Uchwała Nr 163 Rady Ministrów z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie przyjęcia "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa" na lata 2012

Elektronicznie podpisany przez Jaroslaw Deminet Data: 2012.11.09 16:02:32 +01'00' MONITOR POLSKI w. rcl .go v.p l DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 9 listopada 2012 r. Poz. 839 UCHWAŁA Nr 163 RADY MINISTRÓW z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie przyjęcia „Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa” na lata 2012–2020 Na podstawie art. 14 ust. 3 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712 i Nr 157, poz. 1241 oraz z 2011 r. Nr 279, poz. 1644) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Przyjmuje się „Strategię zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa” na lata 2012–2020, stanowiącą załącznik do uchwały. ww § 2. Uchwała wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: D. Tusk  Monitor Polski –2– Poz. 839 w. rcl .go v.p l Załącznik do uchwały nr 163 Rady Ministrów Załącznik z dnia 25 kwietnia 2012 r. (poz. 839) do uchwały nr 163 Rady Ministrów z dnia 25 kwietnia 2012 r. MINISTERSTWO ROLNICTWA I ROZWOJU WSI STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA ww na lata 2012‐2020 1  –3– Poz. 839 w. rcl .go v.p l Monitor Polski STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA ww na lata 2012‐2020 3  Monitor Polski –4– Poz. 839 w. rcl .go v.p l Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa powstała w Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi przy współpracy ośrodków naukowo‐badawczych, które zaoferowały swoją pomoc w opracowaniu dokumentu (w szczególności części diagnostycznej oraz celów, priorytetów i kierunków interwencji), do których należą: ww Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa FAPA, Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej  Państwowy Instytut Badawczy, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Instytut Rybactwa Śródlądowego im. Stanisława Sakowicza, Instytut Technologiczno‐Przyrodniczy, Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa  Państwowy Instytut Badawczy, Instytut Zootechniki  Państwowy Instytut Badawczy, Morski Instytut Rybacki oraz niezależni eksperci rolniczych uczelni publicznych, w tym m.in.: prof. dr hab. Jerzy Bański, dr Maria Bednarek‐Szczepańska, mgr inż. Wanda Chmielewska‐Gill, mgr Paweł Chmieliński, dr inż. Mirosław Cieśla, prof. dr hab. Marek Degórski, prof. dr hab. inż. Wiesław Dembek, doc. dr hab. Krzysztof Domaradzki, mgr Michał Dudek, prof. nadzw. dr hab. Robert Eckert, prof. dr hab. Antoni Faber, dr Zbigniew Floriańczyk, doc. dr hab. Janusz Igras, dr Jan Jadczyszyn, prof. dr hab. Wojciech Józwiak, prof. dr hab. Edmund Kaca, dr Jerzy Kopiński, prof. dr hab. Andrzej Kowalski, prof. dr hab. Stanisław Krasowicz, prof. dr hab. Jan Kuś, dr Mariola Kwasek, dr Andrzej Lirski, mgr Wiesław Łopaciuk, dr inż. Robert Mroczek, dr inż. Grażyna Niewęgłowska, dr inż. Marianna Pastuszak, dr Stefan Pietrzak, dr Iwona Psuty, dr Grzegorz Siebielec, doc. dr hab. Tomasz Stuczyński, dr Iwona Szczepaniak, mgr Stanisław Szostak, mgr Mirosława Tereszczuk, mgr Tadeusz Toczyński, dr hab. Konrad Turkowski, prof. dr hab. Roman Urban, doc. dr hab. Wiesław Wiśniewolski, doc. dr hab. Arkadiusz Wołos, prof. dr hab. Zdzisław Zakęś, mgr Łukasz Zwoliński. 4  Monitor Polski –5– Poz. 839 w. rcl .go v.p l Spis treści WYKAZ SKRÓTÓW ........................................................................................................................................... 6 I. STRESZCZENIE DIAGNOZY SYTUACJI I PROGNOZY TRENDÓW ROZWOJOWYCH ................ 7 1.1. GŁÓWNE WNIOSKI PŁYNĄCE Z DIAGNOZY I TRENDÓW ROZWOJOWYCH......................................................... 7 1.2. ANALIZA SWOT......................................................................................................................................... 11 II. GŁÓWNE ZAŁOŻENIA STRATEGII........................................................................................................ 17 2.1. CEL OGÓLNY I WIZJA OBSZARÓW WIEJSKICH, ROLNICTWA I RYBACTWA ..................................................... 17 2.2. CELE SZCZEGÓŁOWE, PRIORYTETY I KIERUNKI INTERWENCJI ..................................................................... 17 2.3. OPIS CELÓW SZCZEGÓŁOWYCH I ICH WYMIAR TERYTORIALNY ................................................................... 27 2.4. POWIĄZANIA STRATEGII Z POZOSTAŁYMI STRATEGIAMI ROZWOJU ............................................................. 48 III. SYSTEM REALIZACJI STRATEGII ....................................................................................................... 54 3.1. OPIS SYSTEMU MONITOROWANIA, EWALUACJI I SPRAWOZDAWCZOŚCI ....................................................... 54 3.2. MECHANIZMY WDRAŻANIA I KOORDYNACJI ............................................................................................... 58 3.3. RAMY FINANSOWE STRATEGII..................................................................................................................... 60 3.4. INFORMACJA O WYNIKACH PRZEPROWADZONYCH KONSULTACJI SPOŁECZNYCH ........................................ 62 ZAŁĄCZNIK 1. DIAGNOZA SYTUACJI Z UWZGLĘDNIENIEM STANU ŚRODOWISKA I ZRÓŻNICOWAŃ PRZESTRZENNYCH WRAZ Z PROGNOZĄ TRENDÓW ROZWOJOWYCH ....... 64 ZAŁĄCZNIK 2. STRESZCZENIE WYNIKÓW NIEZALEŻNYCH OCEN STRATEGII ...................... 147 Z. 2.1. OCENA ZGODNOŚCI STRATEGII ZE ŚREDNIOOKRESOWĄ STRATEGIĄ ROZWOJU KRAJU......................... 148 Z. 2.2. PODSUMOWANIE STRATEGICZNEJ OCENY ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO ...................................... 149 SPIS RYSUNKÓW............................................................................................................................................ 154 ww SPIS TABEL ...................................................................................................................................................... 156 5  Monitor Polski –6– Poz. 839 w. rcl .go v.p l WYKAZ SKRÓTÓW ANR ARiMR ARR FAPA IERiGŻ‐PIB IGiPZ PAN IRWiR IRS ITP IUNG‐PIB IZ‐PIB GUS KE KRUS MRiRW PROW 2007‐2013 SZRWRiR UE Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa Agencja Rynku Rolnego Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa FAPA Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej  Państwowy Instytut Badawczy Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN Instytut Rybactwa Śródlądowego im. Stanisława Sakowicza Instytut Technologiczno‐Przyrodniczy Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa  Państwowy Instytut Badawczy Instytut Zootechniki  Państwowy Instytut Badawczy Główny Urząd Statystyczny Komisja Europejska Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007‐2013 Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa Unia Europejska Użytki rolne ww UR Agencja Nieruchomości Rolnych 6  Monitor Polski –7– Poz. 839 I. STRESZCZENIE DIAGNOZY SYTUACJI I PROGNOZY TRENDÓW ROZWOJOWYCH w. rcl .go v.p l 1.1. Główne wnioski płynące z diagnozy i trendów rozwojowych ww Obszary wiejskie pełnią wiele funkcji o zasadniczym znaczeniu dla zrównoważonego rozwoju kraju zarówno w sferze produkcji (rolniczej i pozarolniczej), konsumpcji, jak i dostarczania dóbr publicznych. Obszary wiejskie są miejscem życia, pracy i wypoczynku polskiego społeczeństwa. Jednocześnie na obszarach tych znajduje się zdecydowana większość form ochrony przyrody oraz prowadzone są różne