Uchwała Nr 163 Rady Ministrów z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie przyjęcia "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa" na lata 2012

Elektronicznie podpisany przez Jaroslaw Deminet Data: 2012.11.09 16:02:32 +01'00' MONITOR POLSKI w. rcl .go v.p l DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 9 listopada 2012 r. Poz. 839 UCHWAŁA Nr 163 RADY MINISTRÓW z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie przyjęcia „Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa” na lata 2012–2020 Na podstawie art. 14 ust. 3 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712 i Nr 157, poz. 1241 oraz z 2011 r. Nr 279, poz. 1644) Rada Ministrów uchwala, co następuje: §

1. Przyjmuje się „Strategię zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa” na lata 2012–2020, stanowiącą załącznik do uchwały. ww §
2. Uchwała wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: D. Tusk  Monitor Polski –2– Poz. 839 w. rcl .go v.p l Załącznik do uchwały nr 163 Rady Ministrów Załącznik z dnia 25 kwietnia 2012 r. (poz. 839) do uchwały nr 163 Rady Ministrów z dnia 25 kwietnia 2012 r. MINISTERSTWO ROLNICTWA I ROZWOJU WSI STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA ww na lata 2012‐2020 1  –3– Poz. 839 w. rcl .go v.p l Monitor Polski STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA ww na lata 2012‐2020 3  Monitor Polski –4– Poz. 839 w. rcl .go v.p l Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa powstała w Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi przy współpracy ośrodków naukowo‐badawczych, które zaoferowały swoją pomoc w opracowaniu dokumentu (w szczególności części diagnostycznej oraz celów, priorytetów i kierunków interwencji), do których należą: ww Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa FAPA, Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej  Państwowy Instytut Badawczy, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Instytut Rybactwa Śródlądowego im. Stanisława Sakowicza, Instytut Technologiczno‐Przyrodniczy, Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa  Państwowy Instytut Badawczy, Instytut Zootechniki  Państwowy Instytut Badawczy, Morski Instytut Rybacki oraz niezależni eksperci rolniczych uczelni publicznych, w tym m.in.: prof. dr hab. Jerzy Bański, dr Maria Bednarek‐Szczepańska, mgr inż. Wanda Chmielewska‐Gill, mgr Paweł Chmieliński, dr inż. Mirosław Cieśla, prof. dr hab. Marek Degórski, prof. dr hab. inż. Wiesław Dembek, doc. dr hab. Krzysztof Domaradzki, mgr Michał Dudek, prof. nadzw. dr hab. Robert Eckert, prof. dr hab. Antoni Faber, dr Zbigniew Floriańczyk, doc. dr hab. Janusz Igras, dr Jan Jadczyszyn, prof. dr hab. Wojciech Józwiak, prof. dr hab. Edmund Kaca, dr Jerzy Kopiński, prof. dr hab. Andrzej Kowalski, prof. dr hab. Stanisław Krasowicz, prof. dr hab. Jan Kuś, dr Mariola Kwasek, dr Andrzej Lirski, mgr Wiesław Łopaciuk, dr inż. Robert Mroczek, dr inż. Grażyna Niewęgłowska, dr inż. Marianna Pastuszak, dr Stefan Pietrzak, dr Iwona Psuty, dr Grzegorz Siebielec, doc. dr hab. Tomasz Stuczyński, dr Iwona Szczepaniak, mgr Stanisław Szostak, mgr Mirosława Tereszczuk, mgr Tadeusz Toczyński, dr hab. Konrad Turkowski, prof. dr hab. Roman Urban, doc. dr hab. Wiesław Wiśniewolski, doc. dr hab. Arkadiusz Wołos, prof. dr hab. Zdzisław Zakęś, mgr Łukasz Zwoliński. 4  Monitor Polski –5– Poz. 839 w. rcl .go v.p l Spis treści WYKAZ SKRÓTÓW ........................................................................................................................................... 6 I. STRESZCZENIE DIAGNOZY SYTUACJI I PROGNOZY TRENDÓW ROZWOJOWYCH ................ 7 1.
3. GŁÓWNE WNIOSKI PŁYNĄCE Z DIAGNOZY I TRENDÓW ROZWOJOWYCH......................................................... 7 1.
4. ANALIZA SWOT......................................................................................................................................... 11 II. GŁÓWNE ZAŁOŻENIA STRATEGII........................................................................................................ 17 2.
5. CEL OGÓLNY I WIZJA OBSZARÓW WIEJSKICH, ROLNICTWA I RYBACTWA ..................................................... 17 2.
6. CELE SZCZEGÓŁOWE, PRIORYTETY I KIERUNKI INTERWENCJI ..................................................................... 17 2.
7. OPIS CELÓW SZCZEGÓŁOWYCH I ICH WYMIAR TERYTORIALNY ................................................................... 27 2.
8. POWIĄZANIA STRATEGII Z POZOSTAŁYMI STRATEGIAMI ROZWOJU ............................................................. 48 III. SYSTEM REALIZACJI STRATEGII ....................................................................................................... 54 3.
9. OPIS SYSTEMU MONITOROWANIA, EWALUACJI I SPRAWOZDAWCZOŚCI ....................................................... 54 3.
10. MECHANIZMY WDRAŻANIA I KOORDYNACJI ............................................................................................... 58 3.
11. RAMY FINANSOWE STRATEGII..................................................................................................................... 60 3.
12. INFORMACJA O WYNIKACH PRZEPROWADZONYCH KONSULTACJI SPOŁECZNYCH ........................................ 62 ZAŁĄCZNIK
13. DIAGNOZA SYTUACJI Z UWZGLĘDNIENIEM STANU ŚRODOWISKA I ZRÓŻNICOWAŃ PRZESTRZENNYCH WRAZ Z PROGNOZĄ TRENDÓW ROZWOJOWYCH ....... 64 ZAŁĄCZNIK
14. STRESZCZENIE WYNIKÓW NIEZALEŻNYCH OCEN STRATEGII ...................... 147 Z. 2.
15. OCENA ZGODNOŚCI STRATEGII ZE ŚREDNIOOKRESOWĄ STRATEGIĄ ROZWOJU KRAJU......................... 148 Z. 2.
16. PODSUMOWANIE STRATEGICZNEJ OCENY ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO ...................................... 149 SPIS RYSUNKÓW............................................................................................................................................ 154 ww SPIS TABEL ...................................................................................................................................................... 156 5  Monitor Polski –6– Poz. 839 w. rcl .go v.p l WYKAZ SKRÓTÓW ANR ARiMR ARR FAPA IERiGŻ‐PIB IGiPZ PAN IRWiR IRS ITP IUNG‐PIB IZ‐PIB GUS KE KRUS MRiRW PROW 2007‐2013 SZRWRiR UE Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa Agencja Rynku Rolnego Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa FAPA Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej  Państwowy Instytut Badawczy Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN Instytut Rybactwa Śródlądowego im. Stanisława Sakowicza Instytut Technologiczno‐Przyrodniczy Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa  Państwowy Instytut Badawczy Instytut Zootechniki  Państwowy Instytut Badawczy Główny Urząd Statystyczny Komisja Europejska Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007‐2013 Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa Unia Europejska Użytki rolne ww UR Agencja Nieruchomości Rolnych 6  Monitor Polski –7– Poz. 839 I. STRESZCZENIE DIAGNOZY SYTUACJI I PROGNOZY TRENDÓW ROZWOJOWYCH w. rcl .go v.p l 1.
17. Główne wnioski płynące z diagnozy i trendów rozwojowych ww Obszary wiejskie pełnią wiele funkcji o zasadniczym znaczeniu dla zrównoważonego rozwoju kraju zarówno w sferze produkcji (rolniczej i pozarolniczej), konsumpcji, jak i dostarczania dóbr publicznych. Obszary wiejskie są miejscem życia, pracy i wypoczynku polskiego społeczeństwa. Jednocześnie na obszarach tych znajduje się zdecydowana większość form ochrony przyrody oraz prowadzone są różne rodzaje aktywności gospodarczej, z których najbardziej powszechne i charakterystyczne jest rolnictwo. Dlatego diagnoza zawarta w strategii nawiązuje do koncepcji wielofunkcyjności obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa. Analiza zmian społecznych, jakie zachodzą w jakości życia na polskiej wsi, zawarta w diagnozie Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa jest zbieżna z wnioskami zawartymi w Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju – Polska 2030 Trzecia fala nowoczesności. Transformacje zachodzące na wsi mają często bardziej dynamiczny charakter oraz nasilenie niż w mieście, dotyczy to np. zmian w strukturze wykształcenia. Jednocześnie obserwuje się wciąż duże dysproporcje w jakości życia (dostęp do infrastruktury i usług publicznych oraz jej jakość, dostępność transportowa i energetyczna) na wsi i w mieście oraz wewnętrzne zróżnicowanie w tym zakresie na wsi. Ocena rozwoju obszarów wiejskich wskazuje na konieczność podniesienia ich poziomu cywilizacyjnego, wzmocnienia potencjału rozwojowego ośrodków lokalnych, rozwoju usług publicznych, pełnego wykorzystania sieci teleinformatycznych, poprawy jakości placówek edukacji, rewitalizacji miast i miasteczek oraz rozwoju wszystkich form innowacyjności (w tym m.in. poprawy jakości kapitału ludzkiego i społecznego – poczynając od wczesnej edukacji przedszkolnej, przez rozwój działalności badawczo‐wdrożeniowej, transferu wiedzy i na wdrożeniu rozwiązań innowacyjnych kończąc). Wszystkie te aspekty będą odgrywały kluczową rolę w poprawie mobilności (zarówno zawodowej, jak i przestrzennej) oraz dywersyfikacji źródeł zatrudnienia. Rozwój gospodarczy obszarów wiejskich zależy od zasobów i efektywności wykorzystania: kapitału ludzkiego, społecznego, ziemi i surowców (odnawialnych i nieodnawialnych), a także postępu technologicznego oraz inwestycji. Proces ten obejmuje głębokie zmiany w sektorze rolno‐spożywczym oraz rozwoju pozarolniczej działalności gospodarczej. Diagnoza wskazuje, iż wkład sektora rolno‐ ‐spożywczego i obszarów wiejskich w zrównoważony rozwój kraju wymaga zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego kraju, zwiększenia konkurencyjności sektora rolno‐spożywczego oraz tworzenia i rozwijania nowych czynników rozwoju gospodarczego obszarów wiejskich ‐ w szczególności pozarolniczych miejsc pracy (również z wykorzystaniem elastycznych form pracy oraz mobilności zawodowej i przestrzennej), działalności usługowej i działalności towarzyszącej produkcji rolnej. Kierunek rozwoju obszarów wiejskich ma również kluczowe znaczenie dla zachowania i ochrony środowiska naturalnego kraju. Ciągłe zmiany w środowisku (w szczególności zmiany klimatu i ich skutki) są nadal aktualnym wyzwaniem dla rozwoju społecznego i gospodarczego wsi. Leśnictwo, rolnictwo i rybactwo są głównymi rodzajami działalności, które realizują cele związane z ochroną zasobów naturalnych. Jednocześnie są działalnością, w przypadku której bardzo istotne jest uwzględnianie zasad ochrony środowiska. Działaniom chroniącym zasoby naturalne powinny towarzyszyć zmiany w mentalności społeczeństwa, sposobie funkcjonowania gospodarstw domowych oraz podniesienie środowiskowej odpowiedzialności producentów rolnych i przedsiębiorstw. W diagnozie zostały zidentyfikowane również główne determinanty, szanse i bariery rozwoju obszarów wiejskich i sektora rolno‐spożywczego, najważniejsze z nich zostały zasygnalizowane poniżej. 7  Monitor Polski –8– Poz. 839 ww w. rcl .go v.p l Kapitał ludzki i społeczny Niezależnie od przyjętej definicji (oraz przy braku powszechnie uznawanej) obszary wiejskie stanowią ok. 90% całkowitej powierzchni kraju i mieszka na nich mniej więcej co trzeci mieszkaniec Polski. Struktura wiekowa ludności wsi jest korzystniejsza dla rynku pracy aniżeli struktura ludności miejskiej. Według prognoz do 2020 r. nastąpią przejściowe pozytywne zmiany demograficzne, prowadzące do wzrostu liczby i udziału populacji wiejskiej w ludności ogółem, przy czym część obszarów wiejskich (głównie położonych peryferyjnie) w sposób realny jest zagrożona procesem depopulacji. Z drugiej strony, w kolejnych dziesięcioleciach należy spodziewać się wzrostu udziału osób w wieku emerytalnym w ogólnej liczbie ludności (zarówno na wsi, jak i w mieście). Poziom wykształcenia mieszkańców wsi ulega nieznacznej poprawie, jednak nadal jest niski, a strukturę wykształcenia ludności wiejskiej należy uznać za niekorzystną i będącą jedną z przyczyn wielu negatywnych zjawisk obserwowanych na tych obszarach. Z 1718,8 tys. osób zarejestrowanych na początku 2009 r. w urzędach pracy jako bezrobotni 45% mieszkało na wsi. W perspektywie długoterminowej obszary wiejskie będą stanowiły niezwykle istotne źródło zasobów pracy, przy silnym zróżnicowaniu terytorialnym pod względem jakości i trwałości tych zasobów. Mimo wzrostu dochodów ludności wiejskiej po wejściu Polski do UE nadal utrzymuje się znaczna różnica dochodów między gospodarstwami domowymi na wsi i w mieście. Niski poziom dochodów ludności wiejskiej oraz niedopasowanie rynku pracy i bariery komunikacyjne (zarówno dotyczące komunikacji elektronicznej i jej wykorzystania w elastycznych formach pracy oraz niska dostępność komunikacyjna i transportowa obszarów wiejskich) stanowią realne zagrożenie wzrostu poziomu ubóstwa i pogłębienia różnic rozwojowych wewnątrzregionalnych oraz na linii wieś – miasto. Uwarunkowania te w sposób istotny wpływają na wzajemne relacje społeczne i zaufanie mieszkańców obszarów wiejskich. Na niektórych terenach, gdzie w sposób bardzo dynamiczny następuje urbanizacja, a które to – tereny – znajdują się w strefie bezpośredniego oddziaływania miast, obserwuje się spadek więzi społecznych charakterystycznych dla mieszkańców obszarów wiejskich. Rolnictwo i działalność pozarolnicza W strukturze zatrudnienia na obszarach wiejskich szczególną rolę odgrywa rolnictwo, które zapewnia najwięcej miejsc pracy, jak i absorbuje część bezrobocia ukrytego. Rybactwo, mimo że stanowi niewielki udział w całkowitym rynku pracy na wsi, jest bardzo istotne w wybranych regionach, w których koncentruje się produkcja rybna. Mały obecnie udział działalności pozarolniczej w kształtowaniu struktury zatrudnienia ludności wiejskiej jest pochodną wielu czynników, z których do najważniejszych zalicza się niedobór pozarolniczych miejsc pracy na obszarach wiejskich, brak elastycznych form pracy pozwalających na wykonywanie jej poza miejscem zatrudnienia, niską dostępność wiejskiego rynku pracy, małą dostępność transportową ośrodków miejskich i niski poziom mobilności zawodowej. Polskie gospodarstwa rolne wykorzystują w swojej działalności w zdecydowanej większości technologie tradycyjne, co częściowo sprzyja realizacji celu zrównoważonego rozwoju, równocześnie jednak wpływa na wzrost kosztów eksploatacji środków trwałych, a tym samym obniża opłacalność produkcji rolnej. Mimo niskiej wartości nakładów kapitałowych w przeliczeniu na 1 ha UR, jednego pracującego oraz jednego pełnozatrudnionego, udział rolnictwa w PKB kraju jest znacznie wyższy niż średnio w UE, a sektor rolno‐spożywczy jest znaczącym komponentem potencjału gospodarczego państwa: stanowi blisko 8% wartości dodanej brutto ogółem w kraju; jest miejscem pracy blisko 20% osób czynnych zawodowo; eksport produktów rolno‐spożywczych stanowi blisko 12% całkowitej wartości polskiego eksportu. W sektorze tym od kilku lat odnotowuje się dodatni bilans w wymianie handlowej w wysokości ponad 2 mld euro. Utrzymanie konkurencyjnego i wielofunkcyjnego rolnictwa jest warunkiem koniecznym dla zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego kraju oraz zachowania pozostałych funkcji, jakie pełni podstawowa lub dodatkowa działalność rolnicza. Wielofunkcyjny rozwój sektora rolno‐spożywczego wymaga godzenia licznych funkcji poprzez kształtowanie produkcji rolnej w zgodzie z wymogami środowiska i zachowania krajobrazu oraz podejmowanie przez gospodarstwa wysiłków nakierowanych na