązanie przetwórstwa na poziomie gospodarstw z rzemiosłem i turystyką • ukierunkowania na sprzedaż produktów wytwarzanych w gospodarstwie rolnym oraz ich sprzedaż elektroniczna • ułatwienia w zakresie zakładania i prowadzenia działalności pozarolniczej na małą skalę bez konieczności zmiany ubezpieczenia przez rolnika • niechęć rolników do realizacji wspólnych przedsięwzięć gospodarczych, zrzeszania się, tworzenia organizacji (np. spółdzielni) • słabo rozwinięta sieć sprzedaży żywności bezpośrednio z gospodarstwa • niska dostępność obecnych sieci sprzedaży dla małych i średnich gospodarstw • słabsza pozycja przetargowa (negocjacyjna) małych i średnich producentów rolnych i rybackich przy sprzedaży produktów wobec średnich i dużych podmiotów w handlu i przetwórstwie rolno-spożywczym, dyktujących warunki transakcji (w tym ceny) • mniejsza reprezentacja interesów i potrzeb małych i średnich gospodarstw w działaniach organizacji społecznych działających na rzecz rolnictwa i przetwórstwa • wypychanie małych gospodarstw rolnych z rynku przez gospodarstwa o większym potencjale produkcyjnym w przemyśle przetwórczym, który jest bardziej zainteresowany współpracą z większymi dostawcami, co pozwala m.in. na zmniejszenie kosztów transakcyjnych i logistyki • trudności rolników w przygotowaniu dużych wystandaryzowanych partii o wysokiej jakości surowców (półproduktów) rolnych Poz. 1150 Monitor Polski – 24 – Wyzwania stojące przed gospodarstwami rozwiniętymi lub w fazie rozwoju Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich • szybki wzrost koncentracji i umiędzynarodowienia produkcji rolnej • udział w organizacjach międzynarodowych • powolne tempo zmian struktury obszarowej rolnictwa ogółem • znaczny udział podmiotów zagranicznych na rynku krajowym nastawionych na budowę wyłącznie własnej marki (bez możliwości promocji marki krajowej lub regionalnej) • niski stopień powiązań kooperacyjnych z odbiorcami produktów rolnych (integracja pionowa) • niedostateczne zorganizowanie rynku rolnego, w tym centrów logistycznych obrotu płodami rolnymi • wzrost poziomu konkurencji na unijnym rynku rolnym oraz wzrost konkurencji ze strony zagranicznych producentów (w tym z UE) na rynku krajowym • wzrost presji konkurencyjnej na gospodarstwa po wejściu w życie dwustronnych umów handlowych UE z państwami trzecimi • ryzyko nierównej konkurencji ze strony dostawców spoza UE o niższych standardach produkcji rolnej • wzrost presji konkurencji na rynku UE ze strony dostawców spoza UE (wynik m.in. umów handlowych) • tendencje protekcjonistyczne na jednolitym rynku utrudniające konkurencję dużych polskich gospodarstw Szanse Uwarunkowanie środowiskowe prowadzenia działalności rolnej i rybackiej Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Wyzwania horyzontalne • potencjał rolnictwa i rybactwa w zakresie ochrony środowiska, w tym w szczególności w działaniach na rzecz jakości powietrza, wody i ochrony różnorodności biologicznej • wprowadzanie do Polski upraw nowych odmian roślin, w związku ze zmianami klimatu zmieniającymi warunki wegetacji • rodzime zasoby genetyczne rolnictwa i rybactwa • ekstensywna produkcja rolnicza, m.in. w ramach rolnictwa zrównoważonego i ekologicznego • utrzymanie korytarzy ekologicznych dzięki zrównoważonej produkcji rolniczej • praktyki prośrodowiskowe w rolnictwie i rybactwie oraz generalnie niski stopień chemizacji rolnictwa w stosunku do państw Europy Zachodniej • ograniczone zasoby wodne, pogarszające się stosunki wodne gleb i czasowy nadmiar i niedostatek wody • niewystarczająco sprawna gospodarka wodna, niska pojemność retencyjna (zbiorników powierzchniowych i gleb) i niedostateczna wiedza rolników w zakresie sposobów retencjonowania wód ze spływów powierzchniowych • duże koszty odzyskiwania wody w rolnictwie i rybactwie • nakładanie zobowiązań na poszczególne państwa UE na rzecz ograniczania zmian klimatu bez adekwatnego dostosowania i ukierunkowania unijnego budżetu (w tym WPR, WPRyb i polityki spójności) na ich realizację w sektorach, w tym w szczególności w sektorze rolno-spożywczym • degradacja gleb, w tym duży udział gleb kwaśnych, niska zawartość próchnicy oraz występowanie znacznych obszarów gleb słabych i trudnych w uprawie • wzrost ryzyka wynikającego ze zmian klimatu i gwałtownych zjawisk pogodowych • wzrastający poziom zagrożenia epizootycznego (chów, hodowla zwierząt) i coraz częstsze występowania chorób roślin i trudności w odbudowie bazy produkcyjnej po wystąpieniu zjawisk epizootycznych Poz. 1150 Monitor Polski – 25 – Wyzwania stojące przed gospodarstwami rozwiniętymi lub w fazie rozwoju Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse Wyzwania gospodarstw o ograniczonym potencjale rozwojowym Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich • niewystarczająco upowszechnione rozwiązania technologiczne zapobiegania ryzykom i kryzysom oraz niewystarczająco upowszechnione rozwiązania w zakresie gospodarki o obiegu zamkniętym • zaniechanie hodowli w mniejszych gospodarstwach rolnych i przenoszenie jej w pobliże obszarów miejskich (lub wiejskich silnie zurbanizowanych) • niski stopień wykorzystania surowców w procesie produkcyjnym • negatywny wpływ zanieczyszczenia powietrza na jakość gleb i produktów żywnościowych • zasady przydziału limitów połowowych ograniczające możliwości odbudowy stad ryb • negatywne oddziaływanie zwierząt, w tym chronionych, na prowadzenie produkcji rolnej lub rybackiej • wyższe koszty prowadzenia produkcji rolniczej na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania, w szczególności w gospodarstwach małych lub średnich prowadzących zrównoważoną produkcję rolniczą • zachowywanie miedz śródpolnych, zadrzewień lub zakrzewień • duża mozaikowatość upraw • możliwość wykorzystania walorów środowiskowych i ekstensywnej produkcji do uzyskiwania pozarolniczych i pozarybackich źródeł dochodów gospodarstwa • rosnące standardy lub wymogi środowiskowe i fitosanitarne produkcji generujące relatywnie wysokie koszty dostosowawcze na poziomie gospodarstwa • brak wypracowanych dobrych praktyk w zakresie projektów GOZ na poziomie gospodarstwa rolnego i rybackiego • małe upowszechnienie rozwiązań OZE na poziomie gospodarstwa i wysokie koszty instalacji • zaniechanie gospodarowania na glebach słabszych oraz użytkach zielonych • niedostateczny poziom świadomości z zakresu ochrony środowiska w działalności rolniczej i kontynuowanie praktyk szkodzących środowisku (jak np. wypalanie traw) • niski poziom dostosowań termomodernizacyjnych budynków gospodarskich • duże możliwości zastosowań OZE i rozwiązań z zakresu GOZ • potencjał techniczny w zakresie możliwości zachowania rodzimych ras hodowlanych • wysoki stopień spełnienia