rodzaje aktywności gospodarczej, z których najbardziej powszechne i charakterystyczne jest rolnictwo. Dlatego diagnoza zawarta w strategii nawiązuje do koncepcji wielofunkcyjności obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa. Analiza zmian społecznych, jakie zachodzą w jakości życia na polskiej wsi, zawarta w diagnozie Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa jest zbieżna z wnioskami zawartymi w Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju – Polska 2030 Trzecia fala nowoczesności. Transformacje zachodzące na wsi mają często bardziej dynamiczny charakter oraz nasilenie niż w mieście, dotyczy to np. zmian w strukturze wykształcenia. Jednocześnie obserwuje się wciąż duże dysproporcje w jakości życia (dostęp do infrastruktury i usług publicznych oraz jej jakość, dostępność transportowa i energetyczna) na wsi i w mieście oraz wewnętrzne zróżnicowanie w tym zakresie na wsi. Ocena rozwoju obszarów wiejskich wskazuje na konieczność podniesienia ich poziomu cywilizacyjnego, wzmocnienia potencjału rozwojowego ośrodków lokalnych, rozwoju usług publicznych, pełnego wykorzystania sieci teleinformatycznych, poprawy jakości placówek edukacji, rewitalizacji miast i miasteczek oraz rozwoju wszystkich form innowacyjności (w tym m.in. poprawy jakości kapitału ludzkiego i społecznego – poczynając od wczesnej edukacji przedszkolnej, przez rozwój działalności badawczo‐wdrożeniowej, transferu wiedzy i na wdrożeniu rozwiązań innowacyjnych kończąc). Wszystkie te aspekty będą odgrywały kluczową rolę w poprawie mobilności (zarówno zawodowej, jak i przestrzennej) oraz dywersyfikacji źródeł zatrudnienia. Rozwój gospodarczy obszarów wiejskich zależy od zasobów i efektywności wykorzystania: kapitału ludzkiego, społecznego, ziemi i surowców (odnawialnych i nieodnawialnych), a także postępu technologicznego oraz inwestycji. Proces ten obejmuje głębokie zmiany w sektorze rolno‐spożywczym oraz rozwoju pozarolniczej działalności gospodarczej. Diagnoza wskazuje, iż wkład sektora rolno‐ ‐spożywczego i obszarów wiejskich w zrównoważony rozwój kraju wymaga zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego kraju, zwiększenia konkurencyjności sektora rolno‐spożywczego oraz tworzenia i rozwijania nowych czynników rozwoju gospodarczego obszarów wiejskich ‐ w szczególności pozarolniczych miejsc pracy (również z wykorzystaniem elastycznych form pracy oraz mobilności zawodowej i przestrzennej), działalności usługowej i działalności towarzyszącej produkcji rolnej. Kierunek rozwoju obszarów wiejskich ma również kluczowe znaczenie dla zachowania i ochrony środowiska naturalnego kraju. Ciągłe zmiany w środowisku (w szczególności zmiany klimatu i ich skutki) są nadal aktualnym wyzwaniem dla rozwoju społecznego i gospodarczego wsi. Leśnictwo, rolnictwo i rybactwo są głównymi rodzajami działalności, które realizują cele związane z ochroną zasobów naturalnych. Jednocześnie są działalnością, w przypadku której bardzo istotne jest uwzględnianie zasad ochrony środowiska. Działaniom chroniącym zasoby naturalne powinny towarzyszyć zmiany w mentalności społeczeństwa, sposobie funkcjonowania gospodarstw domowych oraz podniesienie środowiskowej odpowiedzialności producentów rolnych i przedsiębiorstw. W diagnozie zostały zidentyfikowane również główne determinanty, szanse i bariery rozwoju obszarów wiejskich i sektora rolno‐spożywczego, najważniejsze z nich zostały zasygnalizowane poniżej. 7  Monitor Polski –8– Poz. 839 ww w. rcl .go v.p l Kapitał ludzki i społeczny Niezależnie od przyjętej definicji (oraz przy braku powszechnie uznawanej) obszary wiejskie stanowią ok. 90% całkowitej powierzchni kraju i mieszka na nich mniej więcej co trzeci mieszkaniec Polski. Struktura wiekowa ludności wsi jest korzystniejsza dla rynku pracy aniżeli struktura ludności miejskiej. Według prognoz do 2020 r. nastąpią przejściowe pozytywne zmiany demograficzne, prowadzące do wzrostu liczby i udziału populacji wiejskiej w ludności ogółem, przy czym część obszarów wiejskich (głównie położonych peryferyjnie) w sposób realny jest zagrożona procesem depopulacji. Z drugiej strony, w kolejnych dziesięcioleciach należy spodziewać się wzrostu udziału osób w wieku emerytalnym w ogólnej liczbie ludności (zarówno na wsi, jak i w mieście). Poziom wykształcenia mieszkańców wsi ulega nieznacznej poprawie, jednak nadal jest niski, a strukturę wykształcenia ludności wiejskiej należy uznać za niekorzystną i będącą jedną z przyczyn wielu negatywnych zjawisk obserwowanych na tych obszarach. Z 1718,8 tys. osób zarejestrowanych na początku 2009 r. w urzędach pracy jako bezrobotni 45% mieszkało na wsi. W perspektywie długoterminowej obszary wiejskie będą stanowiły niezwykle istotne źródło zasobów pracy, przy silnym zróżnicowaniu terytorialnym pod względem jakości i trwałości tych zasobów. Mimo wzrostu dochodów ludności wiejskiej po wejściu Polski do UE nadal utrzymuje się znaczna różnica dochodów między gospodarstwami domowymi na wsi i w mieście. Niski poziom dochodów ludności wiejskiej oraz niedopasowanie rynku pracy i bariery komunikacyjne (zarówno dotyczące komunikacji elektronicznej i jej wykorzystania w elastycznych formach pracy oraz niska dostępność komunikacyjna i transportowa obszarów wiejskich) stanowią realne zagrożenie wzrostu poziomu ubóstwa i pogłębienia różnic rozwojowych wewnątrzregionalnych oraz na linii wieś – miasto. Uwarunkowania te w sposób istotny wpływają na wzajemne relacje społeczne i zaufanie mieszkańców obszarów wiejskich. Na niektórych terenach, gdzie w sposób bardzo dynamiczny następuje urbanizacja, a które to – tereny – znajdują się w strefie bezpośredniego oddziaływania miast, obserwuje się spadek więzi społecznych charakterystycznych dla mieszkańców obszarów wiejskich. Rolnictwo i działalność pozarolnicza W strukturze zatrudnienia na obszarach wiejskich szczególną rolę odgrywa rolnictwo, które zapewnia najwięcej miejsc pracy, jak i absorbuje część bezrobocia ukrytego. Rybactwo, mimo że stanowi niewielki udział w całkowitym rynku pracy na wsi, jest bardzo istotne w wybranych regionach, w których koncentruje się produkcja rybna. Mały obecnie udział działalności pozarolniczej w kształtowaniu struktury zatrudnienia ludności wiejskiej jest pochodną wielu czynników, z których do najważniejszych zalicza się niedobór pozarolniczych miejsc pracy na obszarach wiejskich, brak elastycznych form pracy pozwalających na wykonywanie jej poza miejscem zatrudnienia, niską dostępność wiejskiego rynku pracy, małą dostępność transportową ośrodków miejskich i niski poziom mobilności zawodowej. Polskie gospodarstwa rolne wykorzystują w swojej działalności w zdecydowanej większości technologie tradycyjne, co częściowo sprzyja realizacji celu zrównoważonego rozwoju, równocześnie jednak wpływa na wzrost kosztów eksploatacji środków trwałych, a tym samym obniża opłacalność produkcji rolnej. Mimo niskiej wartości nakładów kapitałowych w przeliczeniu na 1 ha UR, jednego pracującego oraz jednego pełnozatrudnionego, udział rolnictwa w PKB kraju jest znacznie wyższy niż średnio w UE, a sektor rolno‐spożywczy jest znaczącym komponentem potencjału gospodarczego państwa: stanowi blisko 8% wartości dodanej brutto ogółem w kraju; jest miejscem pracy blisko 20% osób czynnych zawodowo; eksport produktów rolno‐spożywczych stanowi blisko 12% całkowitej wartości polskiego eksportu. W sektorze tym od kilku lat odnotowuje się dodatni bilans w wymianie handlowej w wysokości ponad 2 mld euro. Utrzymanie konkurencyjnego i wielofunkcyjnego