dywersyfikację działań w gospodarstwie i osiągnięcie oczekiwanych efektów. Barierami rozwoju rolnictwa są niskie kwalifikacje zawodowe pracujących w tym sektorze, brak zainteresowania pracą na roli osób młodych i postępujący proces starzenia się tej populacji. Czynnikiem ograniczającym natomiast efektywne wykorzystanie zasobów ziemi jest duże rozdrobnienie 8  Monitor Polski –9– Poz. 839 ww w. rcl .go v.p l i rozproszenie działek wchodzących w skład gospodarstw rolnych i proces ekspansji terenów zabudowanych. Rolnictwu w coraz większym stopniu powinny towarzyszyć inne formy aktywności gospodarczej, w tym między innymi te wykorzystujące potencjał endogeniczny obszarów wiejskich (np. produkcja i usługi związane z turystyką, odnawialnymi źródłami energii, kulturą, rzemiosłem, rękodzielnictwem, przetwórstwem spożywczym, surowcem drzewnym). Stymulowanie przedsiębiorczości na obszarach wiejskich oraz zwiększanie ich atrakcyjności inwestycyjnej jest sposobem na różnicowanie form aktywności gospodarczej na wsi oraz tworzenie dodatkowych źródeł dochodów (a tym samym ich wzrost). W sposób szczególny zasoby pracy (w tym również ukryte) na wsi powinny być wykorzystywane w przedsiębiorczości związanej z „mobilnymi usługami i produktami”, takimi jak np. szkolenia, budownictwo czy zakładanie i pielęgnacja zieleni. Infrastruktura Niski poziom rozwoju infrastruktury transportowej na obszarach wiejskich jest poważną barierą w rozwoju przedsiębiorczości oraz mobilności pracujących. Dotyczy to zarówno poziomu nasycenia obszarów wiejskich infrastrukturą transportową, jak również odpowiedniej jakości infrastruktury komunikacyjnej (w szczególności chodzi tu o brak rozwiązań systemowych obejmujących m.in. zintegrowanie różnych środków transportu i komunikacji). Równie istotną barierą dla rozwoju innowacyjnego i konkurencyjnego sektora rolno‐spożywczego oraz przedsiębiorczości na obszarach wiejskich jest niewydolność energetycznych linii przesyłowych oraz lokalna niestabilność przesyłu energii, a tym samym niski poziom bezpieczeństwa energetycznego. Istnieją obawy, że w następnych latach będzie występowało tzw. wykluczenie energetyczne, czyli niemożność korzystania z energii w stopniu pozwalającym w pełni wykorzystywać lokalny i regionalny potencjał rozwojowy. Infrastruktura sanitarna na obszarach wiejskich nie zapewnia obecnie odpowiedniej jakości życia mieszkańcom tych terenów. Komunalna gospodarka wodno‐ściekowa na tych obszarach nadal nie jest zrównoważona, o czym świadczy dominacja systemów wodociągowych bez kanalizacyjnych, jednakże obserwuje się zarazem wzrost liczby wsi wyposażonych w sieci wodociągowo‐kanalizacyjne. Coraz większą rolę w kontekście ochrony walorów środowiskowych odgrywa racjonalna gospodarka odpadami komunalnymi. Ponadto poziom wykorzystywania technologii informacyjno‐telekomunikacyjnych na obszarach wiejskich jest bardzo niski mimo dynamicznego rozwoju branży usług technologii informacyjno‐telekomunikacyjnych (ICT) w Polsce. Sytuacja ta wynika głównie z niskiej jakości ww. usług na obszarach znacznie oddalonych od centrów aglomeracji miejskich. Szczególnie duże dysproporcje między miastem a wsią dotyczą łącz szerokopasmowych, dla których rozwoju poważną barierę stanowi relatywnie niski stopień pokrycia stacjonarną publiczną siecią telefoniczną terenów wiejskich. Obserwuje się ponadto brak umiejętności mieszkańców wsi w wykorzystaniu technologii ICT, co jest zjawiskiem dość powszechnym głównie na obszarach peryferyjnych oraz wśród osób gorzej wykształconych i starszych. O jakości życia na obszarach wiejskich decyduje także stan i jakość infrastruktury społecznej, która powinna być rozwijana w taki sposób, by usługi publiczne i niepubliczne w zakresie edukacji, zdrowia, administracji, doradztwa, instrumentów rynku pracy oraz szeroko pojętego zabezpieczenia społecznego odpowiadały poziomowi dostępności i standardom oferowanym mieszkańcom miast. Jednocześnie na wsi jest słabo rozwinięta infrastruktura kultury, która najczęściej budowana jest w oparciu o dziedzictwo kulturowe, na które składają się zasoby materialne i niematerialne (w szczególności ludowy folklor). Coraz częściej zanikają wiejskie tradycje, które stanowią bezcenny kapitał kulturowy wymagający szerokiej promocji i wsparcia. Rozwój terytorialny i powiązania przestrzenne Pomiędzy obszarami wiejskimi i lokalnymi ośrodkami miejskimi istnieje szereg powiązań przestrzennych, które w istotnym stopniu oddziałują lub mogą oddziaływać na kierunki rozwoju lokalnego. Znaczna liczba małych miast posiada potencjał do rozwoju gospodarki jako lokalne bieguny wzrostu dla otaczających je obszarów wiejskich. Jednakże obecne wzajemne powiązania funkcyjne dużych ośrodków miejskich i wsi są nie dość rozwinięte, by doprowadzić do dyfuzji efektów rozwojowych miast na obszary wiejskie. Dlatego niezbędne jest podejmowanie działań w celu wzmocnienia tejże dyfuzji na obszary wiejskie. Szczególnej uwagi wymaga również spójny rozwój grup miejscowości wiejskich oraz 9  Monitor Polski – 10 – Poz. 839 ww w. rcl .go v.p l małych miasteczek posiadających wspólne problemy rozwojowe. Jednym z podstawowych czynników determinujących siłę oddziaływania dużych ośrodków miejskich jest ich dostępność komunikacyjna, która jest wysoce niezadowalająca. Innym zagadnieniem jest natomiast wiejska zabudowa i tradycyjne formy użytkowania ziemi, które tworzą swoisty krajobraz kulturowy, niestety szybko ulegający degradacji. Wynika to z małej ilości skutecznych mechanizmów pozwalających na ich ochronę i kształtowanie. W efekcie następuje m.in. narastanie nieładu przestrzennego i chaosu architektonicznego. Środowisko naturalne Zróżnicowana rzeźba terenu, różnorodność warunków glebowych i klimatycznych sprawiają, że na obszarach wiejskich występuje duże zróżnicowanie siedlisk i naturalnego krajobrazu. Tereny objęte ochroną zajmują blisko 33% powierzchni regionów wiejskich. Obszary sieci Natura 2000 obejmują 6 150 663 ha lądowej powierzchni kraju, co stanowi blisko 20% powierzchni administracyjnej Polski (wg stanu na dzień 31 grudnia 2010 r.). W całkowitej powierzchni obszarów o szczególnych walorach przyrodniczych dominujący udział stanowią grunty użytkowane rolniczo, a blisko połowa z typów zespołów roślinnych w Polsce występuje na obszarach rolniczych. Główną ostoją różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich są ekstensywne łąki, pastwiska, stawy i lasy. Grunty leśne, zadrzewione i zakrzewione stanowią drugą pod względem wielkości powierzchnię w strukturze gruntów obszarów wiejskich. Powierzchnia lasów w Polsce wynosi 9121 tys. ha, co daje lesistość na poziomie nieco ponad 29%. Przewiduje się, że do 2020 r. nastąpi zwiększenie lesistości kraju do poziomu 30%
18. Lasy stanowią 55% całkowitej powierzchni obszarów Natura 2000 w Polsce. Znaczący udział w zwiększaniu walorów krajobrazowych (mozaikowatości) obszarów wiejskich mają rozdrobnione lasy prywatne. W Polsce jest ponad 1,5 mln ha lasów należących do osób fizycznych, co stanowi ponad 5% powierzchni kraju. Utrzymanie cennych zasobów środowiskowych i bioróżnorodności na obszarach wiejskich wiąże się z zachowaniem istniejących form ochrony przyrody, rozwojem zrównoważonego rolnictwa, rybactwa i leśnictwa, zachowaniem mozaikowości terenów wiejskich, w tym rolniczych, stwarzających dogodne warunki dla bytowania wielu gatunków oraz działaniami na rzecz zmniejszenia zanieczyszczenia wód. Ochrona bioróżnorodności w niektórych przypadkach staje się również przyczyną konfliktów pomiędzy rozwojem infrastruktury lub danego rodzaju działalności gospodarczej (np. rybactwa) a potrzebą ochrony niektórych gatunków i siedlisk. Jednocześnie niska jakość przestrzeni produkcyjnej dla rolnictwa w wielu regionach kraju prowadzi potencjalnie do odłogowania gruntów i degradacji krajobrazu, przynosząc tym samym znaczne straty dla środowiska naturalnego. Działalność produkcyjna i usługowa, prowadzona na obszarach wiejskich, wpływa na jakość wód i powietrza. Woda jest czynnikiem limitującym część działalności gospodarczej – głównie produkcję rolną, a jednocześnie działalność gospodarcza i gospodarstwa domowe wywierają znaczący wpływ na dostępność i jakość wód zarówno poprzez sposób jej zagospodarowania, jak i zrzuty substancji do wody. Dodatkowym aspektem gospodarki wodnej jest zagrożenie powodziowe oraz występowanie okresowych podtopień. Zły stan wałów, jak i drożność rzek i kanałów w Polsce nie spełniają wymogów bezpieczeństwa i nie chronią okolicznych terenów przed ponownym zalaniem. Po powodzi w 2010 r. sytuacja w tym zakresie uległa znacznemu pogorszeniu. Konieczna staje się więc intensyfikacja działań adaptacyjnych dla równoważenia i poprawy bilansu wodnego przez kompleksowe zwiększanie retencyjności i racjonalne gospodarowanie dyspozycyjnymi zasobami wodnymi. 1 Ma to być efektem działań ujętych w Krajowym Programie Zwiększania Lesistości. 10  Monitor Polski – 11 – Poz. 839 1.
19. Analiza SWOT w. rcl .go v.p l Mocne strony obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa Płaszczyzna społeczna  Duże ukryte zasoby pracy i korzystne przyszłe krótkotrwałe zmiany demograficzne w wybranych regionach.  Duże zasoby względnie taniej siły roboczej.  Umiejętność i determinacja młodych osób w dążeniu do zwiększania swoich umiejętności i poziomu wykształcenia.  Silne więzi społeczne w obrębie społeczności lokalnych.  Umiejętność radzenia sobie w trudnych warunkach ekonomicznych.  Wysokie walory kulturowe obszarów wiejskich. Płaszczyzna gospodarcza  Duży krajowy rynek wewnętrzny.  Chłonny rynek zagraniczny na artykuły rolno‐spożywcze polskiej produkcji.  Wysoka jakość produktów rolno‐spożywczych.  Duży potencjał produkcji surowców rolnych zapewniający samowystarczalność surowcową, żywnościową i umożliwiający produkcję eksportową.  Zasoby obszarów pod zabudowę mieszkaniową (również w bezpośrednim sąsiedztwie obszarów zurbanizowanych), usługową i produkcyjną.  Przewagi komparatywne w sektorach i kierunkach produkcji o wysokich nakładach pracy i ziemi.  Zmodernizowany i konkurencyjny sektor przetwórstwa rolno‐spożywczego spełniający wysokie standardy jakości produkcji i warunków higienicznych.  Możliwość wykorzystania rolnictwa do osiągnięcia celów energetycznych kraju.  Możliwość rozwoju ekologicznej produkcji żywności.  Zróżnicowana oferta rynkowa produktów tradycyjnych oraz regionalnych oraz jej potencjał rozwojowy.  Walory turystyczne (w tym m.in. wędkarskie regionów jeziorowych) obszarów wiejskich wzmacniane przez zrównoważone gospodarowanie zasobami naturalnymi.  Doświadczenia beneficjentów indywidualnych i instytucjonalnych w efektywnym wykorzystaniu środków publicznych.  Wielokierunkowość i łączenie różnych rodzajów działalności gospodarczych w gospodarstwach domowych (np. agroturystyka, akwakultura, przetwórstwo pochodzących z własnej produkcji artykułów rolno‐spożywczych itp.).  Niski koszt siły roboczej w rolnictwie i rybactwie.  Dostęp do łowisk na Morzu Bałtyckim.  Wszechstronna flota rybacka i posiadany majątek trwały rybactwa. ww Płaszczyzna środowiskowa  Wysokie zróżnicowanie naturalnych uwarunkowań środowiska i dobrze rozwinięta sieć obszarów chronionych.  Wysokie walory przyrodnicze krajobrazu.  Pozytywny wpływ zrównoważonego rozwoju rolnictwa i rybactwa na walory przyrodnicze krajobrazu rolniczego i bioróżnorodność obszarów wiejskich.  Stosowanie praktyk i wdrażanie działań w produkcji rolnej sprzyjających mniejszej emisji azotu i fosforu do basenów rzek i dalej do Bałtyku.  Dobrze zachowana różnorodność zasobów genetycznych w rolnictwie.  Morskie planowanie przestrzenne.  Zintegrowane Zarządzanie Obszarami Przybrzeżnymi. 11  Monitor Polski Poz. 839 Komunalizacja małych portów. Dobrze rozwinięty system edukacji oraz jednostek naukowo‐badawczych zajmujących się problematyką rybactwa śródlądowego. Niskointensywny chów ryb w stawach karpiowych. w. rcl .go v.p l   – 12 –  Słabe strony obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa Płaszczyzna społeczna  Wysokie bezrobocie długotrwałe i ukryte (w tym zjawisko tzw. „dziedziczenia bezrobocia”).  Niska mobilność zawodowa ludności.  Wysoki poziom zagrożenia ubóstwem i niskie dochody mieszkańców obszarów wiejskich.  Późny wiek ekonomicznego usamodzielniania się osób młodych i ich finansowa zależność od świadczeń społecznych członków gospodarstwa domowego.  Mała skłonność osób starszych do wprowadzania zmian i korzystania z nowoczesnych rozwiązań oraz podejmowania dodatkowego zatrudnienia.  Niekorzystna struktura wykształcenia ludności.  Słaba dostępność i jakość infrastruktury społecznej (w szczególności przedszkoli oraz form opieki nad dziećmi do 3 roku życia i osobami starszymi).  Bark zaufania do wspólnych przedsięwzięć inwestycyjnych oraz niski poziom aktywności obywatelskiej.  Niskie bezpieczeństwo energetyczne gospodarstw domowych na poziomie lokalnym.  Lokalne deficyty wody w ujęciach zaopatrujących w wodę przeznaczoną do spożycia. ww Płaszczyzna gospodarcza  Niski poziom regionalnej i lokalnej infrastruktury transportowej i energetycznej.  Słaba dostępność komunikacyjna obszarów wiejskich.  Zbyt małe wykorzystanie elastycznych form zatrudnienia oraz innych narzędzi rynku pracy służących aktywizacji osób pracujących w niepełnym wymiarze czasu pracy lub niemogących czy mających duże trudności w podjęciu zatrudnienia poza miejscem zamieszkania.  Niedopasowanie na rynku pracy (np. między kwalifikacjami i umiejętnościami osób wchodzących na rynek pracy a podażą pracy).  Mała umiejętność i skłonność do podejmowania własnej działalności gospodarczej (pozarolniczej).  Niska zdolność kredytowa i inwestycyjna osób fizycznych, podmiotów gospodarczych (w tym m.in. producentów i przetwórców rolno‐spożywczych) oraz jednostek samorządu terytorialnego wynikająca między innymi z niskiego poziomu ich dochodów.  Przestarzała infrastruktura (w tym głównie: maszyny, urządzenia oraz budynki wykorzystywane do produkcji) producentów rolnych oraz niski poziom innowacyjności sektora rolno‐spożywczego.  Niski kapitał własny podmiotów gospodarczych działających na obszarach wiejskich oraz mała dostępność do kapitału zewnętrznego.  Słabo rozwinięta sieć usług doradczych w zakresie rynku pracy i przedsiębiorczości.  Niska wydajność, rentowność oraz duże wahania produkcji rolno‐spożywczej (w tym wynikająca m.in. z dużej zależności wielkości i rentowności produkcji rolnej od warunków pogodowych).  Rozdrobnienie podaży surowców rolno‐spożywczych.  Słabo zorganizowany rynek pierwszej sprzedaży produktów rolno‐spożywczych.  Duży udział gleb słabych podlegających erozji i gleb zakwaszonych.  Rozdrobniona struktura agrarna gospodarstw rolnych, której towarzyszy rozproszona struktura własności oraz użytkowania nieruchomości rolnych.  Brak lub niedostateczny poziom wykorzystania trwałych i skutecznych rozwiązań w zakresie adaptacji produkcji rolno‐spożywczej do zmian klimatu. 12  Monitor Polski Poz. 839 Słaba organizacja sektora rolno‐spożywczego, w tym m.in. niski poziom rozwoju struktur grup producenckich i przetwórców w sektorze oraz mała aktywność rolników (w szczególności młodych rolników) w zakresie konsolidacji środowiska rolniczego. Dekapitalizacja części stawów i ich zły stan techniczny. Zaawansowana wiekowo flota rybacka na Bałtyku, wymagająca odnowy i modernizacji oraz przestarzała infrastruktura lub jej brak w portach i przystaniach rybackich. w. rcl .go v.p l  – 13 –   Płaszczyzna środowiskowa  Niski poziom lokalnej infrastruktury sanitarnej.  