podwyższonych standardów fitosanitarnych • możliwości inwestycyjne dla zastosowania rolnictwa precyzyjnego • nadmierne upraszczanie płodozmianu i rosnąca intensyfikacja produkcji roślinnej • wzrost regionalnej koncentracji i ograniczenie produkcji zwierzęcej • niewystarczająco zrównoważone gospodarowanie składnikami nawozowymi (emisja do atmosfery i wód) • zawężanie puli genetycznej użytkowanych rolniczo roślin i zwierząt wraz ze wzrostem intensyfikacji produkcji zwierzęcej • brak dostatecznych mechanizmów finansowych z polityk unijnych wspierających dużych producentów w realizacji ambicji UE w zakresie ochrony klimatu i środowiska • potrzeba bardziej efektywnego (precyzyjnego) dawkowania środków ochrony roślin i nawozów sztucznych • niska akceptowalność społeczna produkcji zwierzęcej (uciążliwość zapachowa, spływy powierzchniowe w okresie nawożenia) w pobliżu zabudowy mieszkaniowej na obszarach okołomiejskich i podmiejskich Poz. 1150 Monitor Polski – 26 – Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich Rozwój produktów spożywczych i przetwórstwa rolno-spożywczego Szanse Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony 14) 15) • istnieje potencjał zwiększenia udziału produkcji wytwarzanej w kraju, a tym samym dodanie znacznej wartości do eksportu żywności14) • polska branża przetwórstwa spożywczego ma ugruntowaną pozycję, a jej zasięg staje się coraz bardziej międzynarodowy15) • rozwiązania innowacyjne mogą stanowić o przewadze konkurencyjnej (w szczególności w zakresie żywności funkcjonalnej) • upowszechnianie informacji o wartościach odżywczych i prozdrowotnych produktów spożywczych regionalnych, tradycyjnych i ekologicznych • możliwość identyfikacji przez konsumentów produktów z małych zakładów produkcyjno-przetwórczych (np. rozróżnienie produktów pochodzenia zwierzęcego z chowu niewielkopowierzchniowego) • fragmentaryzacja rynku przetwórców rolno-spożywczych • niewystarczająco rozwinięte przetwórstwo żywności wysokiej jakości oraz żywności funkcjonalnej, w tym m.in. opartej na rodzimych produktach regionalnych • presja rynku krajowego na „tanią żywność” • stosunkowo niski poziom innowacyjności produktów rolno-spożywczych oferowanych w dużych partiach produktów (innowacyjne produkty głównie jako rozwiązania lokalne lub „produkty niszowe” bez eksportu) • niska świadomość społeczeństwa w zakresie (regionalnych) tradycji produkcji i przetwórstwa rolno-spożywczego • niewykorzystany potencjał żywności ekologicznej, tradycyjnej i regionalnej w promowaniu zdrowych wzorców konsumpcji • coraz silniejsze wiązanie przetwórstwa na poziomie gospodarstw z rzemiosłem i turystyką bez ukierunkowania na sprzedaż produktów lokalnie lub e-sprzedaż • duże rozdrobnienie zakładów i brak konsolidacji podmiotów przetwórczych • potrzeba utworzenia jednolitej bazy producentów i przetwórców żywności usprawniającej system nadzoru nad żywnością • małe zainteresowanie ze strony przetwórców promocją i produkcją przetworzonych produktów o gwarantowanym pochodzeniu (w tym produktów niszowych, żywności funkcjonalnej) na małą skalę • niedostateczny poziom koncentracji przestrzennej przetwórstwa (klastry rolno-spożywcze, klastry regionalne) • znaczny udział przetwórców zagranicznych w rynku krajowym nastawionych na budowę wyłącznie własnej marki (bez możliwości promocji marki krajowej lub regionalnej) • niski poziom powiązania Regionalnych Inteligentnych Specjalizacji z ukierunkowaniem wsparcia publicznego na rzecz rozwoju nauki i przemysłu Na podstawie raportu OECD. Tamże. Poz. 1150 Monitor Polski – 27 – Poz. 1150 Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich OBSZAR II: wyzwania i potrzeby rozwojowe obszarów wiejskich W Polsce nadal obserwuje się znaczne zróżnicowanie rozwoju obszarów wiejskich w ujęciu terytorialnym. Prezentowane wyzwania strategiczne obszarów wiejskich zostały więc podzielone na grupy, które odzwierciedlają ich zróżnicowany poziom i tempo rozwoju w czterech płaszczyznach:     źródła finansowania rozwoju; dostępność terytorialna; zmiany demograficzne i społeczne; ład przestrzenny. Grupy cech różnicujących obszary wiejskie w Polsce RODZAJ WYZWAŃ Wyzwania obszarów wiejskich powolnego tempa rozwoju dotyczące gmin wiejskich i miejsko-wiejskich z niskim potencjałem inwestycyjnym (zwykle niesamodzielne finansowo, o niskim poziomie dochodów własnych na osobę, w niewielkim stopniu korzystające ze środków zewnętrznych) Wyzwania obszarów wiejskich zamkniętego rozwoju Wyzwania horyzontalne obszarów wiejskich dotyczące gmin wiejskich i miejsko-wiejskich o utrwalonej strukturze dochodów i wydatków (raczej samodzielne finansowo, których struktura dochodów wykazuje niewielką dynamikę zmian w kierunku zwiększenia udziału dochodów z CIT lub PIT z dużym udziałem wydatków „sztywnych”) z małą ilością powiązań funkcjonalnych (zwykle poza zasięgiem oddziaływania dużych ośrodków miejskich lub słabo skomunikowane, z niedostatecznie rozwiniętą podstawową infrastrukturą liniową oraz usługami lub o skupionej strukturze osadniczej) dotyczące wszystkich obszarów wiejskich niezależnie od ich sytuacji finansowej zmiany demograficzne i społeczne z niskim tempem rozwoju kapitału ludzkiego (głównie obszary, na których zmiany w strukturze wykształcenia zachodzą powoli lub utrudniony jest rozwój przedsiębiorczości) tracące potencjał mieszkańców (najczęściej obszary wyludniające się, z dużym udziałem osób w wieku przedprodukcyjnym lub nieskłonnych do dojazdów do pracy i aktywności zawodowej lub społecznej) ład przestrzenny z brakami ciągłości ładu przestrzennego (obszary, na których występuje nieład architektoniczno-urbanistyczny lub deformacja przestrzeni, zazwyczaj obszary te nie mają opracowanej spójnej wizji rozwoju przestrzennego) o zdeterminowanym ładzie przestrzennym (należące do lub leżące w bezpośrednim sąsiedztwie terenów zwartych funkcjonalnie, np. dużych kompleksów leśnych, obszarów chronionych, monokultur rolniczych, terenów pod wodami, terenów wojskowych) dotyczące wszystkich obszarów wiejskich niezależnie od przebiegu zmian demograficznych i społecznych tam zachodzących dotyczące wszystkich obszarów wiejskich niezależnie od stanu ich ładu przestrzennego źródła finansowania rozwoju dostępność terytorialna w małym stopniu wykorzystujące możliwości rozwoju w oparciu o współpracę terytorialną (o powolnym tempie rozwoju infrastrukturalnego lub o strukturze osadnictwa rozproszonego z przysiółkami) dotyczące wszystkich obszarów wiejskich niezależnie od ich dostępności terytorialnej Rysunek