rolnictwa jest warunkiem koniecznym dla zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego kraju oraz zachowania pozostałych funkcji, jakie pełni podstawowa lub dodatkowa działalność rolnicza. Wielofunkcyjny rozwój sektora rolno‐spożywczego wymaga godzenia licznych funkcji poprzez kształtowanie produkcji rolnej w zgodzie z wymogami środowiska i zachowania krajobrazu oraz podejmowanie przez gospodarstwa wysiłków nakierowanych na dywersyfikację działań w gospodarstwie i osiągnięcie oczekiwanych efektów. Barierami rozwoju rolnictwa są niskie kwalifikacje zawodowe pracujących w tym sektorze, brak zainteresowania pracą na roli osób młodych i postępujący proces starzenia się tej populacji. Czynnikiem ograniczającym natomiast efektywne wykorzystanie zasobów ziemi jest duże rozdrobnienie 8  Monitor Polski –9– Poz. 839 ww w. rcl .go v.p l i rozproszenie działek wchodzących w skład gospodarstw rolnych i proces ekspansji terenów zabudowanych. Rolnictwu w coraz większym stopniu powinny towarzyszyć inne formy aktywności gospodarczej, w tym między innymi te wykorzystujące potencjał endogeniczny obszarów wiejskich (np. produkcja i usługi związane z turystyką, odnawialnymi źródłami energii, kulturą, rzemiosłem, rękodzielnictwem, przetwórstwem spożywczym, surowcem drzewnym). Stymulowanie przedsiębiorczości na obszarach wiejskich oraz zwiększanie ich atrakcyjności inwestycyjnej jest sposobem na różnicowanie form aktywności gospodarczej na wsi oraz tworzenie dodatkowych źródeł dochodów (a tym samym ich wzrost). W sposób szczególny zasoby pracy (w tym również ukryte) na wsi powinny być wykorzystywane w przedsiębiorczości związanej z „mobilnymi usługami i produktami”, takimi jak np. szkolenia, budownictwo czy zakładanie i pielęgnacja zieleni. Infrastruktura Niski poziom rozwoju infrastruktury transportowej na obszarach wiejskich jest poważną barierą w rozwoju przedsiębiorczości oraz mobilności pracujących. Dotyczy to zarówno poziomu nasycenia obszarów wiejskich infrastrukturą transportową, jak również odpowiedniej jakości infrastruktury komunikacyjnej (w szczególności chodzi tu o brak rozwiązań systemowych obejmujących m.in. zintegrowanie różnych środków transportu i komunikacji). Równie istotną barierą dla rozwoju innowacyjnego i konkurencyjnego sektora rolno‐spożywczego oraz przedsiębiorczości na obszarach wiejskich jest niewydolność energetycznych linii przesyłowych oraz lokalna niestabilność przesyłu energii, a tym samym niski poziom bezpieczeństwa energetycznego. Istnieją obawy, że w następnych latach będzie występowało tzw. wykluczenie energetyczne, czyli niemożność korzystania z energii w stopniu pozwalającym w pełni wykorzystywać lokalny i regionalny potencjał rozwojowy. Infrastruktura sanitarna na obszarach wiejskich nie zapewnia obecnie odpowiedniej jakości życia mieszkańcom tych terenów. Komunalna gospodarka wodno‐ściekowa na tych obszarach nadal nie jest zrównoważona, o czym świadczy dominacja systemów wodociągowych bez kanalizacyjnych, jednakże obserwuje się zarazem wzrost liczby wsi wyposażonych w sieci wodociągowo‐kanalizacyjne. Coraz większą rolę w kontekście ochrony walorów środowiskowych odgrywa racjonalna gospodarka odpadami komunalnymi. Ponadto poziom wykorzystywania technologii informacyjno‐telekomunikacyjnych na obszarach wiejskich jest bardzo niski mimo dynamicznego rozwoju branży usług technologii informacyjno‐telekomunikacyjnych (ICT) w Polsce. Sytuacja ta wynika głównie z niskiej jakości ww. usług na obszarach znacznie oddalonych od centrów aglomeracji miejskich. Szczególnie duże dysproporcje między miastem a wsią dotyczą łącz szerokopasmowych, dla których rozwoju poważną barierę stanowi relatywnie niski stopień pokrycia stacjonarną publiczną siecią telefoniczną terenów wiejskich. Obserwuje się ponadto brak umiejętności mieszkańców wsi w wykorzystaniu technologii ICT, co jest zjawiskiem dość powszechnym głównie na obszarach peryferyjnych oraz wśród osób gorzej wykształconych i starszych. O jakości życia na obszarach wiejskich decyduje także stan i jakość infrastruktury społecznej, która powinna być rozwijana w taki sposób, by usługi publiczne i niepubliczne w zakresie edukacji, zdrowia, administracji, doradztwa, instrumentów rynku pracy oraz szeroko pojętego zabezpieczenia społecznego odpowiadały poziomowi dostępności i standardom oferowanym mieszkańcom miast. Jednocześnie na wsi jest słabo rozwinięta infrastruktura kultury, która najczęściej budowana jest w oparciu o dziedzictwo kulturowe, na które składają się zasoby materialne i niematerialne (w szczególności ludowy folklor). Coraz częściej zanikają wiejskie tradycje, które stanowią bezcenny kapitał kulturowy wymagający szerokiej promocji i wsparcia. Rozwój terytorialny i powiązania przestrzenne Pomiędzy obszarami wiejskimi i lokalnymi ośrodkami miejskimi istnieje szereg powiązań przestrzennych, które w istotnym stopniu oddziałują lub mogą oddziaływać na kierunki rozwoju lokalnego. Znaczna liczba małych miast posiada potencjał do rozwoju gospodarki jako lokalne bieguny wzrostu dla otaczających je obszarów wiejskich. Jednakże obecne wzajemne powiązania funkcyjne dużych ośrodków miejskich i wsi są nie dość rozwinięte, by doprowadzić do dyfuzji efektów rozwojowych miast na obszary wiejskie. Dlatego niezbędne jest podejmowanie działań w celu wzmocnienia tejże dyfuzji na obszary wiejskie. Szczególnej uwagi wymaga również spójny rozwój grup miejscowości wiejskich oraz 9  Monitor Polski – 10 – Poz. 839 ww w. rcl .go v.p l małych miasteczek posiadających wspólne problemy rozwojowe. Jednym z podstawowych czynników determinujących siłę oddziaływania dużych ośrodków miejskich jest ich dostępność komunikacyjna, która jest wysoce niezadowalająca. Innym zagadnieniem jest natomiast wiejska zabudowa i tradycyjne formy użytkowania ziemi, które tworzą swoisty krajobraz kulturowy, niestety szybko ulegający degradacji. Wynika to z małej ilości skutecznych mechanizmów pozwalających na ich ochronę i kształtowanie. W efekcie następuje m.in. narastanie nieładu przestrzennego i chaosu architektonicznego. Środowisko naturalne Zróżnicowana rzeźba terenu, różnorodność warunków glebowych i klimatycznych sprawiają, że na obszarach wiejskich występuje duże zróżnicowanie siedlisk i naturalnego krajobrazu. Tereny objęte ochroną zajmują blisko 33% powierzchni regionów wiejskich. Obszary sieci Natura 2000 obejmują 6 150 663 ha lądowej powierzchni kraju, co stanowi blisko 20% powierzchni administracyjnej Polski (wg stanu na dzień 31 grudnia 2010 r.). W całkowitej powierzchni obszarów o szczególnych walorach przyrodniczych dominujący udział stanowią grunty użytkowane rolniczo, a blisko połowa z typów zespołów roślinnych w Polsce występuje na obszarach rolniczych. Główną ostoją różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich są ekstensywne łąki, pastwiska, stawy i lasy. Grunty leśne, zadrzewione i zakrzewione stanowią drugą pod względem wielkości powierzchnię w strukturze gruntów obszarów wiejskich. Powierzchnia lasów w Polsce wynosi 9121 tys. ha, co daje lesistość na poziomie nieco ponad 29%. Przewiduje się, że do 2020 r. nastąpi zwiększenie lesistości kraju do poziomu 30%1. Lasy stanowią 55% całkowitej powierzchni obszarów Natura 2000 w Polsce. Znaczący udział w zwiększaniu walorów krajobrazowych (mozaikowatości) obszarów wiejskich mają rozdrobnione lasy prywatne. W Polsce jest ponad 1,5 mln ha lasów należących do osób fizycznych, co stanowi ponad 5% powierzchni kraju. Utrzymanie cennych zasobów środowiskowych