Niska świadomość ekologiczna mieszkańców obszarów wiejskich.  Pojawiające się coraz częściej zagrożenia naturalne oraz zjawiska pogodowe mające niekorzystny wpływ na środowisko (np. susze).  Mała skuteczność działań mających na celu redukcję praktyk niezgodnych z zasadami ochrony środowiska w produkcji rolnej nieobjętej systemem kontroli w ramach mechanizmu cross‐ ‐compliance (tj. producentów rolnych niebędących beneficjentami płatności bezpośrednich lub wsparcia udzielanego w ramach PROW 2007‐2013).  Słabe zagospodarowanie tzw. ryb małocennych i ich niedołowienie.  Brak powszechnego systemu ewidencji połowów wędkarskich.  Brak efektywnego systemu informacji o walorach ekologicznych produkcji stawowej.  Mała skuteczność działań mających na celu redukcję kłusownictwa.  Niewielka różnorodność zasobów naturalnych na Morzu Bałtyckim oraz niski stan populacji niektórych gatunków ryb. ww Szanse obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa Płaszczyzna społeczna  Powstanie miejsc pracy na obszarach wiejskich i w miastach położonych w miejscu umożliwiającym codzienne dojazdy do pracy z miejsca zamieszkania.  Podniesienie kwalifikacji i umiejętności mieszkańców obszarów wiejskich.  Wypromowanie postaw kreatywności oraz skłonności do racjonalnych inwestycji służących podejmowaniu dodatkowego zatrudnienia i prowadzeniu działalności gospodarczej.  Wzrost dochodów mieszkańców obszarów wiejskich.  Zwiększenie aktywności młodzieży oraz osób starszych na rynku pracy.  Wzrost wiedzy na temat zdrowego trybu życia i zdrowej żywności oraz dbałości o zdrowie.  Rozwój i wdrażanie rozwiązań z zakresu ekonomii społecznej.  Wzmocnienie poczucia własnej wartości i tożsamości społecznej i kulturowej.  Rozwój społeczeństwa obywatelskiego.  Zwiększenie dostępności cenowej rozwiązań w zakresie odnawialnych źródeł energii.  Upowszechnienie umiejętności stosowania nowoczesnych rozwiązań.  Zwiększenie dostępności cenowej i wykorzystania technologii i narzędzi wykorzystujących ICT, a w szczególności Internetu szerokopasmowego.  Rewitalizacja małych miast i obszarów wiejskich będących lokalnymi lokomotywami rozwoju.  Wzrost znaczenia w sferze publicznej funkcji pozaprodukcyjnych rolnictwa. Płaszczyzna gospodarcza  Wzrost konsumpcji wywołany ożywieniem gospodarczym w związku z wychodzeniem z kryzysu oraz zwiększaniem się liczby konsumentów na świecie.  Poprawa warunków dla rozwoju przedsiębiorczości na obszarach wiejskich powodująca powstawanie nowych i utrzymanie dotychczasowych miejsc pracy oraz redukcję bezrobocia ukrytego w rolnictwie. 13  Monitor Polski Poz. 839 Rozwój infrastruktury transportowej i komunikacyjnej zwiększającej dostępność obszarów wiejskich oraz aktywność zawodową mieszkańców wsi m.in. dzięki umożliwieniu codziennych dojazdów do pracy poza miejscem zamieszkania oraz zwiększeniu atrakcyjności inwestycyjnej tych obszarów. Rozwój efektywnej, inteligentnej infrastruktury energetycznej i sanitarnej podnoszącej bezpieczeństwo i atrakcyjność inwestycyjną obszarów wiejskich. Rozwój gospodarstw rolnych, leśnych i rybackich w oparciu o ich modernizację, innowacyjność, wykorzystanie nowoczesnych technologii informacyjno‐komunikacyjnych oraz wielofunkcyjność (w tym m.in. produkcja OZE, agroturystyka, „domowe przetwórstwo” produktów rolnych, turystyka wędkarska itp.). Rozwój infrastruktury telekomunikacyjnej i społecznej powodujący wzrost atrakcyjności obszarów wiejskich jako miejsca zamieszkania, prowadzenia działalności gospodarczej i spędzania wolnego czasu. Upowszechnienie zatrudnienia niewymagającego zmiany miejsca zamieszkania bądź codziennych dojazdów do pracy (w szczególności „praca na odległość”). Wzrost rentowności produkcji rolnej i rybackiej. Wzrost konkurencyjności i innowacyjności krajowego przetwórstwa rolno‐spożywczego. Wzrost popytu na rodzime produkty rolno‐spożywcze na rynkach światowych i rynku krajowym osiągnięty m.in. dzięki rozwinięciu systemu promocji oraz wzrostowi skuteczności obecnego systemu promocji produktów rolno‐spożywczych. Powiększanie rynków zbytu głównych działów produkcji wytwarzanej na obszarach wiejskich. Znaczące środki wspierające dalszy rozwój obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa, w tym w szczególności w ramach polityk krajowych, Wspólnej Polityki Rolnej, Wspólnej Polityki Rybackiej i polityki spójności po 2013 r. oraz ich efektywne i skuteczne wykorzystanie. Rosnące oczekiwania konsumentów w zakresie jakości żywności oraz rosnący rynek zbytu na żywność wysokiej jakości, w tym m.in. żywność ekologiczną, produkty regionalne i tradycyjne. Rozwój badań i opracowanie nowych technologii i metod produkcji przyjaznych dla środowiska w zakresie rolnictwa i rybactwa. Poprawa systemu pierwszej sprzedaży produktów rolno‐spożywczych, kanałów dystrybucji i systemów logistycznych. Przeciwdziałanie i działania dostosowawcze w rolnictwie, rybactwie i leśnictwie do zmian klimatu. Rozwój rybołówstwa na Morzu Bałtyckim, w tym poprzez dostęp do łowisk poza obszarem Morza Bałtyckiego, rozwój portów i przystani morskich, nowe obszary prowadzenia połowów, restrukturyzację i modernizację floty bałtyckiej. Wydłużenie sezonu turystycznego oraz wzrost skłonności do wypoczynku na obszarach wiejskich w Polsce. Wzrost znaczenia akwakultury. Dalsza koncentracja produkcji i konsolidacja zakładów przetwórstwa rybnego oraz integracja środowiska rybackiego. w. rcl .go v.p l  – 14 –                ww   Płaszczyzna środowiskowa  Ochrona i zrównoważone korzystanie z zasobów naturalnych, w tym min. wód, gleb, bioróżnorodności, krajobrazu rolniczego, zasobów genetycznych w rolnictwie, leśnictwie i rybactwie.  Przeciwdziałanie i działania dostosowawcze w rolnictwie, rybactwie i leśnictwie do zmian klimatu.  Wzrost świadomości ekologicznej społeczeństwa.  Zmiana oczekiwań konsumentów w zakresie metod produkcji na korzyść ekstensywnych, przyjaznych środowisku i dobrostanowi zwierząt.  Budowa i poprawa stanu infrastruktury środowiska, w tym m.in. zbiorników zaporowych, infrastruktury wodno‐ściekowej, infrastruktury nawadniającej i odwadniającej. 14  Monitor Polski – 15 – Poz. 839 w. rcl .go v.p l Zagrożenia obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa Płaszczyzna społeczna  Depopulacja obszarów wiejskich oraz pogłębianie niekorzystnych zmian demograficznych na obszarach wiejskich.  Znacząco niższy poziom dochodów mieszkańców obszarów wiejskich w stosunku do obszarów miejskich oraz duże zróżnicowanie w poziomie dochodów mieszkańców obszarów wiejskich.  Drenaż zasobów wysoko wykwalifikowanej siły roboczej przez obszary zurbanizowane.  Ograniczona dostępność do wysokiej jakości usług publicznych.  Presja na wzrost efektywności wszystkich sektorów gospodarki kosztem dziedzictwa kulturowego obszarów wiejskich.  Powiększanie się zasięgu grup wykluczenia (m.in. może to dotyczyć wykluczenia energetycznego, informacyjnego, społecznego, powstawanie „dzielnic biedy” wokół aglomeracji miejskich).  Spadek więzi społecznych (również na skutek migracji zarobkowej).  Zwiększenie występowania chorób cywilizacyjnych, w tym m.in. w wyniku dużego napływu na rynek krajowy i UE niskiej jakości żywności o niskich wartościach odżywczych. ww Płaszczyzna gospodarcza  Spadek przedsiębiorczości i miejsc pracy spowodowany negatywnymi skutkami kryzysu finansowego.  Obniżenie zaufania do instytucji sektora finansowego powodujące m.in. zmniejszenie inwestycji w sektorze prywatnym, spadek oszczędności i zmniejszenie skłonności do podejmowania nowych form działalności gospodarczej wymagających od inwestorów zaciągnięcia wieloletnich zobowiązań finansowych.  Brak lub niedostateczny rozwój regionalnej oraz lokalnej infrastruktury transportowej, energetycznej i komunikacyjnej powodujący ich marginalizację, proces depopulacji oraz spadek atrakcyjności inwestycyjnej.  Szybki rozwój produkcji charakterystycznej dla obszarów wiejskich w krajach o niższych kosztach produkcji oraz duży napływ na rynek krajowy i UE tanich produktów niskiej jakości, powodujący spadek konkurencyjności polskich produktów.  Wzrost bezrobocia ukrytego i „szarej strefy”.  Marginalizacja udziału obszarów wiejskich w lokalizacji interwencji publicznych, a w szczególności interwencji inwestycyjnych.  Nierówna konkurencja ze strony producentów państw członkowskich UE.  Rozbieżność priorytetów polityki rolnej między innymi państwami UE a Polską lub ograniczenie środków unijnych na Wspólną Politykę Rolną po 2013 r.  Obniżenie ochrony rolnictwa europejskiego w wyniku negocjacji WTO.  Kapitał spekulacyjny na giełdach towarowych i duże ryzyko gwałtownych wahań kursów walutowych powodujące wzrost zmienności cen surowców rolnych.  Pogłębiający się deficyt wody – w perspektywie 2020 r. możliwe ograniczenie dostępu do wody stanowiące barierę dla rozwoju rolnictwa i wzrastająca konkurencja o tereny i zasoby wodne.  Brak sprawnie działającej melioracji i nawadniania terenów rolniczych.  Niekorzystny wpływ zmian klimatu na produkcję rolną – zagrożenie dla bezpieczeństwa żywnościowego.  Bariery legislacyjne utrudniające inwestowanie w zakresie energetyki odnawialnej i infrastruktury wodnej.  Znaczna sezonowość ruchu turystycznego, a za tym popytu na ryby i usługi wędkarskie w regionach jeziorowych.  Rozwój populacji i zasięgu występowania gatunków inwazyjnych.  Choroby w chowie i hodowli ryb (zwłaszcza KHV i VHS). 15  Monitor Polski Poz. 839 Zmienny stan zasobów na Morzu Bałtyckim lub obniżenie stanu zasobów poza Morzem Bałtyckim. Spadek podaży surowca w przetwórstwie spowodowany zakazem połowów na określonych obszarach w wyznaczonym okresie lub limitami produkcji (np. w mleczarstwie). Rosnące koszty produkcji i przetwórstwa rolno‐spożywczego. w. rcl .go v.p l   – 16 –  ww Płaszczyzna środowiskowa  Presja na wzrost efektywności wszystkich sektorów gospodarki kosztem środowiska obszarów wiejskich i krajobrazu rolniczego.  Spadek różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich.  Zanik pastwisk na skutek wycofywania się rolników z wypasu zwierząt gospodarskich.  Intensyfikacja produkcji rolnej prowadząca do zwiększenia presji na środowisko i negatywne oddziaływanie na walory krajobrazowe, w tym m.in. wzmożonej emisji azotu i fosforu do wód gruntowych, rzek i Bałtyku.  Potencjalne zagrożenie ze strony inwazyjnych gatunków obcych, mających negatywny wpływ na różnorodność biologiczną i produkcję rolną.  Degradacja przestrzeni rolniczej oraz walorów przyrodniczych, krajobrazowych i kulturowych poprzez wprowadzanie wielkoskalowych monokultur upraw energetycznych.  Zanieczyszczenie wód powierzchniowych.  Niekontrolowany wzrost zabudowy strefy brzegowej oraz degradacja strefy litoralowej (pomosty, niszczenie strefy brzegowej, grodzenie brzegów itd.).  Niski popyt na tzw. ryby małocenne i w związku z tym ich niedołowienie.  Problem z gospodarką zanieczyszczeniami związanymi z turystyką żeglarską.  Nieefektywna kontrola kłusownictwa.  Postępująca eutrofizacja jezior.  Wprowadzanie inwazyjnych gatunków obcych przy zarybianiach, stanowiących zagrożenie różnorodności biologicznej.  Nieefektywna kontrola rybołówstwa i szara strefa w połowach.  Zanieczyszczenie środowiska naturalnego i jego wpływ na zdrowotność surowca rybnego oraz liczebność populacji gatunków eksploatowanych rybacko.  Spadek różnorodności biologicznej spowodowany rozprzestrzenianiem się gatunków obcych. 16  Monitor Polski – 17 – Poz. 839 II. GŁÓWNE ZAŁOŻENIA STRATEGII w. rcl .go v.p l 2.
20. Cel ogólny i wizja obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa Obszary wiejskie w Polsce powinny być postrzegane poprzez pryzmat znajdujących się tam zasobów, które stanowią cenne, niepowtarzalne uzupełnienie zasobów zgromadzonych na obszarach miejskich. Zaprezentowana wizja rozwoju terenów wiejskich powinna znaleźć odzwierciedlenie w celach i priorytetach pozostałych strategii rozwoju. Potencjał obszarów wiejskich to nie tylko zasoby materialne służące funkcjom społecznym i ekonomicznym obszarów wiejskich, ale także wartości środowiskowe (w tym przyrodnicze i krajobrazowe) oraz niematerialne, w tym m.in. tradycja i kultura. W Europie coraz powszechniejsze staje się traktowanie obszarów wiejskich jako dostarczyciela dóbr publicznych. Wizja obszarów wiejskich Obszary wiejskie w 2020 r. będą atrakcyjnym miejscem pracy, zamieszkania, wypoczynku i prowadzenia działalności rolniczej lub pozarolniczej, które w sposób komplementarny przyczyniają się do wzrostu gospodarczego. Tereny te będą dostarczały dóbr publicznych i rynkowych z zachowaniem unikalnych walorów przyrodniczych, krajobrazowych i kulturowych dla przyszłych pokoleń. Mieszkańcy obszarów wiejskich będą posiadać szeroki dostęp do wysokiej jakości edukacji, zatrudnienia, ochrony zdrowia, dóbr kultury i nauki, narzędzi społeczeństwa informacyjnego i niezbędnej infrastruktury technicznej. Obszary wiejskie zachowają swój unikalny charakter dzięki zrównoważonemu rozwojowi konkurencyjnego rolnictwa i rybactwa. Dążąc do przybliżenia zaprezentowanych wizji w perspektywie 2020 r. cel ogólny rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa zdefiniowano następująco: Poprawa jakości życia na obszarach wiejskich oraz efektywne wykorzystanie ich zasobów i potencjałów, w tym rolnictwa i rybactwa, dla zrównoważonego rozwoju kraju. 2.
21. Cele szczegółowe, priorytety i kierunki interwencji 2.2.
22. Cele szczegółowe ww Założono, że Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa będzie koncentrować się na następujących celach szczegółowych: Cel
23. Wzrost jakości kapitału ludzkiego, społecznego, zatrudnienia i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich. Cel
24. Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej. Cel
25. Bezpieczeństwo żywnościowe. Cel
26. Wzrost produktywności i konkurencyjności sektora rolno‐spożywczego. Cel
27. Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu na obszarach wiejskich. Celom szczegółowym zostały przypisane priorytety, a priorytetom kierunki interwencji. Przy czym tylko część ze zdefiniowanych priorytetów i kierunków interwencji będzie realizowana przez programy na rzecz rolnictwa, rybactwa i rozwoju wsi, ponieważ niektóre z zaprojektowanych elementów Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa są częścią integralną innych strategii rozwoju. Mając na uwadze spójność i komplementarność wszystkich dziewięciu zintegrowanych strategii rozwoju, wybrane kierunki interwencji zdefiniowane w tej strategii będą realizowane w uzgodnieniu z MRiRW w ramach szerszych działań wskazanych w pozostałych strategiach. 17  Monitor Polski – 18 – Poz. 839 w. rcl .go v.p l Rysunek
28. Schemat układu celów i priorytetów strategii Cel główny: Poprawa jakości życia na obszarach wiejskich oraz efektywne wykorzystanie ich zasobów i potencjałów, w tym rolnictwa i rybactwa, dla zrównoważonego rozwoju kraju. (…) Priorytet
29. Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu na obszarach wiejskich Priorytet
30. Wzrost produktywności i konkurencyjności sektora rolno‐ ‐spożywczego Priorytet Cel szczegółowy: (…) Kierunek interwencji (…) Cel szczegółowy: Priorytet (…) Priorytet
31. Bezpieczeństwo żywnościowe Priorytet (…) Cel szczegółowy: Kierunek interwencji (…) Kierunek interwencji Kierunek interwencji (…) Priorytet
32. Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej Priorytet
33. Wzrost jakości kapitału ludzkiego, społecznego, zatrudnienia i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich Priorytet Cel szczegółowy: Priorytet Cel szczegółowy: Źródło: opracowanie MRiRW. 2.2.