Typologia obszarów wiejskich w Polsce wynikająca z głównych wyzwań rozwojowych Źródło: opracowanie własne. Z uwagi na zróżnicowanie potrzeb rozwojowych zakłada się ewentualną delimitację obszarów wiejskich powolnego tempa rozwoju i obszarów wiejskich zamkniętego rozwoju w oparciu o wskaźniki nawiązujące Monitor Polski – 28 – Poz. 1150 Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich do celów podejmowanej interwencji publicznej i odejście od używania do różnych typów interwencji jednego wskaźnika syntetycznego (przykłady delimitacji zostały przedstawione w załączniku nr 3). 1555 GMIN WIEJSKICH, 621 GMIN MIEJSKO-WIEJSKICH (stan na dzień 1 stycznia 2017 r.) oraz 302 gminy miejskie, w tym 66 gmin będących jednocześnie miastami na prawach powiatu Trzy rodzaje obszarów wiejskich Typologia wg tempa i poziomu ich rozwoju OBSZARY WIEJSKIE W POLSCE rozwój obszarów wiejskich oparty jest o ich endogeniczne potencjały Grupy cech różnicujących obszary wiejskie w Polsce źródła finansowania rozwoju dostępność terytorialna OBSZARY WIEJSKIE Dynamicznie rozwijające się OBSZARY WIEJSKIE Powolnego tempa rozwoju zmiany demograficzne i społeczne OBSZARY WIEJSKIE Zamkniętego rozwoju Obszary miejskie ład przestrzenny Obszary miejskie Obszary miejskie Rysunek
Scenariusze rozwoju obszarów wiejskich w Polsce w perspektywie 2030 r. Źródło: opracowanie własne. Wyzwania obszarów wiejskich w SZRWRiR 2030 analizuje się w odniesieniu do trzech grup obszarów: obszarów wiejskich powolnego tempa rozwoju, obszarów wiejskich zamkniętego rozwoju i obszarów wiejskich dynamicznie się rozwijających. Przyjęty podział (podobnie jak w przypadku podziału gospodarstw rolnych i rybackich) jest w dużej mierze umowny, ale odzwierciedla zróżnicowany poziom i tempo rozwoju obszarów wiejskich. W gminach wiejskich lub miejsko-wiejskich należących do ww. wybranych grup obszarów wiejskich w kolejnych latach będą zachodziły kolejne zmiany społeczno-gospodarcze, w wyniku których gminy te mogą w przyszłości nadal się rozwijać, spowolnić tempo swojego rozwoju lub ograniczyć możliwości dalszego rozwoju, przekształcić się w obszar miejski lub ulec marginalizacji. Monitor Polski – 29 – Poz. 1150 Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Wyzwania horyzontalne obszarów wiejskich rozwijających się w oparciu o endogeniczne potencjały16) Szanse Rozwój infrastruktury technicznej • zastosowanie nowoczesnych, inteligentnych rozwiązań w zakresie infrastruktury • współpraca jednostek samorządu terytorialnego przy realizacji projektów inwestycyjnych • włączenie inwestycji w infrastrukturę techniczną do działań na rzecz wzrostu przedsiębiorczości i mobilności międzysektorowej • wprowadzenie cyfrowych rozwiązań w zakresie zarządzania infrastrukturą • rozwój dostępu do szybkiego Internetu na obszarach wiejskich, w tym bezpłatnego dostępu do bezprzewodowego Internetu w miejscach publicznych (publiczne hot spoty) • rozwiązania prawne i wsparcie finansowe w zakresie wykorzystania potencjału do produkcji energii na poziomie gospodarstw w sieciach elektroenergetycznych • przestarzałe technologie produkcji, przesyłu i dystrybucji energii elektrycznej • wysoka emisyjność źródeł energii • niedostatecznie rozwinięty system sieci gazowej • niska opłacalność gazyfikacji wsi • niewystarczająco rozwinięta infrastruktura kanalizacyjna • niepełne pokrycie gmin dostępem do Internetu o wysokiej przepustowości Szanse • • • Wyzwania obszarów wiejskich zamkniętego rozwoju 16) Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse Wyzwania obszarów wiejskich powolnego tempa rozwoju Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony • • • • • • • • • • • • • • • • • większe dopasowanie wsparcia na rzecz infrastruktury liniowej do terytorialnego zróżnicowania jej dostępności i jakości ograniczenie zadań własnych gmin lub ich większe dofinansowanie z budżetu krajowego zapewnienie lepszej jakości dróg gminnych w zakresie ich nośności i sieci dróg gminnych dostosowanych do rozwoju regionu brak uregulowanych stosunków własnościowych w zakresie korzystania z dróg gminnych, w przypadku ich rozbudowy lub modernizacji lub zamiaru budowy sieci wodociągowej lub światłowodowej w pasie drogi niski poziom bezpieczeństwa dróg gminnych (brak ścieżek rowerowych, chodników, bezpiecznych skrzyżowań, niedostateczne oświetlenie uliczne) zły stan urządzeń wodnych i ich ewidencji (brak aktualizacji stanu urządzeń, remontów, przeglądów, konserwacji) niewystarczająco rozwinięta infrastruktura wodociągowa (brak wodociągu, niedostatecznie rozbudowana sieć, stacje uzdatniania wody (SUW) o małych przepustowościach, niedopasowane do zmian liczby mieszkańców) wysokie koszty dofinansowania przez JST połączeń transportowych realizowanych przez prywatnych przewoźników brak możliwości współfinansowania linii podmiejskich (autobusowych lub kolejowych) duże koszty gospodarki odpadami wsparcie publiczne inwestycji liniowych leżących poza siecią infrastruktury o znaczeniu krajowym lub regionalnym występowanie obszarów niedostatecznej jakości dostaw energii elektrycznej niedostateczna sieć oraz zły stan dróg leśnych i dróg dojazdowych do gruntów rolnych niedostatecznie rozwinięta sieć ścieżek rowerowych, tras i szlaków turystycznych brak uregulowanych praw do korzystania ze szlaków i tras turystycznych złe lub niedostateczne oznakowanie dróg czy rozjazdów niewystarczający rozwój transportowej komunikacji zbiorowej (nierzadko brak możliwości codziennego dojazdu do miejscowości gminnej lub powiatowej) mała liczba przewoźników na poziomie lokalnym (zdarza się, że gminy stają się „zakładnikami” jedynej firmy przewozowej na terenie gminy lub powiatu) niski udział lub brak linii podmiejskich (autobusowych lub kolejowych) liczne „dzikie wysypiska śmieci” Dotyczą wszystkich obszarów wiejskich. Monitor Polski – 30 – Poz. 1150 Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich Wyzwania obszarów wiejskich zamkniętego rozwoju 17) Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse Wyzwania obszarów wiejskich powolnego tempa rozwoju Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse Wyzwania horyzontalne obszarów wiejskich rozwijających się w oparciu o endogeniczne potencjały Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse Rozwój usług publicznych17) • zapewnienie większej spójności między działaniami prowadzonymi na poziomie kraju i JST • wypracowanie i wdrożenie standardów usług publicznych • większy udział społeczeństwa w projektowaniu usług publicznych • niewystarczająca jakość usług publicznych, w tym usług specjalistycznych (np. badania profilaktyczne i laboratoryjne w medycynie rodzinnej, dostępność lekarzy specjalistów) oraz słaby poziom wyposażenia placówek publicznych • niewystarczająca dostępność do wysokiej jakości usług publicznych i nierówności terytorialne w tym dostępie • niski zasób mieszkalnictwa komunalnego • zbyt niskie