i bioróżnorodności na obszarach wiejskich wiąże się z zachowaniem istniejących form ochrony przyrody, rozwojem zrównoważonego rolnictwa, rybactwa i leśnictwa, zachowaniem mozaikowości terenów wiejskich, w tym rolniczych, stwarzających dogodne warunki dla bytowania wielu gatunków oraz działaniami na rzecz zmniejszenia zanieczyszczenia wód. Ochrona bioróżnorodności w niektórych przypadkach staje się również przyczyną konfliktów pomiędzy rozwojem infrastruktury lub danego rodzaju działalności gospodarczej (np. rybactwa) a potrzebą ochrony niektórych gatunków i siedlisk. Jednocześnie niska jakość przestrzeni produkcyjnej dla rolnictwa w wielu regionach kraju prowadzi potencjalnie do odłogowania gruntów i degradacji krajobrazu, przynosząc tym samym znaczne straty dla środowiska naturalnego. Działalność produkcyjna i usługowa, prowadzona na obszarach wiejskich, wpływa na jakość wód i powietrza. Woda jest czynnikiem limitującym część działalności gospodarczej – głównie produkcję rolną, a jednocześnie działalność gospodarcza i gospodarstwa domowe wywierają znaczący wpływ na dostępność i jakość wód zarówno poprzez sposób jej zagospodarowania, jak i zrzuty substancji do wody. Dodatkowym aspektem gospodarki wodnej jest zagrożenie powodziowe oraz występowanie okresowych podtopień. Zły stan wałów, jak i drożność rzek i kanałów w Polsce nie spełniają wymogów bezpieczeństwa i nie chronią okolicznych terenów przed ponownym zalaniem. Po powodzi w 2010 r. sytuacja w tym zakresie uległa znacznemu pogorszeniu. Konieczna staje się więc intensyfikacja działań adaptacyjnych dla równoważenia i poprawy bilansu wodnego przez kompleksowe zwiększanie retencyjności i racjonalne gospodarowanie dyspozycyjnymi zasobami wodnymi. 1 Ma to być efektem działań ujętych w Krajowym Programie Zwiększania Lesistości. 10  Monitor Polski – 11 – Poz. 839 1.2. Analiza SWOT w. rcl .go v.p l Mocne strony obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa Płaszczyzna społeczna  Duże ukryte zasoby pracy i korzystne przyszłe krótkotrwałe zmiany demograficzne w wybranych regionach.  Duże zasoby względnie taniej siły roboczej.  Umiejętność i determinacja młodych osób w dążeniu do zwiększania swoich umiejętności i poziomu wykształcenia.  Silne więzi społeczne w obrębie społeczności lokalnych.  Umiejętność radzenia sobie w trudnych warunkach ekonomicznych.  Wysokie walory kulturowe obszarów wiejskich. Płaszczyzna gospodarcza  Duży krajowy rynek wewnętrzny.  Chłonny rynek zagraniczny na artykuły rolno‐spożywcze polskiej produkcji.  Wysoka jakość produktów rolno‐spożywczych.  Duży potencjał produkcji surowców rolnych zapewniający samowystarczalność surowcową, żywnościową i umożliwiający produkcję eksportową.  Zasoby obszarów pod zabudowę mieszkaniową (również w bezpośrednim sąsiedztwie obszarów zurbanizowanych), usługową i produkcyjną.  Przewagi komparatywne w sektorach i kierunkach produkcji o wysokich nakładach pracy i ziemi.  Zmodernizowany i konkurencyjny sektor przetwórstwa rolno‐spożywczego spełniający wysokie standardy jakości produkcji i warunków higienicznych.  Możliwość wykorzystania rolnictwa do osiągnięcia celów energetycznych kraju.  Możliwość rozwoju ekologicznej produkcji żywności.  Zróżnicowana oferta rynkowa produktów tradycyjnych oraz regionalnych oraz jej potencjał rozwojowy.  Walory turystyczne (w tym m.in. wędkarskie regionów jeziorowych) obszarów wiejskich wzmacniane przez zrównoważone gospodarowanie zasobami naturalnymi.  Doświadczenia beneficjentów indywidualnych i instytucjonalnych w efektywnym wykorzystaniu środków publicznych.  Wielokierunkowość i łączenie różnych rodzajów działalności gospodarczych w gospodarstwach domowych (np. agroturystyka, akwakultura, przetwórstwo pochodzących z własnej produkcji artykułów rolno‐spożywczych itp.).  Niski koszt siły roboczej w rolnictwie i rybactwie.  Dostęp do łowisk na Morzu Bałtyckim.  Wszechstronna flota rybacka i posiadany majątek trwały rybactwa. ww Płaszczyzna środowiskowa  Wysokie zróżnicowanie naturalnych uwarunkowań środowiska i dobrze rozwinięta sieć obszarów chronionych.  Wysokie walory przyrodnicze krajobrazu.  Pozytywny wpływ zrównoważonego rozwoju rolnictwa i rybactwa na walory przyrodnicze krajobrazu rolniczego i bioróżnorodność obszarów wiejskich.  Stosowanie praktyk i wdrażanie działań w produkcji rolnej sprzyjających mniejszej emisji azotu i fosforu do basenów rzek i dalej do Bałtyku.  Dobrze zachowana różnorodność zasobów genetycznych w rolnictwie.  Morskie planowanie przestrzenne.  Zintegrowane Zarządzanie Obszarami Przybrzeżnymi. 11  Monitor Polski Poz. 839 Komunalizacja małych portów. Dobrze rozwinięty system edukacji oraz jednostek naukowo‐badawczych zajmujących się problematyką rybactwa śródlądowego. Niskointensywny chów ryb w stawach karpiowych. w. rcl .go v.p l   – 12 –  Słabe strony obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa Płaszczyzna społeczna  Wysokie bezrobocie długotrwałe i ukryte (w tym zjawisko tzw. „dziedziczenia bezrobocia”).  Niska mobilność zawodowa ludności.  Wysoki poziom zagrożenia ubóstwem i niskie dochody mieszkańców obszarów wiejskich.  Późny wiek ekonomicznego usamodzielniania się osób młodych i ich finansowa zależność od świadczeń społecznych członków gospodarstwa domowego.  Mała skłonność osób starszych do wprowadzania zmian i korzystania z nowoczesnych rozwiązań oraz podejmowania dodatkowego zatrudnienia.  Niekorzystna struktura wykształcenia ludności.  Słaba dostępność i jakość infrastruktury społecznej (w szczególności przedszkoli oraz form opieki nad dziećmi do 3 roku życia i osobami starszymi).  Bark zaufania do wspólnych przedsięwzięć inwestycyjnych oraz niski poziom aktywności obywatelskiej.  Niskie bezpieczeństwo energetyczne gospodarstw domowych na poziomie lokalnym.  Lokalne deficyty wody w ujęciach zaopatrujących w wodę przeznaczoną do spożycia. ww Płaszczyzna gospodarcza  Niski poziom regionalnej i lokalnej infrastruktury transportowej i energetycznej.  Słaba dostępność komunikacyjna obszarów wiejskich.  Zbyt małe wykorzystanie elastycznych form zatrudnienia oraz innych narzędzi rynku pracy służących aktywizacji osób pracujących w niepełnym wymiarze czasu pracy lub niemogących czy mających duże trudności w podjęciu zatrudnienia poza miejscem zamieszkania.  Niedopasowanie na rynku pracy (np. między kwalifikacjami i umiejętnościami osób wchodzących na rynek pracy a podażą pracy).  Mała umiejętność i skłonność do podejmowania własnej działalności gospodarczej (pozarolniczej).  Niska zdolność kredytowa i inwestycyjna osób fizycznych, podmiotów gospodarczych (w tym m.in. producentów i przetwórców rolno‐spożywczych) oraz jednostek samorządu terytorialnego wynikająca między innymi z niskiego poziomu ich dochodów.  Przestarzała infrastruktura (w tym głównie: maszyny, urządzenia oraz budynki wykorzystywane do produkcji) producentów rolnych oraz niski poziom innowacyjności sektora rolno‐spożywczego.  Niski kapitał własny podmiotów gospodarczych działających na obszarach wiejskich oraz mała dostępność do kapitału zewnętrznego.  Słabo rozwinięta sieć usług doradczych w zakresie rynku pracy i przedsiębiorczości.  Niska wydajność, rentowność oraz duże wahania produkcji rolno‐spożywczej (w tym wynikająca m.in. z dużej zależności wielkości i rentowności produkcji rolnej od warunków pogodowych).  Rozdrobnienie podaży surowców rolno‐spożywczych.  Słabo zorganizowany rynek pierwszej sprzedaży produktów rolno‐spożywczych.  Duży udział gleb słabych podlegających erozji i gleb zakwaszonych.  