34. Zgodność celów SZRWRiR z nadrzędnymi strategiami krajowymi i Unii Europejskiej ww Zaprojektowane cele strategii są spójne ze Strategią Rozwoju Kraju na lata 2007‐2015, w której określone zostały następujące priorytety strategiczne:
35. Wzrost konkurencyjności i innowacyjności gospodarki.
36. Poprawa stanu infrastruktury technicznej i społecznej.
37. Wzrost zatrudnienia i podniesienie jego jakości.
38. Budowa zintegrowanej wspólnoty społecznej i jej bezpieczeństwa.
39. Rozwój obszarów wiejskich.
40. Rozwój regionalny i podniesienie spójności terytorialnej. 18  Monitor Polski – 19 – Poz. 839 w. rcl .go v.p l Rysunek
41. Powiązanie celów SZRWRiR z wytycznymi Strategii „UE 2020” Cele Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa Wybrane wytyczne do Strategii „UE 2020” Wytyczna
42. Cel szczegółowy
43. Wzrost jakości kapitału ludzkiego, społecznego, zatrudnienia i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich Poprawa wydajności systemów kształcenia i szkolenia na wszystkich poziomach i zwiększenie liczby osób podejmujących studia wyższe Wytyczna
44. Zwiększenie współczynnika aktywności zawodowej i ograniczenie bezrobocia strukturalnego Wytyczna
45. Cel szczegółowy
46. Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej Cel szczegółowy
47. Bezpieczeństwo żywnościowe Cel szczegółowy
48. Wzrost produktywności i konkurencyjności sektora rolno‐ ‐spożywczego Cel szczegółowy
49. Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu na obszarach wiejskich Promowanie włączenia społecznego i zwalczanie ubóstwa Wytyczna
50. Stworzenie zasobów wykwalifikowanej siły roboczej odpowiadającej potrzebom rynku pracy, promowanie jakości zatrudnienia i uczenia się przez całe życie Wytyczna
51. Poprawa otoczenia biznesu i środowiska konsumenckiego oraz modernizacja bazy przemysłowej Wytyczna
52. Optymalizacja pomocy na rzecz badań i rozwoju oraz innowacji, wzmocnienie trójkąta wiedzy i uwolnienie potencjału gospodarki cyfrowej Wytyczna
53. Bardziej efektywne korzystanie z zasobów i ograniczenie emisji gazów cieplarnianych Źródło: opracowanie MRiRW. ww Ponadto cele SZRWRiR są spójne z obecnymi kierunkami rozwoju Unii Europejskiej określonymi w Ogólnych wytycznych dla polityki gospodarczej państw członkowskich i Unii. Zintegrowane wytyczne dotyczące Strategii „Europa 2020”, w szczególności:  Wytyczna 4: Optymalizacja pomocy na rzecz badań i rozwoju oraz innowacji, wzmocnienie trójkąta wiedzy i uwolnienie potencjału gospodarki cyfrowej.  Wytyczna 5: Bardziej efektywne korzystanie z zasobów i ograniczenie emisji gazów cieplarnianych.  Wytyczna 6: Poprawa otoczenia biznesu i środowiska konsumenckiego oraz modernizacja bazy przemysłowej.  Wytyczna 7: Zwiększenie współczynnika aktywności zawodowej i ograniczenie bezrobocia strukturalnego. 19  Monitor Polski  Poz. 839 Wytyczna 8: Stworzenie zasobów wykwalifikowanej siły roboczej odpowiadającej potrzebom rynku pracy, promowanie jakości zatrudnienia i uczenia się przez całe życie. Wytyczna 9: Poprawa wydajności systemów kształcenia i szkolenia na wszystkich poziomach i zwiększenie liczby osób podejmujących studia wyższe. Wytyczna 10: Promowanie włączenia społecznego i zwalczanie ubóstwa. w. rcl .go v.p l  – 20 –  ww Należy pamiętać, że zawarte w strategii kierunki interwencji stanowią zbiór działań, jakie należy podjąć, by osiągnąć zamierzone cele na poziomie kraju, przy czym zróżnicowanie regionalne terenów wiejskich będzie determinowało hierarchię i dobór kierunków interwencji w odniesieniu do potrzeb i szans rozwojowych danego obszaru/regionu, co zostało częściowo już zaprezentowane w strategii w ujęciu terytorialnym celów szczegółowych. 20 ww 1.
54. Zapobieganie i ograniczanie wykluczenia społecznego oraz aktywizacja mieszkańców obszarów wiejskich 1.
55. Rozwój przedsiębiorczości i pozarolniczych miejsc pracy z wykorzystaniem potencjału endogenicznego obszarów wiejskich 1.
56. Zwiększanie zatrudnienia mieszkańców obszarów wiejskich bez konieczności zmiany ich miejsca zamieszkania 2.
57. Rozwój infrastruktury bezpieczeństwa na obszarach wiejskich 2.
58. Rozwój infrastruktury społecznej zapewniającej mieszkańcom obszarów wiejskich dostęp do dóbr i usług publicznych 2.
59. Budowa i rozwój infrastruktury i technologii umożliwiających mieszkańcom obszarów wiejskich korzystanie i dostęp do technologii ICT o wysokim standardzie 2.
60. Rozwój infrastruktury transportowej gwarantującej dostępność transportową obszarów wiejskich 3.
61. Podnoszenie świadomości i wiedzy producentów oraz konsumentów w zakresie produkcji rolno‐spożywczej i zasad żywienia 3.
62. Przestrzeganie/ stosowanie zasad uczciwej konkurencji na wspólnotowym i globalnym rynku rolno‐ ‐spożywczym 4.
63. Promocja oraz powiększanie rynków zbytu produktów rolno‐spożywczych 4.
64. Dostosowanie struktur sektora rolno‐spożywczego do zmieniających się wyzwań w Polsce, UE i w skali globalnej 4.
65. Kreowanie oraz transfer wiedzy i technologii służącej zrównoważonemu rozwojowi sektora rolno‐ ‐spożywczego 3.
66. Wytwarzanie wysokiej jakości, bezpiecznych dla konsumentów produktów rolno‐spożywczych 5.
67. Zwiększenie wykorzystania odnawialnych źródeł energii na obszarach wiejskich 5.
68. Zrównoważona gospodarka leśna i łowiecka na obszarach wiejskich 21 5.
69. Adaptacja rolnictwa i rybactwa do zmian klimatu oraz ich udział w przeciwdziałaniu tym zmianom (mitygacji) 5.
70. Kształtowanie przestrzeni wiejskiej z uwzględnieniem ochrony krajobrazu i ładu przestrzennego 5.
71. Ochrona środowiska naturalnego w sektorze rolniczym i różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich Cel
72. Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu na obszarach wiejskich 4.
73. Modernizacja i wzrost innowacyjności sektora rolno‐spożywczego Cel
74. Wzrost produktywności i konkurencyjności sektora rolno‐spożywczego 3.
75. Utrzymanie i poprawa jakości bazy produkcyjnej rolnictwa i rybactwa Cel
76. Bezpieczeństwo żywnościowe 2.
77. Rozwój infrastruktury gwarantującej bezpieczeństwo energetyczne, sanitarne i wodne na obszarach wiejskich Cel
78. Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej 1.
79. Podnoszenie umiejętności, poziomu wykształcenia oraz wzrost mobilności zawodowej mieszkańców obszarów wiejskich Cel
80. Wzrost jakości kapitału ludzkiego, społecznego, zatrudnienia i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich POPRAWA JAKOŚCI ŻYCIA NA OBSZARACH WIEJSKICH ORAZ EFEKTYWNE WYKORZYSTANIE ICH ZASOBÓW I POTENCJAŁÓW, W TYM ROLNICTWA I RYBACTWA, DLA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU KRAJU. Monitor Polski PRIORYTETY Cel ogólny w. rcl .go v.p l 2.2.
81. Priorytety w ramach celów szczegółowych  – 21 – Poz. 839 ww KIERUNKI INTERWENCJI 1.1.
82. Podnoszenie umiejętności związanych z wykorzystywaniem technologii ICT i prowadzeniem działalności gospodarczej 1.2.
83. Aktywizacja lokalnych rynków pracy z uwzględnieniem małych miast 1.2.
84. Zwiększenie dostępu do usług opieki nad dzieckiem 1.2.
85. Zwiększenie wykorzystania i promocja elastycznych form zatrudnienia przez pracodawców 1.4.
86. Promocja i rozwój usług opiekuńczych nad osobami starszymi i niepełnosprawnymi 1.3.
87. Tworzenie i rozwój działalności gospodarczej towarzyszącej prowadzeniu produkcji rolnej, leśnej i rybackiej 1.3.
88. Zwiększenie dostępu do kapitału zewnętrznego 1.4.
89. Wzmacnianie i rozwój kapitału społecznego 1.3.
90. Rozwój przedsiębiorczości 22 Monitor Polski 1.1.
91. Uczenie się przez całe życie ułatwiające zmianę zawodu lub doskonalenie zawodowe 1.1.
92. Podnoszenie umiejętności i kwalifikacji zawodowych osób pracujących w sektorze rolno‐ ‐spożywczym 1.2.
93. Rozwiązania prawne i systemowe na rynku pracy w zakresie ułatwiania i upowszechniania stosowania elastycznych form pracy 1.4.
94. Rozwój i promocja ekonomii społecznej 1.
95. Zapobieganie i ograniczanie wykluczenia społecznego oraz aktywizacja mieszkańców obszarów wiejskich 1.3.
96. Wspieranie tworzenia pozarolniczych miejsc pracy 1.
97. Rozwój przedsiębiorczości i pozarolniczych miejsc pracy z wykorzystaniem potencjału endogenicznego obszarów wiejskich 1.2.
98. Poprawa wahadłowej mobilności przestrzennej na poziomie lokalnym i regionalnym 1.
99. Zwiększanie zatrudnienia mieszkańców obszarów wiejskich bez konieczności zmiany ich miejsca zamieszkania 1.1.
100. Poprawa jakości i dostępności do edukacji ogólnej, artystycznej i zawodowej na wszystkich poziomach 1.
101. Podnoszenie umiejętności, poziomu wykształcenia oraz wzrost mobilności zawodowej mieszkańców obszarów wiejskich Cel szczegółowy 1 Wzrost jakości kapitału ludzkiego, społecznego, zatrudnienia i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich w. rcl .go v.p l 2.2.
102. Kierunki interwencji  – 22 – Poz. 839 2.1.
103. Rozbudowa sieci przesyłowej i dystrybucyjnej gazu ziemnego 2.1.
104. Rozwój systemów zbiórki, odzysku i unieszkodliwiania odpadów 2.2.
105. Tworzenie infrastruktury węzłów przesiadkowych, transportu kołowego i kolejowego 2.2.
106. Tworzenie powiązań lokalnej sieci drogowej z siecią dróg regionalnych, krajowych, ekspresowych i autostrad 2.4.
107. Budowa i rozwój infrastruktury usług zdrowotnych 2.4.
108. Budowa i rozwój infrastruktury sportowej 2.3.
109. Zwiększenie dostępności cenowej infrastruktury ICT osobom należącym do grup zagrożonych wykluczeniem 2.3.
110. Wyposażenie podmiotów świadczących usługi publiczne w sprzęt i oprogramowanie (wraz z serwisem) umożliwiające mieszkańcom obszarów wiejskich korzystanie z zaawansowanych technologii ICT 2.4.
111. Budowa i rozwój infrastruktury kultury i turystyki oraz promocja dziedzictwa kulturowego 2.3.
112. Budowa i rozwój kompleksowej i wydajnej infrastruktury ICT dedykowanej dla mieszkańców obszarów wiejskich 2.5.
113. Skuteczne i efektywne zarządzanie kryzysowe 23 2.5.
114. Bezpieczeństwo weterynaryjne i fitosanitarne Monitor Polski 2.1.
115. Rozbudowa i modernizacja sieci kanalizacyjnej i oczyszczalni ścieków 2.1.
116. Rozbudowa i modernizacja ujęć wody i sieci wodociągowej 2.1.
117. Dywersyfikacja źródeł wytwarzania energii elektrycznej 2.2.
118. Rozbudowa i modernizacja lokalnej infrastruktury drogowej i kolejowej 2.5.
119. Rozwój infrastruktury wodno‐ ‐melioracyjnej i innej łagodzącej zagrożenia naturalne 2.
120. Rozwój infrastruktury bezpieczeństwa na obszarach wiejskich 2.4.
121. Budowa i rozwój infrastruktury edukacji 2.
122. Rozwój infrastruktury społecznej zapewniającej mieszkańcom obszarów wiejskich dostęp do dóbr i usług
123. 3.
124. Budowa i modernizacja sieci szerokopasmowych 2.
125. Budowa i rozwój infrastruktury i technologii umożliwiających mieszkańcom obszarów wiejskich korzystanie i dostęp do technologii ICT o wysokim standardzie w. rcl .go v.p l 2.
126. Rozwój infrastruktury transportowej gwarantującej dostępność transportową obszarów wiejskich 2.1.
127. Modernizacja sieci przesyłowych i dystrybucyjnych energii elektrycznej 2.
128. Rozwój infrastruktury gwarantującej bezpieczeństwo energetyczne, sanitarne i wodne na obszarach wiejskich ww KIERUNKI INTERWENCJI Cel szczegółowy 2 Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej  – 23 – Poz. 839 3.1.
129. Optymalizacja bazy genetycznej produkcji roślinnej, zwierzęcej i rybackiej 3.1.
130. Utrzymanie żywotnych ekonomicznie gospodarstw rolnych 3.2.
131. Rozwój badań na rzecz bezpieczeństwa żywności, jej jakości i potrzeb konsumentów 3.2.
132. Skuteczna kontrola bezpieczeństwa i jakości produktów rolno‐ ‐spożywczych w całym łańcuch produkcyjnym 3.2.
133. Wsparcie wytwarzania wysokiej jakości produktów rolno‐spożywczych, w tym produktów wytwarzanych metodami integrowanymi, ekologicznymi oraz tradycyjnymi metodami produkcji z lokalnych surowców i zasobów oraz produktów rybnych 3.2.
134. Rozwój i wdrażanie systemów jakości żywności 3.
135. Podnoszenie świadomości i wiedzy producentów oraz konsumentów w zakresie produkcji rolno‐ ‐spożywczej i zasad żywienia 3.3.
136. Zapewnienie w łańcuchu rolno‐ ‐żywnościowym zachowań zgodnych z zasadami uczciwej konkurencji 3.3.
137. Pogłębienie jednolitego rynku UE artykułów rolno‐ ‐spożywczych 3.3.
138. Dążenie do zapewnienia równych warunków konkurencji w ramach jednolitego rynku rolno‐żywnościowego 3.
139. Przestrzeganie/stosowanie zasad uczciwej konkurencji na wspólnotowym i globalnym rynku rolno‐spożywczym 24 3.4.
140. Wsparcie działalności innowacyjnej ukierunkowanej na zmiany wzorców produkcji i konsumpcji 3.4.
141. Upowszechnianie wiedzy w zakresie zasad żywienia 3.4.
142. Promocja wysokiej jakości, bezpiecznych dla konsumenta produktów rolno‐spożywczych w. rcl .go v.p l 3.
143. Wytwarzanie wysokiej jakości, bezpiecznych dla konsumentów produktów rolno‐spożywczych 3.1.
144. Utrzymanie gruntów rolnych w dobrej kulturze rolnej 3.
145. Utrzymanie i poprawa jakości bazy produkcyjnej rolnictwa i rybactwa ww Monitor Polski KIERUNKI INTERWENCJI Cel szczegółowy 3 Bezpieczeństwo żywnościowe  – 24 – Poz. 839 4.1.
146. Zwiększenie udziału producentów rolno‐ ‐spożywczych w finansowaniu i wyznaczaniu kierunków sektorowej działalności badawczo‐rozwojowej 4.2.
147. Rozwój i poprawa infrastruktury naukowo‐ ‐badawczej jako źródła efektywnych rozwiązań innowacyjnych i postępu 4.2.
148. Zwiększenie udziału ośrodków naukowo‐badawczych w międzynarodowych projektach badawczych 4.2.
149. Rozwój doradztwa i upowszechnianie informacji rynkowych w sektorze rolno‐ ‐spożywczym 4.3.
150. Działania na forum międzynarodowym na rzecz poprawy pozycji polskiego sektora rolno‐spożywczego na rynku wspólnotowym i globalnym 4.3.