wykorzystanie e-usług i cyfryzacji w usługach społecznych (np. mała liczba spraw, które można „załatwić” elektronicznie, mały stopień upowszechnienia wykorzystania narzędzi elektronicznych w komunikacji z mieszkańcami, w tym w zakresie wczesnego ostrzegania i powiadamiania o zagrożeniach pogodowych) • większe wykorzystywanie lokalnych liderów w projektowaniu usług publicznych • ściślejsza współpraca samorządu z lokalnymi przedsiębiorcami i producentami rolnymi w zakresie zaspokajania potrzeb dostępu do usług społecznych • małe możliwości budowy boisk, sal sportowych, ośrodków kultury czy bibliotek ze środków własnych gminy lub powiatu • małe możliwości finansowania budowy i utrzymania boisk, sal sportowych, ośrodków kultury czy bibliotek ze środków własnych gminy/powiatu • placówki świadczące usługi zdrowotne są zbyt małe i niedostatecznie wyposażone w odniesieniu do potrzeb mieszkańców • infrastruktura publiczna jest niedostosowana do potrzeb osób z niepełnosprawnościami • słaby poziom wyposażenia i dostępności placówek oświatowych, kulturalnych oraz z zakresu kultury fizycznej i sportu • placówki świadczące usługi publiczne są zbyt małe w odniesieniu do potrzeb mieszkańców • niedostateczna sieć placówek opieki nad małymi dziećmi oraz osobami zależnymi • brak dostatecznych uregulowań prawnych dotyczących rolnictwa społecznego, które pozwalałaby gospodarstwom rolnym świadczyć usługi społeczne (opiekuńczych, terapeutycznych i edukacyjnych) • większe zastosowanie rozwiązań cyfrowych w informacji o usługach publicznych oferowanych w regionie oraz ich dostarczaniu • szersze zastosowanie mobilnych centrów usług publicznych • poszerzanie katalogu funkcji publicznych świadczonych w jednym punkcie • placówki służby zdrowia i usług zdrowotnych, żłobki, przedszkola, policja są umiejscowione w regionach z ograniczoną możliwością dojazdu • rosnące koszty utrzymania sieci placówek edukacji i bibliotek o małej liczbie uczniów lub wypożyczających • poziom zaangażowania środków publicznych w budowę infrastruktury kultury i turystyki nieodpowiadający oczekiwaniom społecznym i wielkości popytu na tego rodzaju usługi • wysokie koszty zapewnienia bezpieczeństwa publicznego, w tym również w zakresie występowania ekstremalnych zjawisk pogodowych lub pożarów • duża amortyzacja i niepełne wykorzystanie zasobów infrastruktury społecznej JST (np. konieczność lub społeczne oczekiwanie utrzymania szkół z liczbą poniżej 30 dzieci w przypadku ich wykorzystania jedynie z funkcją edukacji i trudności w obsadzie nauczycieli w małych szkołach) • potrzeba rozwijania systemów w zakresie wczesnego ostrzegania i powiadamiania Do usług publicznych zalicza się: a) usługi i e-usługi administracyjne, usługi i e-usługi społeczne, usługi techniczne - B. Kożuch, A. Kożuch, Usługi publiczne w: Organizacja i Zarządzanie, Instytut Spraw Publicznych Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków
Monitor Polski – 31 – Poz. 1150 Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich Zarządzanie rozwojem obszarów wiejskich 18) 19) Raport OECD. Tamże. Szanse Wyzwania obszarów wiejskich zamkniętego rozwoju Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Wyzwania obszarów wiejskich powolnego tempa rozwoju Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse Wyzwania horyzontalne obszarów wiejskich rozwijających się w oparciu o endogeniczne potencjały Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse • • • współdziałanie w zakresie struktury priorytetów i zasad finansowanie europejskiego18) digitalizacja informacji o przestrzeni i jej powszechne udostępnienie szersze zastosowanie cyfrowych rozwiązań w prowadzeniu postępowań administracyjnych i zarządzaniu rozwojem obszarów wiejskich • szersze upowszechnienie dialogu społecznego w zarządzaniu rozwojem • rozwój statystyki w zakresie rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa i wprowadzenie w repozytoriach publicznych możliwości identyfikacji wg kodu terytorialnego jak największej liczby danych (z podziału na gminy wiejskie, miejsko-wiejskie i miejskie) • większa współpraca między samorządami na szczeblu lokalnym19) • wzmocnienie roli MRiRW w projektowaniu rozwoju obszarów wiejskich w regionach • wzmocnienie roli agend rządowych zajmujących się tematyką rozwoju obszarów wiejskich w ukierunkowywaniu wsparcia publicznego z pozostałych polityk (z poziomu krajowego i regionalnego) • niedostateczne ukierunkowanie terytorialne wsparcia publicznego, z uwzględnieniem zróżnicowań w przekroju miasto/wieś • niedostateczne przełożenie celów krajowych w zakresie rozwoju obszarów wiejskich na działania publiczne oraz krajowe w pozostałych działach administracji rządowej • podejście „silosowe”, również na poziomie regionalnym, w projektowaniu wsparcia ze środków publicznych (kontynuowanie ugruntowanego poglądu, że rozwój obszarów wiejskich finansowany jest tylko lub przede wszystkim w ramach działań WPR) • brak ogólnodostępnych baz danych dotyczących rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa • wydawanie dokumentów niebędących decyzjami administracyjnymi, zezwoleniami i koncesjami wyłącznie w formie papierowej • mała liczba e-usług i elektronicznych rejestrów publicznych • niski stopień wykorzystywania możliwości kontaktów on-line w relacjach mieszkaniec – urząd (zapytania, porady, zgłoszenia, informowanie) • długotrwałe postępowania administracyjne i ich niska jakość • wzmocnienie podejścia strategicznego do rozwoju obszarów wiejskich (w tym m.in. w odniesieniu do planu wydatków inwestycyjnych) • niska jakość systemów i wyposażenia teleinformatycznego w urzędach i jednostkach publicznych (w tym również w szkołach) mały stopień przeszkolenia pracowników JST i terytorialnych agend rządowych w zakresie nowoczesnych rozwiązań cyfrowych niska świadomość w zakresie terytorialnego zróżnicowania potencjału rozwojowych zarządzanego obszaru mały stopień wykorzystania myślenia strategicznego w realizacji bieżących i wieloletnich planów finansowych niedostateczne powiązania planowania przestrzennego z planowaniem strategicznym szersze uwzględnianie znaczenia rozwoju obszarów wiejskich w zwiększaniu dostępności terytorium i lokalnej gospodarki zintegrowane planowanie we współpracy z sąsiednimi samorządami • • • • • • • konieczność dojazdu do siedziby organu JST w celu odebrania dokumentów niebędących decyzjami administracyjnymi, zezwoleniami i koncesjami • niedostateczny poziom współpracy terytorialnej między JST a urzędami • mniejszy udział społeczności lokalnych w stanowieniu prawa miejscowego • brak uzgodnień decyzji z zakresu zarządzania środowiskiem między sąsiednimi JST (np. w zakresie lokalizacji inwestycji z zakresu gospodarki odpadami) Monitor