Rozdrobniona struktura agrarna gospodarstw rolnych, której towarzyszy rozproszona struktura własności oraz użytkowania nieruchomości rolnych.  Brak lub niedostateczny poziom wykorzystania trwałych i skutecznych rozwiązań w zakresie adaptacji produkcji rolno‐spożywczej do zmian klimatu. 12  Monitor Polski Poz. 839 Słaba organizacja sektora rolno‐spożywczego, w tym m.in. niski poziom rozwoju struktur grup producenckich i przetwórców w sektorze oraz mała aktywność rolników (w szczególności młodych rolników) w zakresie konsolidacji środowiska rolniczego. Dekapitalizacja części stawów i ich zły stan techniczny. Zaawansowana wiekowo flota rybacka na Bałtyku, wymagająca odnowy i modernizacji oraz przestarzała infrastruktura lub jej brak w portach i przystaniach rybackich. w. rcl .go v.p l  – 13 –   Płaszczyzna środowiskowa  Niski poziom lokalnej infrastruktury sanitarnej.  Niska świadomość ekologiczna mieszkańców obszarów wiejskich.  Pojawiające się coraz częściej zagrożenia naturalne oraz zjawiska pogodowe mające niekorzystny wpływ na środowisko (np. susze).  Mała skuteczność działań mających na celu redukcję praktyk niezgodnych z zasadami ochrony środowiska w produkcji rolnej nieobjętej systemem kontroli w ramach mechanizmu cross‐ ‐compliance (tj. producentów rolnych niebędących beneficjentami płatności bezpośrednich lub wsparcia udzielanego w ramach PROW 2007‐2013).  Słabe zagospodarowanie tzw. ryb małocennych i ich niedołowienie.  Brak powszechnego systemu ewidencji połowów wędkarskich.  Brak efektywnego systemu informacji o walorach ekologicznych produkcji stawowej.  Mała skuteczność działań mających na celu redukcję kłusownictwa.  Niewielka różnorodność zasobów naturalnych na Morzu Bałtyckim oraz niski stan populacji niektórych gatunków ryb. ww Szanse obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa Płaszczyzna społeczna  Powstanie miejsc pracy na obszarach wiejskich i w miastach położonych w miejscu umożliwiającym codzienne dojazdy do pracy z miejsca zamieszkania.  Podniesienie kwalifikacji i umiejętności mieszkańców obszarów wiejskich.  Wypromowanie postaw kreatywności oraz skłonności do racjonalnych inwestycji służących podejmowaniu dodatkowego zatrudnienia i prowadzeniu działalności gospodarczej.  Wzrost dochodów mieszkańców obszarów wiejskich.  Zwiększenie aktywności młodzieży oraz osób starszych na rynku pracy.  Wzrost wiedzy na temat zdrowego trybu życia i zdrowej żywności oraz dbałości o zdrowie.  Rozwój i wdrażanie rozwiązań z zakresu ekonomii społecznej.  Wzmocnienie poczucia własnej wartości i tożsamości społecznej i kulturowej.  Rozwój społeczeństwa obywatelskiego.  Zwiększenie dostępności cenowej rozwiązań w zakresie odnawialnych źródeł energii.  Upowszechnienie umiejętności stosowania nowoczesnych rozwiązań.  Zwiększenie dostępności cenowej i wykorzystania technologii i narzędzi wykorzystujących ICT, a w szczególności Internetu szerokopasmowego.  Rewitalizacja małych miast i obszarów wiejskich będących lokalnymi lokomotywami rozwoju.  Wzrost znaczenia w sferze publicznej funkcji pozaprodukcyjnych rolnictwa. Płaszczyzna gospodarcza  Wzrost konsumpcji wywołany ożywieniem gospodarczym w związku z wychodzeniem z kryzysu oraz zwiększaniem się liczby konsumentów na świecie.  Poprawa warunków dla rozwoju przedsiębiorczości na obszarach wiejskich powodująca powstawanie nowych i utrzymanie dotychczasowych miejsc pracy oraz redukcję bezrobocia ukrytego w rolnictwie. 13  Monitor Polski Poz. 839 Rozwój infrastruktury transportowej i komunikacyjnej zwiększającej dostępność obszarów wiejskich oraz aktywność zawodową mieszkańców wsi m.in. dzięki umożliwieniu codziennych dojazdów do pracy poza miejscem zamieszkania oraz zwiększeniu atrakcyjności inwestycyjnej tych obszarów. Rozwój efektywnej, inteligentnej infrastruktury energetycznej i sanitarnej podnoszącej bezpieczeństwo i atrakcyjność inwestycyjną obszarów wiejskich. Rozwój gospodarstw rolnych, leśnych i rybackich w oparciu o ich modernizację, innowacyjność, wykorzystanie nowoczesnych technologii informacyjno‐komunikacyjnych oraz wielofunkcyjność (w tym m.in. produkcja OZE, agroturystyka, „domowe przetwórstwo” produktów rolnych, turystyka wędkarska itp.). Rozwój infrastruktury telekomunikacyjnej i społecznej powodujący wzrost atrakcyjności obszarów wiejskich jako miejsca zamieszkania, prowadzenia działalności gospodarczej i spędzania wolnego czasu. Upowszechnienie zatrudnienia niewymagającego zmiany miejsca zamieszkania bądź codziennych dojazdów do pracy (w szczególności „praca na odległość”). Wzrost rentowności produkcji rolnej i rybackiej. Wzrost konkurencyjności i innowacyjności krajowego przetwórstwa rolno‐spożywczego. Wzrost popytu na rodzime produkty rolno‐spożywcze na rynkach światowych i rynku krajowym osiągnięty m.in. dzięki rozwinięciu systemu promocji oraz wzrostowi skuteczności obecnego systemu promocji produktów rolno‐spożywczych. Powiększanie rynków zbytu głównych działów produkcji wytwarzanej na obszarach wiejskich. Znaczące środki wspierające dalszy rozwój obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa, w tym w szczególności w ramach polityk krajowych, Wspólnej Polityki Rolnej, Wspólnej Polityki Rybackiej i polityki spójności po 2013 r. oraz ich efektywne i skuteczne wykorzystanie. Rosnące oczekiwania konsumentów w zakresie jakości żywności oraz rosnący rynek zbytu na żywność wysokiej jakości, w tym m.in. żywność ekologiczną, produkty regionalne i tradycyjne. Rozwój badań i opracowanie nowych technologii i metod produkcji przyjaznych dla środowiska w zakresie rolnictwa i rybactwa. Poprawa systemu pierwszej sprzedaży produktów rolno‐spożywczych, kanałów dystrybucji i systemów logistycznych. Przeciwdziałanie i działania dostosowawcze w rolnictwie, rybactwie i leśnictwie do zmian klimatu. Rozwój rybołówstwa na Morzu Bałtyckim, w tym poprzez dostęp do łowisk poza obszarem Morza Bałtyckiego, rozwój portów i przystani morskich, nowe obszary prowadzenia połowów, restrukturyzację i modernizację floty bałtyckiej. Wydłużenie sezonu turystycznego oraz wzrost skłonności do wypoczynku na obszarach wiejskich w Polsce. Wzrost znaczenia akwakultury. Dalsza koncentracja produkcji i konsolidacja zakładów przetwórstwa rybnego oraz integracja środowiska rybackiego. w. rcl .go v.p l  – 14 –                ww   Płaszczyzna środowiskowa  Ochrona i zrównoważone korzystanie z zasobów naturalnych, w tym min. wód, gleb, bioróżnorodności, krajobrazu rolniczego, zasobów genetycznych w rolnictwie, leśnictwie i rybactwie.  Przeciwdziałanie i działania dostosowawcze w rolnictwie, rybactwie i leśnictwie do zmian klimatu.  Wzrost świadomości ekologicznej społeczeństwa.  Zmiana oczekiwań konsumentów w zakresie metod produkcji na korzyść ekstensywnych, przyjaznych środowisku i dobrostanowi zwierząt.  Budowa i poprawa stanu infrastruktury środowiska, w tym m.in. zbiorników zaporowych, infrastruktury wodno‐ściekowej, infrastruktury nawadniającej i odwadniającej. 14  Monitor Polski – 15 – Poz. 839 w. rcl .go v.p l Zagrożenia obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa Płaszczyzna społeczna  Depopulacja obszarów wiejskich oraz pogłębianie niekorzystnych zmian demograficznych na obszarach wiejskich.  Znacząco niższy poziom dochodów mieszkańców obszarów wiejskich w stosunku do obszarów miejskich oraz duże zróżnicowanie w poziomie dochodów mieszkańców obszarów wiejskich.  Drenaż zasobów wysoko wykwalifikowanej siły roboczej przez obszary zurbanizowane.  Ograniczona dostępność do wysokiej jakości usług publicznych.  