151. Rozwój struktur organizacyjnych w łańcuchu rolno‐żywnościowym producentów rolnych i rybackich 4.3.
152. Poprawa organizacji producentów rolnych, w tym poprzez spółdzielczość i grupy producenckie w sektorze rolno‐ ‐spożywczym 4.4.
153. Rozwój polityki wsparcia eksportu w wymiarze instytucjonalnym, technicznym i zagranicznym 25 Monitor Polski 4.1.
154. Poprawa warunków pracy, bezpieczeństwa i jakości zarządzania w sektorze rolno‐ ‐spożywczym 4.1.
155. Wdrażanie i promocja innowacyjnych rozwiązań w sektorze rolno‐spożywczym 4.4.
156. Promocja krajowych produktów rolno‐ ‐spożywczych na rynkach: krajowym, unijnym i światowym w. rcl .go v.p l 4.
157. Promocja oraz powiększanie rynków zbytu produktów rolno‐spożywczych 4.3.
158. Wsparcie przekształceń strukturalnych w rolnictwie 4.
159. Dostosowanie struktur sektora rolno‐spożywczego do zmieniających się wyzwań w Polsce, UE i skali globalnej 4.2.
160. Rozwój badań na rzecz zrównoważonego rozwoju sektora rolno‐spożywczego 4.
161. Kreowanie oraz transfer wiedzy i technologii służącej zrównoważonemu rozwojowi sektora rolno‐spożywczego 4.1.
162. Modernizacja technicznej infrastruktury produkcyjnej w rolnictwie i rybactwie 4.
163. Modernizacja i wzrost innowacyjności sektora rolno‐spożywczego ww KIERUNKI INTERWENCJI Cel szczegółowy 4 Wzrost produktywności i konkurencyjności sektora rolno‐spożywczego  – 25 – Poz. 839 5.
164. Zwiększenie wykorzystania odnawialnych źródeł energii na obszarach wiejskich 5.1.
165. Rozwój wiedzy w zakresie ochrony środowiska rolniczego i różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich i jej upowszechnianie 5.1.
166. Ochrona gleb przed erozją, zakwaszeniem, spadkiem zawartości materii organicznej i zanieczyszczeniem metalami ciężkimi 5.2.
167. Racjonalna gospodarka gruntami 5.3.
168. Upowszechnianie wiedzy w zakresie praktyk przyjaznych klimatowi wśród konsumentów i producentów rolno‐spożywczych 5.3.
169. Badania w zakresie wzajemnego oddziaływania rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa na zmiany klimatu 5.4.
170. Wzmacnianie publicznych funkcji lasów 5.4.
171. Zrównoważona gospodarka łowiecka służąca ochronie środowiska oraz rozwojowi rolnictwa i rybactwa 5.4.
172. Odbudowa drzewostanów po zniszczeniach spowodowanych katastrofami naturalnymi 5.3.
173. Ograniczenie emisji gazów cieplarnianych w rolnictwie i całym łańcuchu rolno‐ ‐żywnościowym 5.3.
174. Zwiększenie sekwestracji węgla w glebie i biomasie wytwarzanej w rolnictwie 5.4.
175. Racjonalne zwiększenie zasobów leśnych 5.3.
176. Adaptacja produkcji rolnej i rybackiej do zmian klimatu 5.
177. Zrównoważona gospodarka leśna i łowiecka na obszarach wiejskich 5.5.
178. Zwiększenie dostępności cenowej i upowszechnienie rozwiązań w zakresie odnawialnych źródeł energii wśród mieszkańców obszarów wiejskich 5.5.
179. Racjonalne wykorzystanie rolniczej i rybackiej przestrzeni produkcyjnej do produkcji energii ze źródeł odnawialnych 26 Monitor Polski 5.1.
180. Racjonalne wykorzystanie zasobów wodnych na potrzeby rolnictwa i rybactwa oraz zwiększanie retencji wodnej 5.1.
181. Ochrona jakości wód, w tym racjonalna gospodarka nawozami i środkami ochrony roślin 5.2.
182. Właściwe planowanie przestrzenne 5.2.
183. Zachowanie unikalnych form krajobrazu rolniczego 5.
184. Adaptacja rolnictwa i rybactwa do zmian klimatu oraz ich udział w przeciwdziałaniu tym zmianom (mitygacji) w. rcl .go v.p l 5.
185. Kształtowanie przestrzeni wiejskiej z uwzględnieniem ochrony krajobrazu i ładu przestrzennego 5.1.
186. Ochrona różnorodności biologicznej, w tym unikalnych ekosystemów oraz flory i fauny związanych z gospodarką rolną i rybacką 5.
187. Ochrona środowiska naturalnego w sektorze rolniczym i różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich ww KIERUNKI INTERWENCJI Cel szczegółowy 5 Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu na obszarach wiejskich  – 26 – Poz. 839  Monitor Polski – 27 – Poz. 839 2.
188. Opis celów szczegółowych i ich wymiar terytorialny w. rcl .go v.p l Biorąc pod uwagę złożoność kierunków interwencji, które zostały zidentyfikowane jako kluczowe dla rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa, należy oczekiwać zróżnicowanego katalogu instrumentów realizacji celów strategii. Dla okresu 2010‐2013 (a częściowo również do 2015 r.) można wskazać narzędzia, które zostały zaprojektowane na perspektywę 2007‐2013, tj. jeszcze przed opracowaniem niniejszej strategii, i wpisują się w cele, priorytety i kierunki interwencji wskazane w strategii. Jednocześnie można już obecnie zakładać kontynuację pewnych działań (krajowych i wspólnotowych2) w zakresie rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa. Ponadto niektóre z instrumentów realizacyjnych prezentowanych w tej części strategii odnoszą się do działań, które nie były dotychczas projektowane zarówno na poziomie krajowym, jak i unijnym. Zgodnie z wnioskami oceny ex‐ante strategii dotyczącymi jej wymiaru terytorialnego: „Praktycznie wszystkie kierunki interwencji mają charakter horyzontalny i potrzeba ich realizacji występuje nadal we wszystkich regionach/województwach. Różna jest natomiast hierarchia ważności uzależniona m.in. od lokalnych potrzeb, uwarunkowanych aktualnym poziomem rozwoju infrastruktury technicznej i społecznej, poziomem rozwoju gospodarczego, poziomem konkurencyjności i innowacyjnością sektora rolno‐ ‐spożywczego, położeniem względem metropolii bądź lokalnych centrów rozwoju oraz cennością przyrodniczą danego obszaru”
189. Cel szczegółowy
190. Wzrost jakości kapitału i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich ludzkiego, społecznego, zatrudnienia Priorytet 1.
191. Podnoszenie umiejętności, poziomu wykształcenia oraz wzrost mobilności zawodowej mieszkańców obszarów wiejskich ww Opis priorytetu Kierunki interwencji priorytetu 1.
192. zorientowane zostały na ludność wiejską (w tym osoby pracujące w sektorze rolno‐spożywczym), a w szczególności na zwiększanie ich wiedzy, podnoszenie umiejętności i aktywizację mieszkańców obszarów wiejskich. Takie podejście odzwierciedla przekonanie, że poziom zatrudnienia i przedsiębiorczości zależy przede wszystkim od jakości kapitału ludzkiego społecznego, natomiast wzrost wiedzy i podnoszenie umiejętności osób, które pozostają lub będą w przyszłości znajdować się na rynku pracy, zwiększa ich szanse jako pracowników i przedsiębiorców. Niezwykle istotne w tym zakresie będzie m.in.: wdrożenie zasad polityki uczenia się przez całe życie zorientowanego na ułatwianie zmiany zawodu lub doskonalenie zawodowe (szerokie podejście do uczenia się, otwarcie uczenia się na wszystkich, partnerstwo na rzecz LLL, otwarte podejście do kwalifikacji, ułatwianie dostępu do nowych ścieżek kariery, efektywne inwestowanie w uczenie się), wzmacnianie programów edukacji liderów życia publicznego i społecznego, w tym systemu identyfikacji liderów społecznych i wspieranie ich rozwoju, podnoszenie umiejętności i kwalifikacji zawodowych osób pracujących w sektorze rolno‐spożywczym oraz podnoszenie umiejętności związanych z wykorzystywaniem technologii ICT i prowadzeniem działalności gospodarczej. Jednocześnie realizacja tego priorytetu powinna przyczyniać się do wyrównywania szans edukacyjnych młodzieży z obszarów wiejskich (w tym m.in. poprzez stypendia). W ramach tego priorytetu należy również podejmować działania na rzecz rozwoju doradztwa zawodowego oraz dostosowania oferty z zakresu kształcenia do potrzeb lokalnych rynków pracy. Wymiar terytorialny priorytetu Kierunki interwencji w ramach priorytetu 1.
193. wpływają nie tylko na poziom przygotowania zawodowego, ale także na dostosowywanie się do zmieniających się potrzeb rynku pracy, co będzie 2 Działania, o których mowa w Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa, finansowane są (całkowicie lub częściowo) z funduszy Unii Europejskiej. 3 Ocena ex‐ante Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa została wykonana na zlecenie MRiRW przez zespół ekspertów w składzie: prof. dr hab. Walenty Poczta, prof. dr hab. Henryk Runowski, dr hab. prof. nadzw. UR Józef Kania, dr Dominika Milczarek‐Andrzejewska, dr Mirosław Drygas. 27  Monitor Polski – 28 – Poz. 839 w. rcl .go v.p l sprzyjało łatwiejszemu znalezieniu pracy, także w przypadku zmiany zawodu. Przywołane kierunki interwencji dotyczą obszarów wiejskich wszystkich województw. Priorytet 1.
194. Zwiększanie zatrudnienia mieszkańców obszarów wiejskich bez konieczności zmiany ich miejsca zamieszkania ww Opis priorytetu Wzrost poziomu zatrudnienia wśród osób mieszkających na wsi zależy również od rozwoju i dostępności rynku pracy. Dlatego biorąc pod uwagę nakłady finansowe ponoszone przez osoby, które decydują się na zmianę miejsca zamieszkania z powodu podjęcia pracy w odległym miejscu (od pierwotnego miejsca zamieszkania) oraz dysfunkcje społeczne przejawiające się m.in. w osłabianiu więzi społecznych, proponuje się zwiększenie zatrudnienia za pomocą działań, które nie wymagają od pracownika zmiany miejsca zamieszkania. Podstawowym narzędziem w realizacji tego priorytetu jest poprawa wahadłowej mobilności przestrzennej na poziomie lokalnym i regionalnym. Niezbędne jest więc również wzmocnienie roli instytucji na obszarze województw, na których ciążą ustawowo określone zadania organizowania przewozów pasażerskich, a także opracowywanie strategii i programów transportowych, promowania profesjonalnych procedur planowania rozwoju infrastruktury transportowej na szczeblu regionalnym, powiatowym i gminnym, nadzór nad konsekwentną realizacją planów w zakresie usprawnień organizacyjnych i zadań badawczych, monitoringu funkcjonowania systemu transportowego. Należy podjąć działania służące włączeniu transportu kolejowego w system transportu między głównymi ośrodkami miejskimi i obszarami peryferyjnymi, przy jednoczesnym procesie optymalizacji całego systemu. Równocześnie należy wzmocnić regionalny i lokalny transport autobusowy w relacjach zamiejskich, pozwalający na bezpośrednie powiązanie z obszarem metropolitalnym przyległych obszarów wiejskich, podjąć działania na rzecz budowy i rozwoju bezpośrednich powiązań lokalnych. Ponadto należy dążyć do integracji taryfowo‐biletowej. Istotnym jest podejmowanie działań sprzyjających szerszemu zastosowaniu elastycznych form pracy. Należy skoordynować i wzajemnie powiązać instrumenty wsparcia kierowane do pracodawców i przedsiębiorców w związku ze wspieraniem zastosowań ICT i elastycznych form pracy. Upowszechnienie stosowania takich form pracy powinno dotyczyć również pracy w niepełnym wymiarze czasu i w dogodnym systemie godzinowym (pracownik będzie mógł dostosować rozkład godzinnego systemu pracy do potrzeb pracodawcy i własnych możliwości). Przeszkodą zwiększenia możliwości zatrudnienia mieszkańców obszarów wiejskich bez konieczności zmiany ich miejsca zamieszkania jest niska dostępność do usług opieki nad dzieckiem na tych terenach. Rozwiązaniem tego problemu jest podjęcie działań zmierzających do likwidacji trudności, poprzez tworzenie i poprawę funkcjonowania placówek opieki nad dzieckiem oraz wsparcie budowy/tworzenia i modernizacji niezbędnej w tym zakresie infrastruktury społecznej (budowa przedszkoli itp.). Jednocześnie należy zmierzać do aktywizacji pozarolniczych rynków pracy, zlokalizowanych głównie w małych miastach będących lokalnymi centrami rozwoju na obszarach wiejskich. Realizacja działań podejmowanych w ramach priorytetu 1.
195. powinna przebiegać równolegle z działaniami z zakresu priorytetu 2.2., 2.
196. oraz 1.
197. Wymiar terytorialny priorytetu Kierunki interwencji zawarte w priorytecie 1.
198. odnoszą się do wszystkich województw, w tym szczególnie do regionów o słabo rozwiniętej infrastrukturze komunikacyjnej, umożliwiającej wahadłowe przemieszczanie się pomiędzy miejscami zamieszkania i pracy. Priorytet ten ma szczególne znaczenie w stosunku do większości terytorium kraju, a przede wszystkim na terenach o słabej sieci komunikacyjnej oraz obszarach w zasięgu oddziaływania ośrodków rozwoju. Natomiast zagadnienie wykorzystania elastycznych form pracy odnosi się do całego obszaru kraju, przy czym priorytetem w zakresie interwencji publicznych powinny być te tereny, gdzie ze względu na duże oddalenie od ośrodków rozwoju rzeczywisty czas dojazdu pracy obniża aktywność zawodową mieszkańców obszarów wiejskich. 28  Monitor Polski – 29 – Poz. 839 ww w. rcl .go v.p l Rysunek
199. Priorytetowe obszary wzmacniania infrastruktury służącej wzrostowi zatrudnienia mieszkańców obszarów wiejskich bez konieczności zmiany ich miejsca zamieszkania Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie informacji dotyczącej stanu realizacji Programu budowy dróg krajowych na lata 2011‐2015 (wg stanu na dzień 20 stycznia 2012 r., Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad GDDKiA). 29  Monitor Polski – 30 – Poz. 839 w. rcl .go v.p l Priorytet 1.
200. Rozwój przedsiębiorczości i pozarolniczych miejsc pracy z wykorzystaniem potencjału endogenicznego obszarów wiejskich Opis priorytetu W ramach omawianego priorytetu należy wspierać dywersyfikację źródeł dochodów i zatrudnienia na obszarach wiejskich, stąd pierwszym z omawianej grupy kierunków interwencji jest „wspieranie tworzenia pozarolniczych miejsc pracy na obszarach wiejskich”. Kolejna grupa działań służąca rozwojowi przedsiębiorczości i pozarolniczych miejsc pracy na obszarach wiejskich została przypisana do kierunku interwencji o nazwie „rozwój przedsiębiorczości na obszarach wiejskich” (np. wytwarzanie energii ze źródeł odnawialnych w małych jednostkach wytwórczych, zlokalizowanych w niewielkich odległościach od dostawców surowców oraz odbiorców końcowych). Ponadto powinny zostać opracowane narzędzia zachęcające do tworzenia i rozwoju przedsiębiorczości, w tym m.in. związanej z turystyką oraz lokalną produkcją i wartościami kulturowymi (lub regionalnymi). Rozwój przedsiębiorczości powinien odbywać się również w kierunku rozwoju lokalnych rynków pracy w małych miastach oraz zwiększania aktywności mieszkańców obszarów wiejskich. Jednocześnie należy ułatwiać i promować prowadzenie działalności gospodarczej towarzyszącej produkcji rolnej i rybackiej, m.in. poprzez upowszechnianie dobrych praktyk z tego zakresu, wprowadzanie rozwiązań prawnych ułatwiających prowadzenie i ewidencjonowanie działalności gospodarczej towarzyszącej ww. rodzajom produkcji (np. ułatwienia w zakresie sprzedaży i wytwarzania lokalnych produktów rolno‐spożywczych czy też rozwój i promocja agroturystyki). Uzupełnieniem ww. działań powinno być zwiększenie dostępu do kapitału zewnętrznego, np. w postaci funduszy mikropożyczkowych czy też funduszy poręczeniowo‐gwarancyjnych, umożliwiających rozpoczęcie i prowadzenie działalności gospodarczej podmiotom, których kapitał początkowy nie jest wystarczający dla rozpoczęcia lub rozwoju działalności gospodarczej. Ponadto należy zwiększyć dostęp do instytucji otoczenia biznesu, które oferują przedsiębiorcom oraz osobom zamierzającym rozpocząć prowadzenie własnej działalności gospodarczej usługi wspierające (w tym min. usługi informacyjne, doradcze lub finansowe). Wymiar terytorialny priorytetu Priorytet 1.