Polski – 32 – Poz. 1150 Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich Rozwój społeczny i gospodarczy • Wyzwania obszarów wiejskich zamkniętego rozwoju Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse Wyzwania obszarów wiejskich powolnego tempa rozwoju • • • • • • Szanse Wyzwania horyzontalne obszarów wiejskich rozwijających się w oparciu o endogeniczne potencjały Szanse • • • • • • • • • • • • • • • potencjał przedsiębiorczości opartej na produkcji i przetwórstwie rolno-spożywczym na poziomie gospodarstwa domowego wykorzystanie nowoczesnych technologii i nowych gałęzi gospodarki na obszarach wiejskich (np. w zakresie OZE czy GOZ) przyspieszenie rozwoju gospodarczego dzięki rozwiązaniom cyfrowym budowa i rozwój infrastruktury zwiększającej dostępność terytorialną i podnoszącą standard infrastruktury bytowej na obszarach wiejskich rozwój centrów aktywności gospodarczej (strefy inwestycyjne, klastry, HUB-y) pełne wykorzystanie struktur sieciowych w pobudzanie aktywności gospodarczej i społecznej (PUP, LGD, ODR, izby rolnicze) dziedzictwo kulturowe wsi odejście od policentrycznego umiejscowienia instytucji rozwoju i instytucji zarządzania rozwojem utrwalona struktura dochodowa i niska mobilność terytorialna niski poziom rozwoju pozarolniczej przedsiębiorczości oczekiwania społeczne co do stosowania wyłącznie rozwiązań instytucjonalnych w rozwiązywaniu problemów strukturalnych, niedostosowanie kwalifikacji lub wzrost wiedzy rolników (w tym również młodych rolników) w zakresie możliwości wykorzystania rozwiązań cyfrowych, automatyzacji i IA w produkcji i przetwórstwie rolno-spożywczym utrzymująca się niechęć do korzystania z zewnętrznych źródeł zwrotnego finansowania wzmocnienie powiązań między instytucjami B+R i IOB a przedsiębiorstwami większy nacisk na wdrażanie działań z zakresu budowania kompetencji i podstaw przedsiębiorczości większe stosowanie partnerstw w realizacji zadań publicznych wykluczenie cyfrowe wybranych grup społecznych i obszarów ubóstwo i zagrożenie wykluczeniem społecznym powstawanie nowych obszarów zmarginalizowanych (dotkniętych trwałą stagnacją gospodarczą, o niższej konkurencyjności, marginalizacją społeczną, wykluczonych z procesów rozwoju) starzenie się społeczeństwa, niski przyrost naturalny odpływ ludności do silniejszych gospodarczo ośrodków lub do innych państw niska dostępność rynków pracy dużych miast występowanie obszarów szczególnie zagrożonych negatywnymi zjawiskami demograficznymi • zakładanie lub rozwój sieciowej przedsiębiorczości na obszarach wiejskich • brak aktywnego poszukiwania pracy i dążenia do podnoszenia swoich umiejętności i kwalifikacji zawodowych przez mieszkańców wsi niedostateczny poziom wykształcenia, kwalifikacji zawodowych (niedostosowanie tych kwalifikacji do potrzeb rynku i rewolucji cyfrowej) i kompetencji kluczowych (takich jak kompetencje cyfrowe czy przedsiębiorczości) ludności wiejskiej wysoki stopień bezrobocia ukrytego, niska mobilność zawodowa ludności wiejskiej, brak nowych miejsc pracy niski poziom przedsiębiorczości, powolny przebieg procesu dezagraryzacji wsi • • • Monitor Polski – 33 – Poz. 1150 Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich Zrównoważone gospodarowanie zasobami środowiskowymi • Szanse • • • • • • • Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Wyzwania horyzontalne obszarów wiejskich rozwijających się w oparciu o endogeniczne potencjały • • • • • • Wyzwania obszarów wiejskich powolnego tempa rozwoju Wyzwania obszarów wiejskich zamkniętego rozwoju Zagrożenia/ Bariery/ Szanse Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse Słabe strony • • • • • • • • • • • • • • • • zwiększenie stopnia objęcia obszarów wiejskich miejscowymi planami zagospodarowania przestrzennego wzrost wydajności infrastruktury środowiskowej i jej rozbudowa (w tym m.in. infrastruktury wodnej) rozwój gospodarczy w oparciu o ochronę zasobów środowiskowych zrównoważenie w sposobie wykorzystania przestrzeni wiejskiej dla celów społecznych, środowiskowych i gospodarczych (w tym również turystycznych) większe zaangażowanie społeczności lokalnych w działania prośrodowiskowe rozwój rolnictwa ekstensywnego (w tym ekologicznego) degradacja krajobrazu przyrodniczego i kulturowego w wyniku niekontrolowanej lub nadmiernej urbanizacji i zajęcia terenów cennych przyrodniczo na cele przemysłowe spadek różnorodności biologicznej obszarów wiejskich, w tym m.in. obniżenie wartości przyrodniczej terenów, na których zaniechano kontynuacji produkcji rolnej, a które pełniły istotną rolę dla środowiska duża powierzchnia terenów zdegradowanych, zdewastowanych lub odłogowanych porzucanie odpadów w miejscach do tego nieprzeznaczonych, np. w lasach, na otwartych terenach koncentracja wsparcia prośrodowiskowego, w szczególności dotyczącego zmian klimatu, na terenach leśnych z marginalizacją roli ekosystemów rolnych konflikty społeczne towarzyszące działaniom związanym z planowaniem przestrzennym realizacja celów polityki przestrzennej (ład przestrzenny) bez uszczerbku dla realizacji celów w zakresie rozwoju gospodarstw niekorzystny wpływ zmian klimatu na możliwości rozwoju obszarów wiejskich (susze, gwałtowne zjawiska pogodowe) wpływ zjawisk epizootycznych na rozwój gospodarczy (np. ASF) mała aktywność mieszkańców obszarów wiejskich w konsultacjach dotyczących planów zagospodarowania wzrost poziomu „samofinansowania się” inwestycji środowiskowych samorządu większe zaangażowanie społeczności lokalnych w realizację celów środowiskowych niskie nakłady na rozwój przestrzenny gmin i ochronę środowiska mały stopień pokrycia gmin planami zagospodarowania przestrzennego trudności w sfinansowaniu działań z zakresu termomodernizacji budynków użyteczności publicznej oraz wykorzystania technologii OZE w infrastrukturze liniowej w budynkach użyteczności publicznej niedostateczne prace w zakresie inwestycji i utrzymania urządzeń wodnych brak lub niedostateczne działania na rzecz poprawy jakości powietrza i gleb oraz gospodarki o obiegu zamkniętym brak ścieżek ekoedukacyjnych wykorzystanie środowiska naturalnego jako potencjału rozwoju regionu mniejsze wydatki na ochronę powietrza duży udział terenów zielonych lub chronionych nieprzekładający się na wysokość środków z budżetu państwa przekazywanych na pokrycie finasowania zadań zleconych brak lub mały stopień pokrycia gmin planami, programami lub strategiami w zakresie gospodarowania środowiskiem niska dostępność (również transportowa) obszarów podlegających ochronie trudności w monitorowaniu stanu i zagrożeń środowiskowych Monitor Polski – 34 – Zasady i cele rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa do 2030 r. ZASADY I CELE ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH, ROLNICTWA I RYBACTWA DO 2030 R. Wizja i cel główny rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa Przez ostatnie 25 lat w krajowej polityce dominował model rozwoju, w ramach którego rozwój był postrzegany przede wszystkim przez pryzmat wzrostu aglomeracji i dużych miast oraz ich obszarów funkcjonalnych, zakładający dyfuzję efektów wzrostu na inne obszary. Doświadczenia ostatnich lat wskazują, że dalsze utrzymywanie takiego modelu prowadziłoby do pogłębiania się niekorzystnych zmian demograficznych, obniżenia tempa rozwoju polskiej wsi i osłabienia spójności terytorialnej. Z analiz wynika, że jego dalsze wdrażanie mogłoby prowadzić do negatywnych efektów w postaci20):          pogłębiania się zróżnicowań w zakresie rozmieszczenia ludności, w tym silnej depopulacji peryferyjnych regionów wiejskich, zwłaszcza Podlasia, Roztocza z Polesiem i Pobużem oraz Pomorza Środkowego. Prowadziłoby to do marginalizacji wielu obszarów wiejskich, degradacji krajobrazu, niekorzystnych zmian w środowisku czy zaniku kultury wiejskiej; starzenia się ludności, najszybszego na obszarach dotychczas uważanych za względnie młode (np. obszary podmiejskie ośrodków średniej wielkości), co wiąże się ze spowolnieniem wymiany pokoleniowej w rolnictwie i rybactwie oraz negatywnymi konsekwencjami dla rozwoju tych sektorów w oparciu o nowe technologie; silnej luki podażowej na rynku pracy (w skali kraju szacowanej, w zależności od wariantu, na 2-7 mln osób w perspektywie ok. 2050 r.), która jest szczególnie odczuwalna dla sektora rolno-spożywczego w pracochłonnych kierunkach (uprawa warzyw, owoców, produkcja zwierzęca) oraz przetwórstwie; wyludniania peryferyjnych obszarów wiejskich powodującego obniżanie gęstości zaludnienia i zmniejszanie się wielkości wsi (pod względem liczby ludności lub gospodarstw domowych), a tym samym wzrostu kosztów obsługi tych terenów (usługi publiczne, transport); zagrożenia dla stabilności finansów publicznych na poziomie krajowym i JST z powodu niższych dochodów i wyższych wydatków (utrzymanie infrastruktury, pomoc społeczna); wyhamowania (zmniejszenia w stosunku do obecnego stanu) koncentracji ludności na obszarach podmiejskich wskutek wyczerpywania się zasobów migracyjnych, jak też skierowania strumieni migracyjnych za granicę; degradacji miast średnich, pełniących aktualnie rolę „stabilizatorów” terytorialnych systemów społeczno-gospodarczych poza największymi obszarami metropolitalnymi, powodującej silne osłabienie podstaw rozwojowych regionów i samego oddziaływania miast; „wypadania”, zwłaszcza mniejszych miast, z zajmowanego miejsca w hierarchii osadniczej, w tym ośrodków powiatowych niemogących utrzymać swej bazy ekonomicznej, a tym samym usług o znaczeniu egzogenicznym, również tych istotnych dla rozwoju sektora rolno-spożywczego; destrukcji i reorganizacji dotychczas ukształtowanych powiązań funkcjonalnych, powodując rozdźwięk pomiędzy aktualnym a optymalnym podziałem administracyjno-terytorialnym, zwłaszcza na niższych szczeblach hierarchicznych. W dniu 16 lutego 2016 r. Rząd RP przyjął nowy model rozwoju kraju w „Planie na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju”, a następnie nowej średniookresowej strategii rozwoju kraju „Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)” przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 14 lutego 2017 r. 20) Na podstawie ekspertyzy wykonanej przez Przemysława Śleszyńskiego dla MRiRW w 2016 r. pn. Identyfikacja i ocena wybranych zjawisk demograficznych w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem wsi i relacji miasto-wieś). Poz. 1150 Monitor Polski – 35 – Zasady i cele rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa do 2030 r. Nowy model rozwoju kraju zakłada rozwój odpowiedzialny oraz społecznie i terytorialnie zrównoważony. Zakłada również jak najpełniejsze wykorzystanie indywidualnych potencjałów terytorialnych oraz rozwój oparty o inwestycje, innowacje, eksport oraz wysoko przetworzone produkty. Dotychczasowy model polaryzacyjno-dyfuzyjny nie przyniósł oczekiwanej „dyfuzji rozwoju” z obszarów tzw. „lokomotyw rozwoju” na obszary przejściowe i zmarginalizowane. Przyjęcie modelu odpowiedzialnego rozwoju jest szansą zwiększenia tempa rozwoju terytorialnego obszarów wiejskich. Uwzględniając, że tempo zmian na obszarach wiejskich i w rolnictwie będzie silnie zróżnicowane zarówno pod kątem ich dynamiki, jak również wymiaru terytorialnego, zaprojektowano wizję obszarów wiejskich w Polsce, której horyzont wykracza poza 2030 r. Z uwagi na tempo zmian, jakie są obserwowane w ujęciu historycznym, przywiązanie do tradycji w wiejskich gospodarstwach domowych oraz uwarunkowania gospodarcze i środowiskowe, należy oczekiwać, że osiągniecie stanu prezentowanego w wizji nie nastąpi w sposób skokowy, rewolucyjny, ale raczej stopniowy – ewolucyjny. Wizja polskiej wsi 2050 Obszary wiejskie w 2050 r. to atrakcyjne miejsce pracy, zamieszkania, wypoczynku i prowadzenia działalności rolniczej lub pozarolniczej. To również obszary dostarczające dóbr publicznych i rynkowych, z zachowaniem unikalnych walorów przyrodniczych, krajobrazowych i kulturowych dla przyszłych pokoleń, dzięki zrównoważonemu rozwojowi konkurencyjnego rolnictwa i rybactwa. Na obszarach wiejskich zatrzymano niekorzystne zmiany demograficzne oraz znacząco zwiększono pozytywne efekty środowiskowe produkcji rolnej i rybackiej. Podstawą ustroju rolnego są gospodarstwa rodzinne rozwijające się w sposób zrównoważony i odpowiedzialny, wykorzystujące nowoczesne technologie. Zapewniono zwiększenie się wkładu małych i średnich gospodarstw rolnych w zapewnienie zrównoważonego rozwoju rolnictwa. Dążąc do przybliżenia zaprezentowanej wizji w perspektywie 2030 r., przyjęto cel główny rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa stanowiący uszczegółowienie celu głównego SOR. Celem SZRWRiR 2030 jest rozwój gospodarczy wsi umożliwiający trwały wzrost dochodów jej mieszkańców przy minimalizacji rozwarstwienia ekonomicznego, społecznego i terytorialnego oraz poprawie stanu środowiska naturalnego. SZRWRiR 2030 będzie realizowała założenia SOR wskazane w jej trzech celach szczegółowych przez działania zaprojektowane w poszczególnych kierunkach interwencji, które zostały przypisane do trzech celów operacyjnych SZRWRiR 2030 oraz trzech obszarów wpływających na realizację celów strategii:  Cel szczegółowy I. Zwiększenie opłacalności produkcji rolnej i rybackiej  Cel szczegółowy II. Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska  Cel szczegółowy III. Rozwój przedsiębiorczości, pozarolniczych miejsc pracy i aktywnego społeczeństwa  3 Obszary wpływające na realizację celów strategii:

(1)Sprawne zarządzanie rozwojem,

(2)Stabilne finansowanie rozwoju,

(3)Trwała zdolność kreacji i uczenia się W SZRWRiR 2030 przyjęto 4-poziomowy układ logiki interwencji (hierarchia i struktura celów)  Cel główny  Cele szczegółowe/Obszary wpływające na osiągnięcie celów strategii  Kierunki interwencji  Działania i projekty strategiczne Poz. 1150 Monitor Polski – 36 – Poz. 1150 Zasady i cele rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa do 2030 r. Działania i projekty strategiczne skoncentrowane wokół trzech celów szczegółowych SZRWRiR są tylko częścią interwencji publicznej, jaka zostanie zaadresowana do 2030 r. do obszarów wiejskich i sektora rolno-spożywczego. Pozostałe działania i projekty niezbędne do wzrostu dochodów mieszkańców i wzrostu spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym obszarów wiejskich są przedstawione w pozostałych strategiach rozwoju: - Krajowej strategii rozwoju regionalnego 2030 Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony, - Strategii produktywności, - Strategii Zrównoważonego Rozwoju Transportu do 2030 r. (STR 2030), - Polityce energetycznej Polski do 2040 r. (PEP 2040), - Strategii rozwoju kapitału ludzkiego, - Strategii rozwoju kapitału społecznego (współdziałanie, kultura, kreatywność), - Strategii Sprawne i Nowoczesne Państwo 2030 oraz - Polityce ekologicznej państwa 2030 (PEP 2030)21). Dokumenty te przedstawiają uszczegółowienie postanowień SOR w zakresie obszarów wpływających na osiągnięcie celów strategii, do których zaliczono: transport, cyfryzację, energię, bezpieczeństwo narodowe, środowisko oraz kapitał ludzki i społeczny. Każdy z tych obszarów wpływa na możliwość realizacji celu głównego SZRWRiR

Cel główny SOR Tworzenie warunków do wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym Cel główny SZRWRiR 2030 Rozwój gospodarczy wsi umożliwiający trwały wzrost dochodów jej mieszkańców przy minimalizacji rozwarstwienia ekonomicznego, społecznego i terytorialnego oraz poprawie stanu środowiska naturalnego Cele szczegółowe SOR Cele szczegółowe SZRWRiR 2030 Cel szczegółowy I – Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną Cel szczegółowy I – Zwiększenie opłacalności produkcji rolnej i rybackiej Cel szczegółowy II – Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska Cel szczegółowy II – Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony Cel szczegółowy III – Rozwój przedsiębiorczości, pozarolniczych miejsc pracy i aktywnego społeczeństwa Cel szczegółowy III - Skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu i gospodarczemu Obszary wpływające na osiągnięcie celów strategii: transport, cyfryzacja, energia, bezpieczeństwo narodowe, środowisko, kapitał ludzki i społeczny Obszary wpływające na osiągnięcie celów strategii:  Sprawne zarządzanie rozwojem  Stabilne finansowanie rozwoju  Trwała zdolność kreacji i uczenia się Rysunek
Powiązanie Celu głównego SZRWRiR 2030 z SOR na poziomie celów szczegółowych i obszarów Źródło: opracowanie własne. 21) Rada Ministrów przyjęła Politykę ekologiczną państwa 2030 w dniu 16 lipca 2019 r. Monitor Polski – 37 – Poz. 1150 Zasady i cele rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa do 2030 r. Wskaźniki pomiaru celu głównego SZRWRiR 2030 i ich powiązanie z SOR Wskaźnik Jednostka miary Wartość bazowa (rok bazowy) Wartość w roku 2020 Wartość w roku 2030 Źródło danych Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju Skorygowany realny dochód do dyspozycji brutto gospodarstw domowych na 1 mieszkańca wg PPP (UE 28=100) PKB na 1 mieszkańca wg PPP (UE 28=100) Współczynnik Giniego – wskaźnik rozkładu dochodów gospodarstw domowych % % współczynnik 68,5%

(2014)69,0

(2015)30,6

(2015)76,0-80,0 100,0 Eurostat 75,0-78,0 79,0

(2023)95,0

(2030)GUS /Eurostat 30 27 GUS Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji celu głównego „Strategii na rzecz zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa do roku 2020 (z perspektywą do 2030)” Wskaźnik Relacja przeciętnych rocznych dochodów do dyspozycji netto na 1 osobę w gospodarstwie domowym na wsi do miasta Udział osób żyjących poniżej relatywnej granicy ubóstwa na obszarach wiejskich w ogólnej liczbie ludności na obszarach wiejskich22) Udział produktów przetworzonych w eksporcie produktów przemysłu rolno-spożywczego23) Jednostka miary Wartość bazowa (rok bazowy) Wartość w roku 2020 Wartość w roku 2030 Źródło danych % 69,50%

(2015)72% 75% GUS % 25,4

(2010)18,00% 12% GUS % 81,44

(2017)85% 88% GUS Projektując kierunki interwencji oraz działania, stosowano zasady przyjęte w SOR, w tym w szczególności: zasadę selektywnego podejścia (koncentracja, poszukiwanie nisz, sektory); podejścia zintegrowanego i zróżnicowanego terytorialnie (zarządzanie organizowane wokół celów strategicznych, koordynacja sektorów i instytucji działających na różnych poziomach zarządzania); współpracy, partnerstwa i współodpowiedzialności podmiotów publicznych, biznesu i obywateli przy realizacji polityk publicznych; mobilizacji krajowego kapitału; procesy demograficzne punktem odniesienia dla planowania i realizacji działań rozwojowych. 22) 23) Wskaźnik I.25 Promowanie włączenia społecznego: zmiany wskaźnika ubóstwa na obszarach wiejskich - wskaźnik oddziaływania I.25 COM