Presja na wzrost efektywności wszystkich sektorów gospodarki kosztem dziedzictwa kulturowego obszarów wiejskich.  Powiększanie się zasięgu grup wykluczenia (m.in. może to dotyczyć wykluczenia energetycznego, informacyjnego, społecznego, powstawanie „dzielnic biedy” wokół aglomeracji miejskich).  Spadek więzi społecznych (również na skutek migracji zarobkowej).  Zwiększenie występowania chorób cywilizacyjnych, w tym m.in. w wyniku dużego napływu na rynek krajowy i UE niskiej jakości żywności o niskich wartościach odżywczych. ww Płaszczyzna gospodarcza  Spadek przedsiębiorczości i miejsc pracy spowodowany negatywnymi skutkami kryzysu finansowego.  Obniżenie zaufania do instytucji sektora finansowego powodujące m.in. zmniejszenie inwestycji w sektorze prywatnym, spadek oszczędności i zmniejszenie skłonności do podejmowania nowych form działalności gospodarczej wymagających od inwestorów zaciągnięcia wieloletnich zobowiązań finansowych.  Brak lub niedostateczny rozwój regionalnej oraz lokalnej infrastruktury transportowej, energetycznej i komunikacyjnej powodujący ich marginalizację, proces depopulacji oraz spadek atrakcyjności inwestycyjnej.  Szybki rozwój produkcji charakterystycznej dla obszarów wiejskich w krajach o niższych kosztach produkcji oraz duży napływ na rynek krajowy i UE tanich produktów niskiej jakości, powodujący spadek konkurencyjności polskich produktów.  Wzrost bezrobocia ukrytego i „szarej strefy”.  Marginalizacja udziału obszarów wiejskich w lokalizacji interwencji publicznych, a w szczególności interwencji inwestycyjnych.  Nierówna konkurencja ze strony producentów państw członkowskich UE.  Rozbieżność priorytetów polityki rolnej między innymi państwami UE a Polską lub ograniczenie środków unijnych na Wspólną Politykę Rolną po 2013 r.  Obniżenie ochrony rolnictwa europejskiego w wyniku negocjacji WTO.  Kapitał spekulacyjny na giełdach towarowych i duże ryzyko gwałtownych wahań kursów walutowych powodujące wzrost zmienności cen surowców rolnych.  Pogłębiający się deficyt wody – w perspektywie 2020 r. możliwe ograniczenie dostępu do wody stanowiące barierę dla rozwoju rolnictwa i wzrastająca konkurencja o tereny i zasoby wodne.  Brak sprawnie działającej melioracji i nawadniania terenów rolniczych.  Niekorzystny wpływ zmian klimatu na produkcję rolną – zagrożenie dla bezpieczeństwa żywnościowego.  Bariery legislacyjne utrudniające inwestowanie w zakresie energetyki odnawialnej i infrastruktury wodnej.  Znaczna sezonowość ruchu turystycznego, a za tym popytu na ryby i usługi wędkarskie w regionach jeziorowych.  Rozwój populacji i zasięgu występowania gatunków inwazyjnych.  Choroby w chowie i hodowli ryb (zwłaszcza KHV i VHS). 15  Monitor Polski Poz. 839 Zmienny stan zasobów na Morzu Bałtyckim lub obniżenie stanu zasobów poza Morzem Bałtyckim. Spadek podaży surowca w przetwórstwie spowodowany zakazem połowów na określonych obszarach w wyznaczonym okresie lub limitami produkcji (np. w mleczarstwie). Rosnące koszty produkcji i przetwórstwa rolno‐spożywczego. w. rcl .go v.p l   – 16 –  ww Płaszczyzna środowiskowa  Presja na wzrost efektywności wszystkich sektorów gospodarki kosztem środowiska obszarów wiejskich i krajobrazu rolniczego.  Spadek różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich.  Zanik pastwisk na skutek wycofywania się rolników z wypasu zwierząt gospodarskich.  Intensyfikacja produkcji rolnej prowadząca do zwiększenia presji na środowisko i negatywne oddziaływanie na walory krajobrazowe, w tym m.in. wzmożonej emisji azotu i fosforu do wód gruntowych, rzek i Bałtyku.  Potencjalne zagrożenie ze strony inwazyjnych gatunków obcych, mających negatywny wpływ na różnorodność biologiczną i produkcję rolną.  Degradacja przestrzeni rolniczej oraz walorów przyrodniczych, krajobrazowych i kulturowych poprzez wprowadzanie wielkoskalowych monokultur upraw energetycznych.  Zanieczyszczenie wód powierzchniowych.  Niekontrolowany wzrost zabudowy strefy brzegowej oraz degradacja strefy litoralowej (pomosty, niszczenie strefy brzegowej, grodzenie brzegów itd.).  Niski popyt na tzw. ryby małocenne i w związku z tym ich niedołowienie.  Problem z gospodarką zanieczyszczeniami związanymi z turystyką żeglarską.  Nieefektywna kontrola kłusownictwa.  Postępująca eutrofizacja jezior.  Wprowadzanie inwazyjnych gatunków obcych przy zarybianiach, stanowiących zagrożenie różnorodności biologicznej.  Nieefektywna kontrola rybołówstwa i szara strefa w połowach.  Zanieczyszczenie środowiska naturalnego i jego wpływ na zdrowotność surowca rybnego oraz liczebność populacji gatunków eksploatowanych rybacko.  Spadek różnorodności biologicznej spowodowany rozprzestrzenianiem się gatunków obcych. 16  Monitor Polski – 17 – Poz. 839 II. GŁÓWNE ZAŁOŻENIA STRATEGII w. rcl .go v.p l 2.1. Cel ogólny i wizja obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa Obszary wiejskie w Polsce powinny być postrzegane poprzez pryzmat znajdujących się tam zasobów, które stanowią cenne, niepowtarzalne uzupełnienie zasobów zgromadzonych na obszarach miejskich. Zaprezentowana wizja rozwoju terenów wiejskich powinna znaleźć odzwierciedlenie w celach i priorytetach pozostałych strategii rozwoju. Potencjał obszarów wiejskich to nie tylko zasoby materialne służące funkcjom społecznym i ekonomicznym obszarów wiejskich, ale także wartości środowiskowe (w tym przyrodnicze i krajobrazowe) oraz niematerialne, w tym m.in. tradycja i kultura. W Europie coraz powszechniejsze staje się traktowanie obszarów wiejskich jako dostarczyciela dóbr publicznych. Wizja obszarów wiejskich Obszary wiejskie w 2020 r. będą atrakcyjnym miejscem pracy, zamieszkania, wypoczynku i prowadzenia działalności rolniczej lub pozarolniczej, które w sposób komplementarny przyczyniają się do wzrostu gospodarczego. Tereny te będą dostarczały dóbr publicznych i rynkowych z zachowaniem unikalnych walorów przyrodniczych, krajobrazowych i kulturowych dla przyszłych pokoleń. Mieszkańcy obszarów wiejskich będą posiadać szeroki dostęp do wysokiej jakości edukacji, zatrudnienia, ochrony zdrowia, dóbr kultury i nauki, narzędzi społeczeństwa informacyjnego i niezbędnej infrastruktury technicznej. Obszary wiejskie zachowają swój unikalny charakter dzięki zrównoważonemu rozwojowi konkurencyjnego rolnictwa i rybactwa. Dążąc do przybliżenia zaprezentowanych wizji w perspektywie 2020 r. cel ogólny rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa zdefiniowano następująco: Poprawa jakości życia na obszarach wiejskich oraz efektywne wykorzystanie ich zasobów i potencjałów, w tym rolnictwa i rybactwa, dla zrównoważonego rozwoju kraju. 2.2. Cele szczegółowe, priorytety i kierunki interwencji 2.2.1. Cele szczegółowe ww Założono, że Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa będzie koncentrować się na następujących celach szczegółowych: Cel 1. Wzrost jakości kapitału ludzkiego, społecznego, zatrudnienia i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich. Cel 2. Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej. Cel 3. Bezpieczeństwo żywnościowe. Cel 4. Wzrost produktywności i konkurencyjności sektora rolno‐spożywczego. Cel 5. Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu na obszarach wiejskich. Celom szczegółowym zostały przypisane priorytety, a priorytetom kierunki interwencji. Przy czym tylko część ze zdefiniowanych priorytetów i kierunków interwencji będzie realizowana przez programy na rzecz rolnictwa, rybactwa i rozwoju wsi, ponieważ niektóre z zaprojektowanych elementów Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa są częścią integralną innych strategii rozwoju. Mając na uwadze spójność i komplementarność wszystkich dziewięciu zintegrowanych strategii rozwoju, wybrane kierunki interwencji zdefiniowane w tej strategii będą realizowane w uzgodnieniu z MRiRW w ramach szerszych działań wskazanych w pozostałych strategiach. 17  Monitor Polski – 18 – Poz. 839 w. rcl .go v.p l Rysunek 1. Schemat układu celów i priorytetów strategii Cel główny: Poprawa jakości życia na obszarach wiejskich oraz efektywne wykorzystanie ich zasobów i potencjałów, w tym rolnictwa i rybactwa, dla zrównoważonego rozwoju kraju. (…) Priorytet 5. Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu na obszarach wiejskich Priorytet 4. Wzrost produktywności i konkurencyjności sektora rolno‐ ‐spożywczego Priorytet Cel szczegółowy: (…) Kierunek interwencji (…) Cel szczegółowy: Priorytet (…) Priorytet 3. Bezpieczeństwo żywnościowe Priorytet (…) Cel szczegółowy: Kierunek interwencji (…) Kierunek interwencji Kierunek interwencji (…) Priorytet 2. Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej Priorytet 1. Wzrost jakości kapitału ludzkiego, społecznego, zatrudnienia i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich Priorytet Cel szczegółowy: Priorytet Cel szczegółowy: Źródło: opracowanie MRiRW. 2.2.2. Zgodność celów SZRWRiR z nadrzędnymi strategiami krajowymi i Unii Europejskiej ww Zaprojektowane cele strategii są spójne ze Strategią Rozwoju Kraju na lata 2007‐2015, w której określone zostały następujące priorytety strategiczne: 1. Wzrost konkurencyjności i innowacyjności gospodarki. 2. Poprawa stanu infrastruktury technicznej i społecznej. 3. Wzrost zatrudnienia i podniesienie jego jakości. 4. Budowa zintegrowanej wspólnoty społecznej i jej bezpieczeństwa. 5. Rozwój obszarów wiejskich. 6. Rozwój regionalny i podniesienie spójności terytorialnej. 18  Monitor Polski – 19 – Poz. 839 w. rcl .go v.p l Rysunek 2. Powiązanie celów SZRWRiR z wytycznymi Strategii „UE 2020” Cele Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa Wybrane wytyczne do Strategii „UE 2020” Wytyczna 9. Cel szczegółowy 1. Wzrost jakości kapitału ludzkiego, społecznego, zatrudnienia i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich Poprawa wydajności systemów kształcenia i szkolenia na wszystkich poziomach i zwiększenie liczby osób podejmujących studia wyższe Wytyczna 7. Zwiększenie współczynnika aktywności zawodowej i ograniczenie bezrobocia strukturalnego Wytyczna 10. Cel szczegółowy 2. Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej Cel szczegółowy 3. Bezpieczeństwo żywnościowe Cel szczegółowy 4. Wzrost produktywności i konkurencyjności sektora rolno‐ ‐spożywczego Cel szczegółowy 5. Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu na obszarach wiejskich Promowanie włączenia społecznego i zwalczanie ubóstwa Wytyczna 8. Stworzenie zasobów wykwalifikowanej siły roboczej odpowiadającej potrzebom rynku pracy, promowanie jakości zatrudnienia i uczenia się przez całe życie Wytyczna 6. Poprawa otoczenia biznesu i środowiska konsumenckiego oraz modernizacja bazy przemysłowej Wytyczna 4. Optymalizacja pomocy na rzecz badań i rozwoju oraz innowacji, wzmocnienie trójkąta wiedzy i uwolnienie potencjału gospodarki cyfrowej Wytyczna 5. Bardziej efektywne korzystanie z zasobów i ograniczenie emisji gazów cieplarnianych Źródło: opracowanie MRiRW. ww Ponadto cele SZRWRiR są spójne z obecnymi kierunkami rozwoju Unii Europejskiej określonymi w Ogólnych wytycznych dla polityki gospodarczej państw członkowskich i Unii. Zintegrowane wytyczne dotyczące Strategii „Europa 2020”, w szczególności:  Wytyczna 4: Optymalizacja pomocy na rzecz badań i rozwoju oraz innowacji, wzmocnienie trójkąta wiedzy i uwolnienie potencjału gospodarki cyfrowej.  Wytyczna 5: Bardziej efektywne korzystanie z zasobów i ograniczenie emisji gazów cieplarnianych.  Wytyczna 6: Poprawa otoczenia biznesu i środowiska konsumenckiego oraz modernizacja bazy przemysłowej.  Wytyczna 7: Zwiększenie współczynnika aktywności zawodowej i ograniczenie bezrobocia strukturalnego. 19  Monitor Polski  Poz. 839 Wytyczna 8: Stworzenie zasobów wykwalifikowanej siły roboczej odpowiadającej potrzebom rynku pracy, promowanie jakości zatrudnienia i uczenia się przez całe życie. Wytyczna 9: Poprawa wydajności systemów kształcenia i szkolenia na wszystkich poziomach i zwiększenie liczby osób podejmujących studia wyższe. Wytyczna 10: Promowanie włączenia społecznego i zwalczanie ubóstwa. w. rcl .go v.p l  – 20 –  ww Należy pamiętać, że zawarte w strategii kierunki interwencji stanowią zbiór działań, jakie należy podjąć, by osiągnąć zamierzone cele na poziomie kraju, przy czym zróżnicowanie regionalne terenów wiejskich będzie determinowało hierarchię i dobór kierunków interwencji w odniesieniu do potrzeb i szans rozwojowych danego obszaru/regionu, co zostało częściowo już zaprezentowane w strategii w ujęciu terytorialnym celów szczegółowych. 20 ww 1.4. Zapobieganie i ograniczanie wykluczenia społecznego oraz aktywizacja mieszkańców obszarów wiejskich 1.3. Rozwój przedsiębiorczości i pozarolniczych miejsc pracy z wykorzystaniem potencjału endogenicznego obszarów wiejskich 1.2. Zwiększanie zatrudnienia mieszkańców obszarów wiejskich bez konieczności zmiany ich miejsca zamieszkania 2.5. Rozwój infrastruktury bezpieczeństwa na obszarach wiejskich 2.4. Rozwój infrastruktury społecznej zapewniającej mieszkańcom obszarów wiejskich dostęp do dóbr i usług publicznych 2.3. Budowa i rozwój infrastruktury i technologii umożliwiających mieszkańcom obszarów wiejskich korzystanie i dostęp do technologii ICT o wysokim standardzie 2.2. Rozwój infrastruktury transportowej gwarantującej dostępność transportową obszarów wiejskich 3.4. Podnoszenie świadomości i wiedzy producentów oraz konsumentów w zakresie produkcji rolno‐spożywczej i zasad żywienia 3.3. Przestrzeganie/ stosowanie zasad uczciwej konkurencji na wspólnotowym i globalnym rynku rolno‐ ‐spożywczym 4.4. Promocja oraz powiększanie rynków zbytu produktów rolno‐spożywczych 4.3. Dostosowanie struktur sektora rolno‐spożywczego do zmieniających się wyzwań w Polsce, UE i w skali globalnej 4.2. Kreowanie oraz transfer wiedzy i technologii służącej zrównoważonemu rozwojowi sektora rolno‐ ‐spożywczego 3.2. Wytwarzanie wysokiej jakości, bezpiecznych dla konsumentów produktów rolno‐spożywczych 5.5. Zwiększenie wykorzystania odnawialnych źródeł energii na obszarach wiejskich 5.4. Zrównoważona gospodarka leśna i łowiecka na obszarach wiejskich 21 5.3. Adaptacja rolnictwa i rybactwa do zmian klimatu oraz ich udział w przeciwdziałaniu tym zmianom (mitygacji) 5.2. Kształtowanie przestrzeni wiejskiej z uwzględnieniem ochrony krajobrazu i ładu przestrzennego 5.1. Ochrona środowiska naturalnego w sektorze rolniczym i różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich Cel 5. Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu na obszarach wiejskich 4.1. Modernizacja i wzrost innowacyjności sektora rolno‐spożywczego Cel 4. Wzrost produktywności i konkurencyjności sektora rolno‐spożywczego 3.1. Utrzymanie i poprawa jakości bazy produkcyjnej rolnictwa i rybactwa Cel 3. Bezpieczeństwo żywnościowe 2.1. Rozwój infrastruktury gwarantującej bezpieczeństwo energetyczne, sanitarne i wodne na obszarach wiejskich Cel 2. Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej 1.1. Podnoszenie umiejętności, poziomu wykształcenia oraz wzrost mobilności zawodowej mieszkańców obszarów wiejskich Cel 1. Wzrost jakości kapitału ludzkiego, społecznego, zatrudnienia i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich POPRAWA JAKOŚCI ŻYCIA NA OBSZARACH WIEJSKICH ORAZ EFEKTYWNE WYKORZYSTANIE ICH ZASOBÓW I POTENCJAŁÓW, W TYM ROLNICTWA I RYBACTWA, DLA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU KRAJU. Monitor Polski PRIORYTETY Cel ogólny w. rcl .go v.p l 2.2.3. Priorytety w ramach celów szczegółowych  – 21 – Poz. 839 ww KIERUNKI INTERWENCJI 1.1.4. Podnoszenie umiejętności związanych z wykorzystywaniem technologii ICT i prowadzeniem działalności gospodarczej 1.2.5. Aktywizacja lokalnych rynków pracy z uwzględnieniem małych miast 1.2.4. Zwiększenie dostępu do usług opieki nad dzieckiem 1.2.3. Zwiększenie wykorzystania i promocja elastycznych form zatrudnienia przez pracodawców 1.4.3. Promocja i rozwój usług opiekuńczych nad osobami starszymi i niepełnosprawnymi 1.3.3. Tworzenie i rozwój działalności gospodarczej towarzyszącej prowadzeniu produkcji rolnej, leśnej i rybackiej 1.3.4. Zwiększenie dostępu do kapitału zewnętrznego 1.4.2. Wzmacnianie i rozwój kapitału społecznego 1.3.2. Rozwój przedsiębiorczości 22 Monitor Polski 1.1.3. Uczenie się przez całe życie ułatwiające zmianę zawodu lub doskonalenie zawodowe 1.1.2. Podnoszenie umiejętności i kwalifikacji zawodowych osób pracujących w sektorze rolno‐ ‐spożywczym 1.2.2. Rozwiązania prawne i systemowe na rynku pracy w zakresie ułatwiania i upowszechniania stosowania elastycznych form pracy 1.4.1. Rozwój i promocja ekonomii społecznej 1.4. Zapobieganie i ograniczanie wykluczenia społecznego oraz aktywizacja mieszkańców obszarów wiejskich 1.3.1. Wspieranie tworzenia pozarolniczych miejsc pracy 1.3. Rozwój przedsiębiorczości i pozarolniczych miejsc pracy z wykorzystaniem potencjału endogenicznego obszarów wiejskich 1.2.1. Poprawa wahadłowej mobilności przestrzennej na poziomie lokalnym i regionalnym 1.2. Zwiększanie zatrudnienia mieszkańców obszarów wiejskich bez konieczności zmiany ich miejsca zamieszkania 1.1.1. Poprawa jakości i dostępności do edukacji ogólnej, artystycznej i zawodowej na wszystkich poziomach 1.1. Podnoszenie umiejętności, poziomu wykształcenia oraz wzrost mobilności zawodowej mieszkańców obszarów wiejskich Cel szczegółowy 1 Wzrost jakości kapitału ludzkiego, społecznego, zatrudnienia i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich w. rcl .go v.p l 2.2.4. Kierunki interwencji  – 22 – Poz. 839 2.1.6. Rozbudowa sieci przesyłowej i dystrybucyjnej gazu ziemnego 2.1.5. Rozwój systemów zbiórki, odzysku i unieszkodliwiania odpadów 2.2.3. Tworzenie infrastruktury węzłów przesiadkowych, transportu kołowego i kolejowego 2.2.2. Tworzenie powiązań lokalnej sieci drogowej z siecią dróg regionalnych, krajowych, ekspresowych i autostrad 2.4.4. Budowa i rozwój infrastruktury usług zdrowotnych 2.4.3. Budowa i rozwój infrastruktury sportowej 2.3.4. Zwiększenie dostępności cenowej infrastruktury ICT osobom należącym do grup zagrożonych wykluczeniem 2.3.3. Wyposażenie podmiotów świadczących usługi publiczne w sprzęt i oprogramowanie (wraz z serwisem) umożliwiające mieszkańcom obszarów wiejskich korzystanie z zaawansowanych technologii ICT 2.4.2. Budowa i rozwój infrastruktury kultury i turystyki oraz promocja dziedzictwa kulturowego 2.3.2. Budowa i rozwój kompleksowej i wydajnej infrastruktury ICT dedykowanej dla mieszkańców obszarów wiejskich 2.5.3. Skuteczne i efektywne zarządzanie kryzysowe 23 2.5.2. Bezpieczeństwo weterynaryjne i fitosanitarne Monitor Polski 2.1.4. Rozbudowa i modernizacja sieci kanalizacyjnej i oczyszczalni ścieków 2.1.3. Rozbudowa i modernizacja ujęć wody i sieci wodociągowej 2.1.2. Dywersyfikacja źródeł wytwarzania energii elektrycznej 2.2.1. Rozbudowa i modernizacja lokalnej infrastruktury drogowej i kolejowej 2.5.1. Rozwój infrastruktury wodno‐ ‐melioracyjnej i innej łagodzącej zagrożenia naturalne 2.5. Rozwój infrastruktury bezpieczeństwa na obszarach wiejskich 2.4.1. Budowa i rozwój infrastruktury edukacji 2.4. Rozwój infrastruktury społecznej zapewniającej mieszkańcom obszarów wiejskich dostęp do dóbr i usług 2. 3.1. Budowa i modernizacja sieci szerokopasmowych 2.3. Budowa i rozwój infrastruktury i technologii umożliwiających mieszkańcom obszarów wiejskich korzystanie i dostęp do technologii ICT o wysokim standardzie w. rcl .go v.p l 2.2. Rozwój infrastruktury transportowej gwarantującej dostępność transportową obszarów wiejskich 2.1.1. Modernizacja sieci przesyłowych i dystrybucyjnych energii elektrycznej 2.1. Rozwój infrastruktury gwarantującej bezpieczeństwo energetyczne, sanitarne i wodne na obszarach wiejskich ww KIERUNKI INTERWENCJI Cel szczegółowy 2 Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej  – 23 – Poz. 839 3.1.3. Optymalizacja bazy genetycznej produkcji roślinnej, zwierzęcej i rybackiej 3.1.2. Utrzymanie żywotnych ekonomicznie gospodarstw rolnych 3.2.4. Rozwój badań na rzecz bezpieczeństwa żywności, jej jakości i potrzeb konsumentów 3.2.3. Skuteczna kontrola bezpieczeństwa i jakości produktów rolno‐ ‐spożywczych w całym łańcuch produkcyjnym 3.2.2. Wsparcie wytwarzania wysokiej jakości produktów rolno‐spożywczych, w tym produktów wytwarzanych metodami integrowanymi, ekologicznymi oraz tradycyjnymi metodami produkcji z lokalnych surowców i zasobów oraz produktów rybnych 3.2.1. Rozwój i wdrażanie systemów jakości żywności 3.4. Podnoszenie świadomości i wiedzy producentów oraz konsumentów w zakresie produkcji rolno‐ ‐spożywczej i zasad żywienia 3.3.3. Zapewnienie w łańcuchu rolno‐ ‐żywnościowym zachowań zgodnych z zasadami uczciwej konkurencji 3.3.2. Pogłębienie jednolitego rynku UE artykułów rolno‐ ‐spożywczych 3.3.1. Dążenie do zapewnienia równych warunków konkurencji w ramach jednolitego rynku rolno‐żywnościowego 3.3. Przestrzeganie/stosowanie zasad uczciwej konkurencji na wspólnotowym i globalnym rynku rolno‐spożywczym 24 3.4.3. Wsparcie działalności innowacyjnej ukierunkowanej na zmiany wzorców produkcji i konsumpcji 3.4.2. Upowszechnianie wiedzy w zakresie zasad żywienia 3.4.1. Promocja wysokiej jakości, bezpiecznych dla konsumenta produktów rolno‐spożywczych w. rcl .go v.p l 3.2. Wytwarzanie wysokiej jakości, bezpiecznych dla konsumentów produktów rolno‐spożywczych 3.1.1. Utrzymanie gruntów rolnych w dobrej kulturze rolnej 3.1. Utrzymanie i poprawa jakości bazy produkcyjnej rolnictwa i rybactwa ww Monitor Polski KIERUNKI INTERWENCJI Cel szczegółowy 3 Bezpieczeństwo żywnościowe  – 24 – Poz. 839 4.1.4. Zwiększenie udziału producentów rolno‐ ‐spożywczych w finansowaniu i wyznaczaniu kierunków sektorowej działalności badawczo‐rozwojowej 4.2.4. Rozwój i poprawa infrastruktury naukowo‐ ‐badawczej jako źródła efektywnych rozwiązań innowacyjnych i postępu 4.2.3. Zwiększenie udziału ośrodków naukowo‐badawczych w międzynarodowych projektach badawczych 4.2.2. Rozwój doradztwa i upowszechnianie informacji rynkowych w sektorze rolno‐ ‐spożywczym 4.3.4. Działania na forum międzynarodowym na rzecz poprawy pozycji polskiego sektora rolno‐spożywczego na rynku wspólnotowym i globalnym 4.3.3. Rozwój struktur organizacyjnych w łańcuchu rolno‐żywnościowym producentów rolnych i rybackich 4.3.2. Poprawa organizacji producentów rolnych, w tym poprzez spółdzielczość i grupy producenckie w sektorze rolno‐ ‐spożywczym 4.4.2. Rozwój polityki wsparcia eksportu w wymiarze instytucjonalnym, technicznym i zagranicznym 25 Monitor Polski 4.1.3. Poprawa warunków pracy, bezpieczeństwa i jakości zarządzania w sektorze rolno‐ ‐spożywczym 4.1.2. Wdrażanie i promocja innowacyjny …