201. ma zasadnicze znaczenie dla dynamiki rozwoju obszarów wiejskich w Polsce. Służy rozwojowi przedsiębiorczości i tworzeniu miejsc pracy na wsi, a także rozwojowi związków kooperacyjnych z przemysłem. Dotyczy to w szczególności gmin o wysokim poziomie bezrobocia, najczęściej rolniczych, położonych w znacznej odległości od rozwiniętych terenów miejskich oraz na obszarach rozdrobnionego rolnictwa, gdzie potrzeba uzupełniania niezadawalających dochodów uzyskiwanych z produkcji rolniczej jest największa. W pewnym zakresie dotyczy to także obszarów o lepszej strukturze agrarnej, gdzie notowany jest najwyższy poziom rejestrowanej stopy bezrobocia. W pozostałych częściach kraju problem ten występuje w mniejszej skali. Priorytet 1.
202. Zapobieganie i ograniczanie wykluczenia społecznego i aktywizacja mieszkańców obszarów wiejskich ww Opis priorytetu Realizacja priorytetu ma na celu przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu (w tym w szczególności przeciwdziałanie ubóstwu i wykluczeniu dzieci oraz osób starszych), integrację przez aktywizację społeczną i zawodową grup zagrożonych wykluczeniem, rozwój wysokiej jakości usług społecznych, rozwój kapitału społecznego oraz promocję ekonomii społecznej. Ostatnie z przywołanych działań obejmuje: zapobieganie wykluczeniu społecznemu, odtwarzanie więzi kooperacyjnych, upowszechnianie „myślenia w kategoriach wspólnoty lokalnej” i wspólnego dobra, budowanie tożsamości lokalnej i ponadsektorowego partnerstwa na rzecz rozwoju konkretnej społeczności. Szczególnie użytecznym z tego punktu widzenia instrumentem może być np. tworzenie i rozwój spółdzielni socjalnych (adresowanych do długotrwale bezrobotnych) lub wdrożenie rozwiązań dotyczących funkcjonowania przedsiębiorstw społecznych (przedsiębiorstwo powiązane z konkretnym terytorium i dostarczające usługi publiczne na rzecz danej społeczności). Rozwojowi ekonomii społecznej powinna towarzyszyć modernizacja systemów zabezpieczenia społecznego, co ma szczególne znaczenie w kontekście 30  Monitor Polski – 31 – Poz. 839 w. rcl .go v.p l wykorzystania potencjału demograficznego obszarów wiejskich oraz może wpływać na kształtowanie struktury agrarnej i potencjału ekonomicznego indywidualnych gospodarstw rolnych. Równolegle powinny być realizowane działania na rzecz wzmacniania i rozwoju kapitału społecznego, który odgrywa coraz większą rolę w rozwoju danych terenów. Kolejnym zagadnieniem, którego dotyczy ten priorytet, jest aktywizacja mieszkańców obszarów wiejskich, realizowana w oparciu o pobudzanie społecznej aktywności, aktywne włączenie lokalnych społeczeństw w działania na rzecz rozwoju lokalnego i regionalnego oraz upowszechnianie wymiany informacji i doświadczeń w zakresie rozwoju obszarów wiejski (np. za pomocą dedykowanych sieci ICT czy też sieciowania instytucji i organizacji o charakterze społecznym). Należy również kontynuować prace Międzyresortowego Zespołu do spraw Reformy Sytemu Ubezpieczenia Społecznego Rolników w zakresie: racjonalizacji wydatków budżetowych na system ubezpieczenia społecznego rolników (ukierunkowanie dotacji na sfinansowanie ubezpieczenia emerytalno‐rentowego rolnikom, których dochody uniemożliwiają sfinansowanie tego ubezpieczenia z własnych dochodów osiąganych z działalności rolniczej), zniesienia generowanych przez obecny system ubezpieczenia społecznego rolników antybodźców do podejmowania działalności pozarolniczej na terenach wiejskich oraz zwiększenia swobody przepływu ubezpieczonych między systemem ubezpieczenia społecznego rolników a powszechnym systemem ubezpieczeń społecznych. Jednocześnie biorąc pod uwagę zmiany demograficzne oraz kulturowe, które będą miały istotne znaczenie dla rozwoju społeczno‐gospodarczego kraju (w tym również obszarów wiejskich) w okresie 2011‐2020, należy promować i rozwijać usługi opiekuńcze nad osobami starszymi i niepełnosprawnymi. Realizowanie powyższych pozwoli zwiększyć spójność społeczną oraz przyczyni się do zwiększenia zatrudnienia i aktywności zawodowej. Wymiar terytorialny priorytetu W ramach priorytetu 1.
203. szczególne znaczenie przypisać należy kierunkowi interwencji 1.4.1., który powinien mieć zastosowanie w najbiedniejszych i najsłabiej rozwiniętych tzw. problemowych gminach, występujących we wszystkich regionach. Pozostałe kierunki interwencji tego priorytetu mają wymiar horyzontalny. Cel szczegółowy
204. Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej Priorytet 2.
205. Rozwój infrastruktury gwarantującej bezpieczeństwo energetyczne i sanitarne na obszarach wiejskich ww Opis priorytetu Jednym z warunków prowadzenia działalności gospodarczej oraz czynnikiem decydującym o jakości życia jest dostępność lokalnej infrastruktury energetycznej o odpowiednim standardzie, która na obszarach wiejskich jest niewystarczająca. Dlatego osiągnięcie zamierzonych celów strategii wymaga modernizacji sieci przesyłowych i dystrybucyjnych energii elektrycznej w tym środowisku, co powinno być katalizatorem rozwoju przedsiębiorczości i poprawy jakości życia mieszkających tam ludzi. Działania modernizacyjne powinny dotyczyć remontów, rozbudowy i przebudowy sieci dystrybucyjnej energii elektrycznej na nowocześniejszą i bardziej wydajną oraz zmianę struktury (typologii) sieci przesyłowych i dystrybucyjnych. Należy również rozbudowywać i przebudowywać powiązania sieci przesyłowej między regionami. Obok rozwiązań w zakresie rozwoju modernizacji sieci przesyłowych i dystrybucyjnych energii należy zadbać o rozwój energetyki rozproszonej poza istniejącą siecią energetyczną z wykorzystaniem lokalnych odnawialnych źródeł energii. Mając jednocześnie na uwadze, że stan mocy wytwórczych stwarza ryzyko niezaspokojenia w przyszłości zapotrzebowania na energię elektryczną, właściwym jest wspieranie dywersyfikacji źródeł wytwarzania energii elektrycznej na obszarach wiejskich. Działania podejmowane w tym zakresie powinny być skoncentrowane wokół wypracowania, a następnie wdrożenia wydajnego i efektywnego systemu wytwarzania energii elektrycznej na tych terenach (również opartych na zdolności produkcyjnej – podstawowej i ubocznej – rolnictwa i rybactwa). W tym zakresie szczególną rolę powinny odgrywać biogazownie rolnicze, w których do wytwarzania biogazu jako nośnika energii elektrycznej lub energii 31  Monitor Polski – 32 – Poz. 839 w. rcl .go v.p l cieplnej wykorzystywane są produkty uboczne z rolnictwa lub przetwórstwa rolno‐spożywczego. Biogazownie rolnicze mogą spełniać podwójną rolę jako obiekty poprawiające bezpieczeństwo energetyczne poprzez stabilne dostawy energii oraz sanitarne poprzez unieszkodliwianie tych produktów ubocznych rolnictwa i przemysłu rolno‐spożywczego, które niejednokrotnie sprawiają trudności z ich zagospodarowaniem. Jednocześnie należy wesprzeć rozwój i upowszechnienie rozwiązań w zakresie kogeneracji, w tym w szczególności kogeneracji rozproszonej ‐ skojarzone wytwarzanie energii elektrycznej i cieplnej w układach położonych w bezpośrednim sąsiedztwie odbiorców energii. Ponadto należy wspierać inwestycje infrastrukturalne zwiększające jakość i standard życia na obszarach wiejskich, w szczególności w zakresie rozbudowy i modernizacji ujęć wody i sieci wodociągowej, rozbudowy i modernizacji sieci kanalizacyjnej i oczyszczalni ścieków na obszarach wiejskich oraz rozbudowy sieci przesyłowej i dystrybucyjnej gazu ziemnego na obszarach wiejskich. Trzeba pamiętać, by projekty te w miarę możliwości i potrzeb były realizowane łącznie/jednocześnie, co w sposób istotny wpłynie na obniżenie kosztów każdej z inwestycji oraz pozwoli na wdrożenie zintegrowanych systemów w zakresie infrastruktury sanitacji wsi. Jakość życia na obszarach wiejskich w coraz większym stopniu związana jest z możliwością korzystania z zasobów przyrodniczych (dobra materialne i niematerialne), dlatego m.in. tak ważna jest dbałość o dobry stan środowiska wsi. Jest to tylko jedna z przyczyn, dla których należy podejmować działania rozwijające systemy zbiórki, odzysku i unieszkodliwiania odpadów. Będą one realizowane między innymi w oparciu o obowiązujący od dnia 1 stycznia 2011 r. „Krajowy plan gospodarki odpadami 2014” (M. P. z 2010 r. Nr 101, poz. 1183). Wymiar terytorialny priorytetu W przypadku priorytetu 2.
206. pierwszeństwo w skali całego kraju należy przypisać kierunkowi interwencji 2.1.
207. i to nie tylko z punktu widzenia rozwoju obszarów wiejskich. Stan wyeksploatowania sieci przesyłowych na chwilę obecną staje się poważnym zagrożeniem dla osiągnięcia zakładanego tempa rozwoju gospodarczego kraju. Ponadto na terenach wiejskich często występuje brak dostępu do tzw. „mocy”. Pozostałe kierunki interwencji w ramach tego priorytetu są komplementarne w swym charakterze i wymagają wdrożenia w skali całego kraju, szczególnie w tych regionach, gdzie poziom dostępności i jakości infrastruktury jest niezadowalający oraz na obszarach, gdzie rozwój danej infrastruktury jest niezbędny ze względów bezpieczeństwa i ochrony zasobów naturalnych. Priorytet 2.
208. Rozwój infrastruktury transportowej gwarantującej dostępność transportową obszarów wiejskich ww Opis priorytetu Infrastruktura transportowa determinuje zarówno mobilność przestrzenną, jak i zawodową, wpływając m.in. na możliwość dojazdu do pracy, rozwój transportu zbiorowego, spedycji, zwiększenie i poszerzenie ryków zbytu produkcji wytwarzanej na obszarach wiejskich (zarówno dotyczącej produktów, jak i usług). Dla rozwoju tych regionów potrzebne są takie rozwiązania, które umożliwią transport i komunikację na poziomie lokalnym, regionalnym i międzyregionalnym. Do działań tych należą przede wszystkim rozbudowa i modernizacja lokalnej sieci drogowej i kolejowej na obszarach wiejskich oraz powiązania miasto – wieś, które będą spełniały obowiązujące standardy jakości oraz uwzględnią koncepcję zagospodarowania terenów, na których planowana jest inwestycja (rozwiązania uwzględniające przestrzenne kierunki zabudowy miejscowości oraz zwiększanie dostępności do usług publicznych – np. dojazd do urzędu gminy, najbliższej placówki medycznej itp.). Należy również podjąć takie działania, jak: modernizację infrastruktury drogowej i kolejowej, unowocześnienie i zakup taboru pasażerskiego (szczególnie przewidzianego do kursowania po liniach o niewielkich potokach ruchu i obsługującego przewozy regionalne)
209. 4 Realizacja działań dotyczących utrzymania modernizacji i rozbudowy lokalnej sieci kolejowej oraz unowocześniania i zakupu kolejowego taboru pasażerskiego zdeterminowana jest środkami, jakie zarządca (PKP PLK SA) posiada lub ma przewidziane do dyspozycji. Środki pochodzące z budżetu państwa są corocznie określane w ustawie budżetowej, a ich wykorzystanie, wraz ze środkami pochodzącymi z Funduszu Kolejowego, zostało sprecyzowane w dokumencie pn. Wieloletni Program Inwestycji Kolejowych do roku 2013 z perspektywą do roku 2015 przyjętym uchwałą nr 219/2011 Rady Ministrów z dnia 7 listopada 2011 r. Pozostałe 32  Monitor Polski – 33 – Poz. 839 w. rcl .go v.p l Jednocześnie należy tworzyć powiązania lokalnej sieci drogowej z siecią dróg regionalnych, krajowych, ekspresowych i autostrad (co oznacza zintegrowane podejście do planowania i realizacji budowy, przebudowy i remontów dróg) oraz wspierać tworzenie infrastruktury i rozbudowę węzłów przesiadkowych transportu kołowego i kolejowego na obszarach wiejskich (opartej na budowie i rozwoju zintegrowanej infrastruktury transportu pasażerskiego w układzie lokalnym i regionalnym na obszarach wiejskich). Do działań niezbędnych w tym zakresie należy więc m.in. modernizacja dworców autobusowych i kolejowych, a także organizacja autobusowych funkcji dworcowych bezpośrednio przy dworcach kolejowych. Układ powiązań lokalnej sieci drogowej z siecią dróg regionalnych, krajowych, ekspresowych i autostrad powinien uwzględniać założenia zawarte w obowiązujących dokumentach dotyczących projektowania, budowy i modernizacji infrastruktury transportowej oraz konieczność zapewnienia spójności terytorialnej, w tym poprzez rozbudowę połączeń lokalnych z ośrodkami miejskimi. Przy projektowaniu powiązań transportowych powinno się również uwzględnić komplementarność inwestycji krajowych i samorządowych w poszczególnych gałęziach transportowych. Wymiar terytorialny priorytetu Realizacja priorytetu 2.
210. pobudzi rozwój obszarów wiejskich, a także podtrzyma ich żywotność. Kierunki interwencji w ramach tego priorytetu wymagają wdrożenia w skali całego kraju, a szczególnie na obszarach, gdzie poziom dostępności i jakości infrastruktury ogranicza dostępność transportową tych obszarów, hamując tym samym ich rozwój gospodarczy. Lokalizacja projektów służących realizacji tego priorytetu powinna służyć również tworzeniu efektywnych kanałów dyfuzji pomiędzy obszarami wiejskimi i miejskimi. Priorytet 2.
211. Budowa i rozwój infrastruktury i technologii umożliwiających mieszkańcom obszarów wiejskich korzystanie i dostęp do technologii ICT o wysokim standardzie ww Opis priorytetu Realizacja priorytetu będzie możliwa głównie dzięki budowie i modernizacji sieci szerokopasmowych na obszarach wiejskich, budowie i rozwojowi kompleksowej wydajnej infrastruktury ICT dedykowanej dla mieszkańców obszarów wiejskich, wyposażeniu podmiotów świadczących usługi publiczne w sprzęt i oprogramowanie (wraz z serwisem). W ramach tego priorytetu należy podjąć działania służące ułatwieniu mieszkańcom obszarów wiejskich korzystania z zaawansowanych technologii ICT oraz zwiększeniu dostępności cenowej infrastruktury ICT osobom należącym do grup zagrożonych wykluczeniem. Należy więc podjąć działania w zakresie budowy/rozbudowy infrastruktury ICT na obszarach wiejskich, jak również tworzyć lub modernizować miejsca dostępu do Internetu szerokopasmowego (np. w szkołach, bibliotekach, domach kultury, ośrodkach doradztwa rolniczego itp.) i wyposażać je zarówno w niezbędny sprzęt (taki jak komputery, serwery itp.), jak i oprzyrządowanie i usługi (np. serwisowe). Ponadto należy wspierać budowę i rozwój narzędzi o zasięgu lokalnym i regionalnym lub ponadregionalnym, wykorzystujących technologię ICT. Wpłynie to na: poprawę struktury zatrudnienia na obszarach wiejskich, wzrost jakości kapitału ludzkiego, rozwój gospodarczy, wzrost konkurencyjności przedsiębiorców i producentów rolnych, a także na wzrost solidarności i integracji społecznej. Działaniom przewidzianym do realizacji w ramach tego priorytetu powinny towarzyszyć działania dotyczące podnoszenia umiejętności związanych z wykorzystywaniem technologii ICT, o czym mowa w priorytecie 1.
212. Wymiar terytorialny priorytetu Realizacja priorytetu 2.
213. pobudza rozwój obszarów wiejskich i służy zachowaniu ich żywotności. Projektowane w ramach tego priorytetu interwencje publiczne powinny dotyczyć całego kraju, przy czym w sposób szczególny należy wspierać te obszary, gdzie rozwój i dostępność ICT z przyczyn ekonomicznych nie jest podejmowany lub występuje niska skłonność do inwestycji w tym zakresie podmiotów prywatnych. środki, jakie PKP PLK SA może pozyskać, są to środki własne, w tym m.in. zaciągane kredyty na współfinansowanie inwestycji z udziałem środków unijnych. Natomiast zakup kolejowego taboru pasażerskiego, obsługującego przewozy regionalne znajduje się w zadaniach własnych samorządów województw, będących właścicielem spółki Przewozy Regionalne Sp. z o.o. 33  Monitor Polski – 34 – Poz. 839 w. rcl .go v.p l Priorytet 2.