(2018)392 final Załącznik I, Wskaźnik W1 SZRWRiR na lata 2012–

Dane dotyczą kategorii „żywność i napoje” w Roczniku statystycznym handlu zagranicznego tab. 17 Rozdysponowanie importu i eksportu według głównych kategorii ekonomicznych (ceny bieżące). Cele SZRWRiR Kierunki interwencji III.4 Budowa i rozwój zdolności do współpracy w wymiarze społecznym i terytorialnym II.4 Zrównoważone gospodarowanie i ochrona zasobów środowiska STABILNE FINANSO WANIE ROZWOJU (Obszar B) SPRAWNE ZARZĄDZANIE ROZWOJEM (Obszar A) TRWAŁA ZDOLNO ŚĆ KREACJI I UCZENIA SIĘ (Obszar C) Rysunek
Logika strategicznej interwencji SZRWRiR 2030 Źródło: opracowanie własne. I.
Poszerzanie i rozwój rynków zbytu na produkty i surowce sektora rolno-spożywczego (w tym biogospodarka) III.5 Rozwój ekonomii i solidarności społecznej na obszarach wiejskich III.3 Wzrost umiejętności i kompetencji mieszkańców wsi II.
Rozwój infrastruktury społecznej i rewitalizacja wsi i małych miast I.
Rozwój innowacji, cyfryzacji i przemysłu 4.
w sektorze rolno-spożywczym oraz jego modernizacja II.
Adaptacja do zmian klimatu i przeciwdziałanie tym zmianom III.2 Rozwój przedsiębiorczości i nowych miejsc pracy II.
Dostępność wysokiej jakości usług publicznych I.
Jakość i bezpieczeństwo żywności I.
Zarządzanie ryzykiem w sektorze rolno-spożywczym III.
Odpowiedź na zmiany demograficzne i ich następstwa Cel szczegółowy III Rozwój przedsiębiorczości, pozarolniczych miejsc pracy i aktywnego społeczeństwa II.
Rozwój liniowej infrastruktury technicznej Cel szczegółowy II Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska I.
Nowe modele organizacji produkcji i rynków, krótkie łańcuchy rynkowe i uczciwa konkurencja Zwiększenie opłacalności produkcji rolnej i rybackiej Cel szczegółowy I ROZWÓJ GOSPODARCZY WSI UMOŻLIWIAJĄCY TRWAŁY WZROST DOCHODÓW JEJ MIESZKAŃCÓW PRZY MINIMALIZACJI ROZWARSTWIENIA EKONOMICZNEGO, SPOŁECZNEGO I TERYTORIALNEGO ORAZ POPRAWIE STANU ŚRODOWISKA NATURALNEGO CEL GŁÓWNY SZRWRIR Monitor Polski Obszary wpływające na osiągnięcie celów SZRWRiR 2030 Zasady i cele rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa do 2030 r. – 38 – Poz. 1150 Monitor Polski – 39 – Poz. 1150 Kierunki interwencji do 2030 r. Cel szczegółowy I Zwiększenie opłacalności produkcji rolnej i rybackiej Podsumowanie wyników diagnozy dotyczącej produkcji rolnej ze strategicznymi rozstrzygnięciami Polskie rolnictwo posiada duży potencjał produkcyjny zarówno pod względem ilościowym (zasoby ziemi, w tym użytków rolnych utrzymanych w dobrej kulturze rolnej, liczba gospodarstw oraz zasoby pracy w rolnictwie, relatywnie wysoki udział młodych i wykształconych rolników w tej grupie zawodowej), jak i jakościowym (w tym m.in. rodzime rasy zwierząt hodowlanych, odmiany roślin uprawnych, produkty żywnościowe wysokiej jakości, wiedza o integrowanej ochronie roślin, zrównoważonym nawożeniu). Zasoby te wymagają efektywnego gospodarowania pozwalającego na wzrost podaży w sytuacji kurczących się zasobów naturalnych (zwłaszcza wody) i ograniczonych czynników produkcji.24) Użytki rolne w Polsce zajmują ponad połowę powierzchni kraju. Pod względem obszaru użytków rolnych Polska znajduje się na piątym miejscu w Europie. (GUS) 8,8% ogólnej liczby gospodarstw w Polsce wytwarza około 63% całkowitej produkcji rolnej w kraju. Na wielkość produkcji roślinnej wpływają przede wszystkim (GUS) położenie geograficzne (znaczne zróżnicowanie długości okresu wegetacyjnego) oraz warunki glebowo-klimatyczne. Czynniki produkcji, w tym m.in. przydatność gleb do produkcji rolniczej, jak i struktura agrarna, są silnie zróżnicowane regionalne 25 ). Najlepsze warunki dla prowadzenia produkcji roślinnej w Polsce są rozproszone w układzie terytorialnym i nie zależą od struktury osadniczej oraz bliskości ośrodków miejskich. Najmniej korzystne warunki dla prowadzenia produkcji roślinnej występują w województwach: podkarpackim, śląskim, lubuskim i zachodniopomorskim. Duży wpływ pośredni na wielkość produkcji roślinnej mają również czynniki antropogeniczne (pozaprzyrodnicze), które oddziałują na sposób użytkowania ziemi. Decydują one o ekonomicznych aspektach gospodarowania, przy określonych uwarunkowaniach naturalnych. Są one wynikiem rozwoju poziomu życia i wynikającego z tego zapotrzebowania na różnorodne produkty. Generalnie notuje się niską skłonność do sprzedaży ziemi rolniczej na cele produkcyjne. Znacznie szybciej właściciele gruntów rolnych decydują się na sprzedaż na cele budowalne (w tym w szczególności pod zabudowę jednorodzinną w sąsiedztwie dużych ośrodków miejskich), z uwagi na wysokie ceny gruntów pod zabudowę, podobnie jak w wielu innych państwach UE. Część użytków rolnych znajduje się w posiadaniu osób nieprowadzących produkcji rolniczej lub też jest odłogowana. Znaczna część użytków wchodzi w skład mikro- lub małych gospodarstw rolnych prowadzących działalność wyłącznie na samozaopatrzenie. Silne zróżnicowanie pod względem zasobów produkcyjnych poszczególnych gospodarstw rolnych przekłada się na coraz większą koncentrację produkcji w gospodarstwach towarowych produkujących na skalę „przemysłową” (w tym grunty dzierżawione) i zmniejszenie roli gospodarstw rodzinnych w globalnej produkcji żywności. Procesy te mają dynamiczny charakter i 24) 25) Rozstrzygnięcie strategiczne: Podstawą ustroju rolnego powinny być nadal gospodarstwa rodzinne. „Na początku bieżącej dekady, na poziomie UE pojawiło się wiele inicjatyw mających na celu podnoszenie świadomości dotyczącej konieczności efektywniejszego wykorzystywania rzadkich zasobów. W następstwie nadrzędnego, sztandarowego komunikatu w sprawie efektywnego gospodarowania zasobami oczekuje się, że opracowane zostaną długoterminowe strategie w zakresie klimatu, energii i różnorodności biologicznej, promujące ogólnogospodarcze przestawienie się na efektywne gospodarowanie zasobami, oraz dodatkowe plany dla sektorów, takich jak transport, rolnictwo, rybołówstwo, surowce i opodatkowanie energii.” – cyt. za: Zdzisław Ginalski, Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Radomiu w „Efektywne gospodarowanie zasobami w gospodarstwie rolnym”, Radom
Diagnozy regionalne opracowane przez 16 Zespołów. Monitor Polski – 40 – Poz. 1150 Kierunki interwencji do 2030 r. zachodzą równolegle do powolnych zmian w strukturze właścicielskiej użytków rolnych wynikających z obrotu prywatnego ziemią i stosowania dzierżaw długoterminowych w obrocie prywatnym. W skali kraju największą produkcją rolniczą, zarówno roślinną, jak i zwierzęcą, wyróżniają się województwa wielkopolskie i mazowieckie. W wybranych regionach i większych gospodarstwach szczególnie szybko zachodzą procesy koncentracji produkcji zwierzęcej często powiązane z loka

🔗 Do źródła urzędowego

Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.

Uchwała nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. w sprawie przyjęcia "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030"

W skrócie

Co reguluje

Kogo dotyczy

Kluczowe punkty