214. Rozwój infrastruktury społecznej zapewniającej mieszkańcom obszarów wiejskich dostęp do dóbr i usług Opis priorytetu Poprawa jakości życia na obszarach wiejskich wpłynie na łatwiejszy dostęp do dóbr i usług publicznych o wysokiej jakości. W związku z tym należy podjąć intensywne działania na rzecz budowy i modernizacji/rozwoju szeroko pojętej infrastruktury edukacji (w tym np. remonty i budowa obiektów szkolnych na obszarach wiejskich), a także tworzyć i modernizować infrastrukturę dla inkubowania przedsięwzięć społecznych i obywatelskich. Ponadto w ramach tego priorytetu powinny być realizowane działania, służące budowie i rozwojowi infrastruktury kultury i turystyki oraz promocji dziedzictwa kulturowego. Przyczyni się to do stworzenia bogatej oferty turystycznej i kulturowej na wysokim poziomie poprzez m.in. budowę i modernizację lokalnej bazy turystycznej, utrzymanie i ochronę dziedzictwa kulturowego (m.in. dzięki wsparciu lokalnych i ponadlokalnych inicjatyw skierowanych na kultywowanie tradycji) czy też rewitalizację obszarów zdegradowanych. Budowa i rozwój infrastruktury turystycznej w wielu rejonach kraju przyczyni się do pozytywnych zmian niezbędnych do prowadzenia usług polegających na obsłudze amatorskich połowów ryb w wodach śródlądowych lub połowów sportowo‐rekreacyjnych w wodach morskich. Należy również rozwijać bazę sportową obszarów wiejskich poprzez budowę nowych bądź modernizację istniejących obiektów i urządzeń sportowych oraz ich wyposażenia. Przyczyni się to do wzrostu aktywności fizycznej mieszkańców, pozwoli na rozwój lokalnych organizacji sportowych i wpłynie na poprawę jakości oferty spędzania czasu wolnego na obszarach wiejskich. Infrastruktura ta powinna być użyteczna i dostępna dla wszystkich lokalnych mieszkańców. Jednocześnie należy wspierać budowę i rozwój infrastruktury usług zdrowotnych poprzez tworzenie i modernizację istniejących obiektów użyteczności publicznej oraz ich wyposażenia, wykorzystywanych w świadczeniu usług zdrowotnych (mogą to być zarówno remonty istniejących obiektów, jak i budowa nowych bądź adaptowanie istniejących budynków lub pomieszczeń). Wszystkim wyżej wymienionym inwestycjom powinny towarzyszyć działania służące zapewnieniu wysokiej jakości usług publicznych świadczonych na rzecz mieszkańców obszarów wiejskich. Wymiar terytorialny priorytetu Priorytet 2.
215. dotyka kolejnego problemu, którego rozwiązanie wymaga wieloletnich działań, z jednej strony rozbudowujących istniejącą infrastrukturę społeczną, a z drugiej niwelujących istniejące dysproporcje rozwojowe. W coraz większym stopniu dotyczy to gmin położonych w znacznej odległości od miast i centrów rozwoju na terenie całego kraju. Priorytet 2.
216. Rozwój infrastruktury bezpieczeństwa na obszarach wiejskich ww Opis priorytetu Infrastruktura bezpieczeństwa jest bardzo szerokim pojęciem i będzie opisana głównie w Strategii Rozwoju Systemu Bezpieczeństwa Narodowego RP 2011‐2020/22, natomiast w ramach celów Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa wskazuje się wyłącznie na wybrane działania, jakie należy podejmować na obszarach wiejskich. Są nimi: ochrona i przeciwdziałanie zagrożeniom naturalnym, bezpieczeństwo weterynaryjne i fitosanitarne na wsi, jak również skuteczne i efektywne zarządzanie kryzysowe. W szczególności należy wspierać rozwój infrastruktury wodno‐melioracyjnej i innej, łagodzącej zagrożenia naturalne na obszarach wiejskich oraz przeciwdziałającej skutkom występowania zjawisk naturalnych (np. wichury, susze, powodzie). Przy czym działania te powinny uwzględniać naturalne procesy zachodzące w przyrodzie dla zachowania środowiska naturalnego (np. znaczenie występowania naturalnych rozlewisk dla zachowania wybranych gatunków ryb). Ponadto niezwykle istotną rolę będą odgrywały również działania dotyczące kontroli jakości żywności, weterynaryjnej ochrony zdrowia publicznego, ochrony roślin i zdrowia zwierząt. 34  Monitor Polski – 35 – Poz. 839 w. rcl .go v.p l Wymiar terytorialny priorytetu Priorytet 2.
217. wiąże się z systemem bezpieczeństwa całego kraju. Natomiast realizacja kierunku interwencji 2.5.
218. jest szczególnie istotna na obszarach wzdłuż cieków wodnych i w dorzeczach głównych rzek przepływających przez Polskę, a przede wszystkim na terenach zalewowych narażonych na powodzie i podtopienia. Cel szczegółowy
219. Bezpieczeństwo żywnościowe Priorytet 3.
220. Utrzymanie i poprawa jakości bazy produkcyjnej rolnictwa i rybactwa ww Opis priorytetu Utrzymanie i poprawa jakości bazy produkcyjnej rolnictwa i rybactwa wymaga przede wszystkim zachowania nieodnawialnych zasobów produkcyjnych. Kluczowe znaczenie w tym zakresie ma utrzymanie gruntów rolnych w dobrej kulturze rolnej, służące zachowaniu tych gruntów w gotowości do produkcji przy równoczesnym uwzględnieniu wymogów środowiska. Obecnie głównym instrumentem realizacyjnym tego kierunku interwencji są płatności bezpośrednie w ramach Wspólnej Polityki Rolnej. Wsparcie to jest oddzielone od produkcji. Dzięki temu beneficjenci mogą dostosowywać swoją produkcję do oczekiwań rynkowych, ponieważ dofinansowanie uzależnione jest od przestrzegania określonych norm dobrej kultury rolnej zgodnej z ochroną środowiska oraz innymi wymogami w zakresie ochrony środowiska, bezpieczeństwem żywności, dobrostanem zwierząt poprzez objęcie tzw. zasadą wzajemnej zgodności. Równie ważne są działania zapewniające żywotność ekonomiczną gospodarstw rolnych, zarówno poprzez bezpośrednie wspieranie dochodów rolniczych oraz tradycyjne instrumenty stabilizowania relacji cenowych w tym sektorze, jak i spektrum działań służących poprawie ich efektywności ekonomicznej oraz ich pozycji rynkowej. Niezbędne w tym zakresie jest m.in. wsparcie inwestycyjne gospodarstw rolnych oraz wsparcie dostosowań strukturalnych i organizacyjnych w sektorze rolnym i w całym łańcuchu rolno‐żywnościowym, o czym mowa szerzej w opisie czwartego celu szczegółowego (głównie w priorytecie 4.1.). Kolejnym elementem niezbędnym dla utrzymania i poprawy jakości bazy produkcyjnej rolnictwa i rybactwa jest optymalizacja bazy genetycznej produkcji roślinnej, zwierzęcej i rybackiej poprzez zapewnienie stabilnych warunków do realizacji programów hodowlanych poszczególnych ras zwierząt gospodarskich i ryb oraz realizację działań wspomagających postęp biologiczny w produkcji zwierzęcej i rybackiej. Ponadto konieczne jest zachowanie bazy genetycznej produkcji roślinnej zarówno ze względu na wartości wynikające z tradycji i kultury obszarów wiejskich, ale przede wszystkim spowodowane jest to koniecznością zabezpieczenia wartościowych odmian roślin uprawnych i roślin towarzyszących tym uprawom. Wymiar terytorialny priorytetu Realizacja kierunku interwencji 3.1.
221. dotyczy: (i) UR, których rolnicze wykorzystanie ma istotne znaczenie dla utrzymania stabilnej wielkości produkcji rolnej w Polsce (ii) terenów, które mają szczególne walory produkcyjne dla rolnictwa (są to UR, gdzie występują kompleksy gleb o dużym potencjale produkcyjnym rolnictwa oraz użytki zielone) (iii) terenów, gdzie niekorzystne warunki gospodarowania mogą powodować porzucanie ziemi, co z kolei ma negatywny wpływ na środowisko naturalne i może powodować lub sprzyjać niekorzystnym zmianom demograficznym, w tym m.in. występowaniu zjawiska depopulacji. Kierunek interwencji 3.1.
222. powinien być realizowany w (i) gospodarstwach rolnych, które już obecnie mają istotny wpływ na bezpieczeństwo żywnościowe oraz bezpieczeństwo żywności, (ii) w nowo powstających i modernizujących się gospodarstwach rolnych, które mają wejść do ww. grupy, (iii) gospodarstwach, które dzięki prowadzonej produkcji rolnej realizują cele środowiskowe. Kierunek interwencji 3.1.
223. ma wymiar horyzontalny. 35  Monitor Polski – 36 – Poz. 839 w. rcl .go v.p l Rysunek
224. Priorytetowe obszary wsparcia utrzymania i poprawy jakości bazy produkcyjnej rolnictwa w zakresie produkcji roślinnej i zwierząt hodowlanych należących do przeżuwaczy Źródło: opracowanie IUNG‐PIB. Priorytet 3.
225. Wytwarzanie wysokiej jakości, bezpiecznych dla konsumentów produktów rolno‐ ‐spożywczych ww Opis priorytetu Produkcja żywności o wysokich walorach jakościowych (w tym również produktów rybnych) stanowi odpowiedź na rosnące wymagania konsumentów i jest jednocześnie sposobem na podniesienie konkurencyjności i tym samym dochodów producentów. Podstawowym elementem omawianego priorytetu są działania, które gwarantują, że żywność trafiająca na rynek jest bezpieczna dla konsumentów. Dlatego tak istotna jest kontrola jakości i bezpieczeństwa żywności, a także ścisła i efektywna współpraca między organami uczestniczącymi w tym procesie (w szczególności chodzi o współpracę: Inspekcji Jakości Handlowej Artykułów Rolno‐Spożywczych, Inspekcji Weterynaryjnej, Państwowej Inspekcji Sanitarnej, Inspekcji Jakości Handlowej Artykułów Rolno‐Spożywczych, Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz Państwowej Inspekcji Handlowej). Działaniom tym powinno towarzyszyć wdrożenie wsparcia dla wytwarzania wysokiej jakości towarów rolno‐ ‐spożywczych, w tym produktów wytwarzanych metodami integrowanymi, ekologicznymi i tradycyjnymi z lokalnych surowców i zasobów oraz produktów rybnych (m.in. należy zadbać o dalsze wsparcie w ramach programów pomocowych inwestycji, mających na celu wytwarzanie nowych asortymentów produktów oraz podnoszących jakość wytwarzanej produkcji; pomoc w zakresie wprowadzania przez producentów certyfikatów i znaków jakości; promocja unikalnych cech jakościowych polskich produktów tradycyjnych; organizacja konkursów promujących produkty regionalne, tradycyjne i ekologiczne). Wytwarzaniu wysokiej jakości, bezpiecznych dla konsumentów produktów rolno‐spożywczych będzie służyło (podobnie jak to ma miejsce obecnie) rozbudowane prawodawstwo wspólnotowe i krajowe, wprowadzające zasady i ograniczenia w odniesieniu do procesu produkcji, przetwórstwa oraz handlu surowcami i produktami rolnymi i żywnościowymi. Istotne w tym zakresie jest m.in. wdrażanie i przestrzeganie m.in. zasad zrównoważonego stosowania środków ochrony roślin, w szczególności przestrzeganie zasad zintegrowanej ochrony roślin i integrowanej produkcji. Należy podejmować działania na rzecz: opracowania nowych krajowych systemów jakości żywności, rejestracji nowych produktów w ramach systemów już istniejących w kraju i UE, upowszechniania w Polsce produkcji 36  Monitor Polski – 37 – Poz. 839 w. rcl .go v.p l żywności w ramach systemów jakości, zapewnienia odpowiedniej kontroli produkcji (w tym m.in. rozwiązań dotyczących systemu kontroli i certyfikacji oraz prowadzenie odpowiednich działań informacyjnych, dotyczących wymagań dla systemów jakości żywności), ochrony znaków towarowych i promocji żywności, wytwarzanej w ramach systemów jakości żywności wśród konsumentów krajowych, jak i zagranicznych. Wszystkim wyżej wymienionym działaniom powinno towarzyszyć wsparcie rozwoju badań na rzecz bezpieczeństwa żywności, jej jakości i potrzeb konsumentów. Wymiar terytorialny priorytetu Kierunki interwencji zawarte w priorytecie 3.
226. dotyczą całego kraju, z wyjątkiem kierunku interwencji 3.2.4., który ma wymiar przestrzenny w aspekcie badawczym, a nie lokalizacji ośrodków badawczych. Pozostałe kierunki interwencji powinny mieć zastosowanie we wszystkich województwach. Priorytet 3.
227. Przestrzeganie/stosowanie zasad uczciwej konkurencji na wspólnotowym i globalnym rynku rolno‐spożywczym ww Opis priorytetu Funkcjonowanie na jednolitym rynku rolno‐żywnościowym daje możliwość pełnego wykorzystywania przewagi komparatywnej/konkurencyjnej, wymaga jednak zapewnienia równych warunków konkurencji na tym rynku polskim producentom artykułów rolno‐spożywczych. Spełnienie tego warunku jest jednym z głównych funkcji Wspólnej Polityki Rolnej w sytuacji dużych różnic między państwami członkowskimi pod względem preferencji, potrzeb i możliwości budżetowych dotyczących wsparcia publicznego tego sektora. Możliwość realizacji tej funkcji przez Wspólną Politykę Rolną wymaga zarówno odpowiedniego budżetu, jak i zmian w zasadach podziału środków na wsparcie bezpośrednie, warunkujące pozycję konkurencyjną gospodarstw. W tym względzie należy zwrócić szczególną uwagę, by nowe zasady prowadzenia Wspólnej Polityki Rolnej i Wspólnej Polityki Rybackiej oraz postanowienia WTO służyły budowie konkurencyjnego rynku artykułów rolno‐spożywczych UE i jednocześnie przeciwdziałały nieuczciwym praktykom występującym na rynku. Należy podejmować działania, które pozwolą na pogłębienie jednolitego rynku UE artykułów rolno‐spożywczych oraz będą zapewniały w łańcuchu rolno‐żywnościowym zachowania zgodne z zasadami uczciwej konkurencji. Należy m.in. dążyć, by stosowanie zasad konkurencji do grup rolnych, takich jak spółdzielnie czy grupy producentów rolnych (GPR), było jednolite w całej UE. W kontekście rosnącej koncentracji na poziomie handlu detalicznego i w przetwórstwie rolno‐spożywczym należy umożliwić takim grupom łączenie się, zarówno w państwach, jak i ponad granicami. Producenci rolni powinni również mieć możliwość omawiania sytuacji rynkowej i opracowywania form kontraktów z innymi partnerami w łańcuchu żywnościowym, co zapewni większą stabilność i bardziej sprawiedliwą część wartości dodanej. Jednocześnie należy podjąć działania zmierzające do wyeliminowania praktyk nieuczciwej konkurencji, związanych z wprowadzaniem na rynek produktów o niskiej jakości i wartościach żywieniowych, które dodatkowo nie zawsze są prawidłowo oznakowane (również w zakresie informacji o pochodzeniu produktu, jego wartościach odżywczych oraz zawartości GMO) i sprzedawane są po cenach dumpingowych. Wymiar terytorialny priorytetu Kierunki interwencji 3.3.
228. i 3.3.
229. mają wymiar polityczny i ich realizacja jest uzależniona od uzgodnień w wymiarze międzynarodowym. Wymiar krajowy, odnoszący się do wszystkich województw ma kierunek interwencji 3.3.3., jednak aby mógł być on osiągnięty, konieczne jest lepsze zorganizowanie się producentów rolnych i synergia działań z kierunkiem interwencji 4.3.
230. Działania skierowane do producentów rolnych, mające charakter integracyjny, konsolidacyjny czy kooperacyjny mają szczególne znaczenie w regionach, gdzie występuje rozdrobniona struktura agrarna. 37  Monitor Polski – 38 – Poz. 839 w. rcl .go v.p l Priorytet 3.
231. Podnoszenie świadomości i wiedzy producentów oraz konsumentów w zakresie produkcji rolno‐spożywczej i zasad żywienia Opis priorytetu Niezwykle istotne dla kondycji zdrowotnej społeczeństwa jest promowanie wiedzy na temat zdrowego żywienia i kształtowanie odpowiednich nawyków żywieniowych (w tym m.in. upowszechnianie informacji na temat zasad żywienia i wpływu diety na zdrowie, pogłębianie wiedzy konsumentów na temat jakości, cech i zalet wysokiej jakości produktów rolno‐spożywczych, w tym wytwarzanych metodami ekologicznymi i tradycyjnymi). Tym samym szczególnego znaczenia w tym kontekście nabiera również promocja wysokiej jakości, bezpiecznych dla konsumenta produktów rolno‐spożywczych, realizowana m.in. poprzez kampanie informacyjne o produktach wytwarzanych metodami integrowanymi, ekologicznymi i tradycyjnymi (które powinny być uzupełnieniem pozostałych działań informacyjnych i promocyjnych nt. żywności oraz dotyczyć m.in. promowania w kraju i za granicą produktów wytworzonych w ramach uznanych systemów jakości). Należy promować również zachowanie regionalnej specyfiki żywności, która ma duże znaczenie kulturowe i może służyć m.in. budowie wizerunku kraju. Upowszechnianie wiedzy w zakresie zasad żywienia i podnoszenie świadomości producentów artykułów rolno‐spożywczych wymaga ponadto działań o charakterze szkoleniowo‐doradczym. Będzie to np. organizowanie promocji związanych z włączeniem informacji o produktach wytwarzanych integrowanymi, ekologicznymi i tradycyjnymi metodami do szkolnych programów nauczania, prowadzenie szkoleń dla rolników w zakresie zasad bezpieczeństwa żywności i metod produkcji żywności w ramach uznanych systemowo jakości lub inne działania o charakterze edukacyjnym skierowane do producentów w zakresie wytwarzania żywności wysokiej jakości. Należy również w szerszym zakresie informować konsumentów o niebezpieczeństwach związanych z ewentualnymi pozostałościami środków ochrony roślin w żywności. Uzupełnieniem wyżej opisanych działań powinno być wsparcie działalności innowacyjnej, ukierunkowanej na zmiany wzorców produkcji i konsumpcji, realizowane m.in. poprzez wprowadzanie innowacyjnych rozwiązań związanych z nowoczesnymi metodami przetwórstwa. Wymiar terytorialny priorytetu Priorytet 3.
232. w całości ma charakter horyzontalny i powinien być wdrażany w skali całego kraju. Cel szczegółowy
233. Wzrost produktywności i konkurencyjności sektora rolno-spożywczego Priorytet 4.
234. Modernizacja i wzrost innowacyjności sektora rolno‐spożywczego ww Opis priorytetu Działania podejmowane w ramach omawianego priorytetu powinny służyć rozwojowi konkurencyjnej produkcji rolnej, zarówno pod względem ilościowym, jak i jakościowym. Kluczowym elementem realizacyjnym tego priorytetu jest modernizacja technicznej infrastruktury produkcyjnej w rolnictwie i rybactwie, polegająca głównie na poprawie stanu infrastruktury produkcyjnej, wyposażenia gospodarstw rolnych i rybackich. Ponadto polega na promowaniu rozwiązań technicznych przyjaznych dla środowiska w produkcji rolnej i rybackiej, upowszechnianiu informacji w zakresie nowoczesnych rozwiązań technicznych i organizacyjnych, zapewnieniu profesjonalnego doradztwa (w szczególności w odniesieniu do nowoczesnych technik produkcji rolnej i rybackiej oraz pozyskiwania środków na inwestycje) oraz promocji wspólnego użytkowania maszyn i urządzeń wykorzystywanych w produkcji rolnej i rybackiej. W ramach tego priorytetu należy wspierać kreowanie i wdrożenie innowacji uwzględniających czynniki i możliwości rozwoju dużych, średnich i małych gospodarstw rolnych, które będą sprzyjały wzrostowi produktywności gospodarstw w warunkach zrównoważonej produkcji rolnej. Jednocześnie, z uwagi na malejące znaczenie przewagi konkurencyjnej, jaką są niskie koszty pracy w polskim sektorze rolno‐spożywczym, należy kontynuować modernizację jego przetwórstwa. Powinno się wspierać wdrażanie i promocję innowacyjnych rozwiązań, np. bezpośrednie i pośrednie wsparcie finansowe projektów o charakterze innowacyjnym, wsparcie współpracy sektora badań i rozwoju z sektorem produkcyjnym i przetwórstwa, promocja i upowszechnianie wiedzy w zakresie innowacyjnych 38  Monitor Polski – 39 – Poz. 839 w. rcl .go v.p l rozwiązań a także wspieranie i promowanie rozwiązań w dziedzinie postępu biologicznego i biotechnologii. Równolegle do wskazanych wyżej działań w zakresie modernizacji i budowaniu wzrostu innowacyjności sektora rolno‐spożywczego należy podejmować takie, które służą poprawie warunków pracy, bezpieczeństwa i jakości zarządzania, co wpłynie pozytywnie na wydajność pracy w rolnictwie i rybactwie (również w kontekście zwiększenia bezpieczeństwa żeglugi statków rybackich). Należy jednocześnie wspierać tworzenie i współpracę klastrów, parków i platform technologicznych oraz realizację projektów innowacyjnych wysokiego ryzyka. Projektując działania w zakresie wzrostu innowacyjności sektora, należy pamiętać o znaczeniu wspólnej realizacji działań podejmowanych na rzecz innowacyjności przez sektor badawczo‐rozwojowy i rolno‐spożywczy, w szczególności poprzez umożliwianie i zachęcanie do bardziej aktywnego udziału/zaangażowania producentów rolno‐spożywczych w finansowaniu i wyznaczaniu kierunków sektorowej działalności badawczo‐rozwojowej (w tym m.in. poprzez finansowanie badań przemysłowych i zagwarantowanie udziału przedstawicieli branży rolno‐spożywczej w wyborze tematów naukowych finansowanych ze środków publicznych oraz tematów priorytetowych w zakresie rozwoju rolnictwa, rybactwa i przetwórstwa rolno‐spożywczego). Wymiar terytorialny priorytetu Kierunki interwencji zawarte w priorytecie 4.
235. mają charakter ciągły i dynamiczny, ponieważ powiązane są z procesami, które muszą sukcesywnie zachodzić w sektorze rolnym, aby zachować lub poprawić pozycję konkurencyjną na rynkach międzynarodowych (np. modernizacja, innowacyjność, jakość zarządzania). Wszystkie kierunki interwencji w ramach tego priorytetu mają charakter horyzontalny i powinny być wdrażane na terenie całego kraju w odpowiedzi na potrzeby rozwojowe gospodarstw już istniejących na rynku lub też tych tworzonych w ramach wymiany pokoleniowej (gospodarstwa tzw. „młodych rolników”). Kierunek interwencji 4.1.
236. powinien w szczególności dotyczyć tych gospodarstw, w których procesy modernizacyjne nie mogą zostać przeprowadzone bez wsparcia publicznego. Priorytet 4.
237. Kreowanie oraz transfer wiedzy i technologii służącej zrównoważonemu rozwojowi sektora rolno‐spożywczego ww Opis priorytetu Tworzenie innowacyjnego i konkurencyjnego sektora rolno‐spożywczego wymaga działań w zakresie kreowania oraz transferu wiedzy i technologii, służących zrównoważonemu rozwojowi sektora (w szczególności w zakresie wykorzystania podstawowych i ubocznych produktów z rolnictwa i rybactwa do produkcji energii ze źródeł odnawialnych). Dlatego też należy wspierać rozwój badań na rzecz zrównoważonego rozwoju sektora rolno‐spożywczego, w większym stopniu i bardziej efektywnie wykorzystywać potencjał badawczo‐rozwojowy w ocenie i monitorowaniu rozwoju obszarów wiejskich i sektora rolno‐spożywczego; wspierać rozwój doradztwa; zwiększyć udział ośrodków naukowo‐ ‐badawczych w międzynarodowych projektach badawczych i wspierać rozwój i poprawę infrastruktury naukowo‐badawczej jako źródła efektywnych rozwiązań innowacyjnych i postępu. Równocześnie należy zwiększyć przekaz i upowszechnianie rzetelnych informacji na temat sytuacji na rynku rolno‐ ‐spożywczym. Wymiar terytorialny priorytetu Priorytet 4.2., z wyjątkiem kierunku interwencji 4.2.2., nie ma charakteru przestrzennego, choć jest niezwykle istotny z punktu widzenia kreowania i ukierunkowania postępu organizacyjnego, technicznego, biologicznego itd., a jego znaczenie przejawia się w konieczności wparcia finansowego szeroko rozumianej nauki, w tym rolniczej, i osiągnięcie w Polsce w perspektywie 2020 r. wskaźnika dotacji na poziomie średniej unijnej. W przypadku kierunku interwencji 4.2.
238. koniecznym jest w pierwszym rzędzie utworzenie spójnego i skutecznego systemu doradztwa w Polsce, mającego efektywnie wspierać rolników już nie tylko w zakresie zasad wzajemnej zgodności (cross‐compliance) oraz innych wymogów, dotyczących technik i praktyk rolniczych związanych ze zrównoważeniem produkcji rolnej, ale w szerszej perspektywie, związanej z tzw. nowymi wyzwaniami i coraz częstszymi fluktuacjami cenowymi na 39  Monitor Polski – 40 – Poz. 839 w. rcl .go v.p l rynkach rolnych oraz tzw. „szokami” cenowymi na globalnych rynkach rolnych. Potrzeba wzmocnienia doradztwa rolniczego w Polsce jest równie ważnym zadaniem dla wszystkich województw w kraju. Priorytet 4.
239. Dostosowanie struktur sektora rolno‐spożywczego do zmieniających się wyzwań w Polsce, UE i skali globalnej ww Opis priorytetu Wsparcie przekształceń strukturalnych w rolnictwie, zmierzające do poprawy struktury agrarnej, a tym samym rentowności rolnictwa, nie może ograniczać praw do własności i stanowienia o sposobie przeznaczenia gruntów rolnych, będących własnością osób prywatnych. Dlatego planuje się wypracowanie rozwiązań prawnych i organizacyjnych sprzyjających rozwinięciu obrotu gruntami rolnymi oraz innymi gruntami możliwymi do przeznaczenia pod cele produkcji rolnej (np. sprzedaży czy długoterminowemu przekazywaniu w użytkowanie gruntów). Byłyby to na przykład działania zachęcające osoby młode, lepiej wykształcone, dobrze przygotowane do wykonywania zawodu rolnika, do przejmowania gospodarstw rolnych, z jednoczesnym zapewnieniem źródła dochodów producentom rolnym rezygnującym na rzecz tych osób z prowadzenia działalności rolniczej (wsparcie to będzie skierowane do osób w wieku okołoemerytalnym) i służyć będzie scalaniu gruntów. Będą również prowadzone prace nad opodatkowaniem dochodów uzyskiwanych z rolnictwa i majątku wykorzystywanego do prowadzenia działalności rolniczej. Ponadto należy wspierać różne formy organizowania się producentów rolnych, pozwalające na osiąganie korzyści związanych ze skalą działalności zarówno w sferze produkcji, jak i handlu (zakupy środków do produkcji, jak i sprzedaży produktów). Chodzi w szczególności o promowanie spółdzielczości i grup producentów w sektorze rolno‐spożywczym i wszelkie działania zmierzające do aktywizacji i współpracy producentów rolnych. Należy również wprowadzić niezbędne zmiany w porządku prawnym dotyczącym rolniczej spółdzielczości w celu ułatwiania tworzenia nowych struktur rolniczych w formie spółdzielni oraz tworzenia dla rolników zachęcających warunków do pozostawania w już istniejących spółdzielniach. W kontekście globalizacji rynku rolno‐żywnościowego coraz większe znaczenie będzie mieć koncentracja na poziomie przetwórstwa, co czyni koniecznym wspieranie i promowanie rozwoju struktur organizacyjnych (np. agroklastrów) w sektorze rolno‐spożywczym, w tym m.in. w zakresie zarządzania łańcuchem dostaw, wspierania rolników na etapie zakładania grup producentów rolnych, jak również na etapie funkcjonowania oraz tworzenia możliwości rozwoju struktur drugorzędowych na poziomie związków grup producentów (związki regionalne, branżowe, krajowe). Działania na forum międzynarodowym na rzecz poprawy pozycji polskiego sektora rolno‐ ‐spożywczego na rynku wspólnotowym i globalnym będą kolejnym środkiem do osiągnięcia zakładanego priorytetu, a tym samym celu szczegółowego strategii. Działania te odnoszą się w szczególności do aktywności przedstawicieli producentów rolno‐spożywczych i administracji państwowej na forum międzynarodowym, aktywności zmierzającej do zapewnienia równych warunków konkurencji oraz promocji polskich producentów i artykułów rolno‐spożywczych. W tym względzie należy zmierzać do osiągnięcia jak najkorzystniejszych dla krajowych producentów i przetwórców rolno‐spożywczych międzynarodowych postanowień dotyczących regulacji produkcji i handlu artykułami rolno‐ ‐spożywczymi. Ponadto należy utworzyć skuteczną „siatkę bezpieczeństwa” umożliwiającą ograniczenie wpływu niekorzystnych fluktuacji koniunkturalnych. Do tej grupy działań należą między innymi te, które dotyczą zarządzania ryzykiem w produkcji rolnej i rybackiej. Wymiar terytorialny priorytetu Priorytet 4.
240. ma charakter mieszany, od ponadnarodowego do lokalnego. Kierunek interwencji 4.3.
241. jest w praktyce adresowany horyzontalnie, przy czym musi być ściśle powiązany z transferem nadwyżek siły roboczej do działów pozarolniczych, a 4.3.
242. ma największe znaczenie na terenach specjalizujących się w danym kierunku produkcji, jak np. owoce i warzywa w rejonach specjalizujących się w sadownictwie, drobiarstwie i trzodzie chlewnej czy zbożach. Kierunek interwencji 4.3.
243. dotyczy w jednakowym stopniu całego kraju, natomiast 4.3.
244. ma przede wszystkim polityczny i ponadnarodowy charakter, ale oprócz siły zabiegów dyplomatycznych zależy również od stopnia integracji sektora oraz 40  Monitor Polski – 41 – Poz. 839 w. rcl .go v.p l jego powiązań z kanałami marketingowymi, ułatwiającymi dystrybucję produktów rolno‐spożywczych na rynkach unijnych i globalnych po zadawalających cenach. Priorytet 4.
245. Promocja oraz powiększanie rynków zbytu produktów rolno‐spożywczych Opis priorytetu Realizacja tego priorytetu wymaga kontynuacji działań w zakresie promocji krajowych produktów rolno‐spożywczych na rynkach: krajowym, unijnym i światowym oraz rozwoju polityki wsparcia eksportu w wymiarze instytucjonalnym, technicznym i zagranicznym. W szczególności należy stworzyć spójną promocję polskiej żywności poprzez skoordynowanie działań oraz szeroką współpracę jednostek zajmujących się promocją Polski poza jej granicami. Istotnym punktem będzie udział w wydarzeniach o randze krajowej i międzynarodowej (m.in. targach, konferencjach i seminariach), na których możliwe jest promowanie krajowych produktów rolno‐spożywczych. „Promocja na rynkach: krajowym, unijnym i światowym polskich produktów rolno‐spożywczych” odbywać się będzie również poprzez realizację programów wsparcia eksportu (jak np. „Program Poznaj Dobrą Żywność”), w szczególności produktów o wysokiej jakości oraz produktów branży charakteryzujących się dużym rozdrobnieniem. Wymiar terytorialny priorytetu Wszystkie kierunki interwencji priorytetu 4.
246. mają charakter horyzontalny. Cel szczegółowy
247. Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu na obszarach wiejskich Priorytet 5.
248. Ochrona środowiska naturalnego w sektorze rolniczym i różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich ww Opis priorytetu Działalność rolnicza i rybacka odgrywa szczególnie istotną rolę w kontekście ochrony wartości przyrodniczych kraju, w szczególności na terenach będących ostojami występowania rzadkich gatunków roślin i zwierząt oraz utrzymanie siedlisk przyrodniczych (do których należą przede wszystkim łąki, pastwiska oraz siedliska lęgowe ptaków i stawy), wymagających stosowania tradycyjnych lub odpowiednio zaplanowanych form gospodarowania. Należy zatem podejmować działania w zakresie ochrony różnorodności biologicznej, w tym unikalnych ekosystemów oraz flory i fauny związanych z gospodarką rolną i rybacką (w tym m.in. zbieżne z dotychczas wdrażanym i w ramach PROW 2004‐2006, a następnie PROW 2007‐2013 działaniami rolnośrodowiskowymi, działaniem polegającym na wsparciu rolniczego użytkowania obszarów o niekorzystnych warunkach gospodarowania – ONW i obszarów o wysokiej wartości przyrodniczej ‐ HNV). Skuteczna ochrona różnorodności biologicznej powinna polegać na analizie skuteczności wdrażanych rozwiązań systemowych. Dlatego też w celu określenia wpływu zmian w gospodarce rolnej i rybackiej na organizmy/środowisko powinien być prowadzony monitoring przyrodniczy, który byłby jednym z działań wpisujących się w interwencje, określone mianem „rozwój wiedzy w zakresie ochrony środowiska rolniczego i różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich i jej upowszechnianie”. Ponadto należy podejmować działania służące minimalizacji ryzyka wprowadzania do środowiska gatunków obcych zagrażających różnorodności biologicznej lub bazie genetycznej produkcji roślinnej, zwierzęcej i rybackiej. Mając na uwadze ochronę jakości wód (w tym poprzez racjonalną gospodarkę nawozami i środkami ochrony roślin) oraz och