Uchwała nr 150 Rady Ministrów z dnia 31 sierpnia 2015 r. w sprawie przyjęcia "Programu Rozwoju Sportu do roku 2020"

W skrócie

Niniejsza uchwała Rady Ministrów przyjmuje "Program Rozwoju Sportu do roku 2020", który jest strategicznym dokumentem mającym na celu rozwój sportu w Polsce. Program ten określa cele, priorytety i kierunki działań w obszarze sportu do 2020 roku.

Co reguluje

Przyjęcie "Programu Rozwoju Sportu do roku 2020" jako załącznika do uchwały.
Powierzenie koordynowania i nadzorowania Programu ministrowi właściwemu do spraw kultury fizycznej.
Wejście uchwały w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia.
Zastąpienie dotychczasowej Strategii rozwoju sportu w Polsce do roku 2015.

Kogo dotyczy

Rada Ministrów, która uchwala Program.
Minister właściwy do spraw kultury fizycznej, odpowiedzialny za koordynację i nadzór nad Programem.

Kluczowe punkty

Program Rozwoju Sportu do roku 2020 jest pierwszym dokumentem strategicznym wpisującym się w nowy porządek zarządzania strategicznego.
Celem Programu jest zapewnienie maksymalnej zgodności z krajowymi dokumentami strategicznymi, wytycznymi UE oraz Umową Partnerstwa na lata 2014-2020.
Program traktuje sport jako ważny obszar polityki publicznej, uwzględniając jego powiązania ze zdrowiem, edukacją, transportem, turystyką, planowaniem przestrzennym, rynkiem pracy i polityką społeczną.
Inwestycje w sport są postrzegane jako prewencja zdrowotna, sprzyjanie postawom prospołecznym oraz istotna gałąź gospodarki.

Tekst ustawy

Dokument podpisany przez Marek Głuch Data: 2015.10.08 15:56:11 CEST MONITOR POLSKI v.p l DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 8 października 2015 r. Poz. 989 UCHWAŁA Nr 150 RADY MINISTRÓW .go z dnia 31 sierpnia 2015 r. w sprawie przyjęcia „Programu Rozwoju Sportu do roku 2020” Na podstawie art. 19 ust. 2 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2014 r. poz. 1649, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje: §

Przyjmuje się „Program Rozwoju Sportu do roku 2020”, zwany dalej „Programem”, stanowiący załącznik do uchwały. §
Koordynowanie i nadzorowanie Programu powierza się ministrowi właściwemu do spraw kultury fizycznej. ww w. rcl §
Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. 1) Prezes Rady Ministrów: E. Kopacz Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2015 r. poz. 349, 1240 i
Monitor Polski –2– Poz. 989 Załącznik do uchwały nr 150 Rady Ministrów z dnia 31 sierpnia 2015 r. (poz. 989) .go v.p l Załącznik do uchwały nr 150 Rady Ministrów z dnia 31 sierpnia 2015 r. ww w. rcl PROGRAM ROZWOJU SPORTU DO ROKU 2020 Warszawa, sierpień 2015 r. Monitor Polski –3– Poz. 989 SPIS TREŚCI v.p l
RAMY PRAWNE, ZGODNOŚĆ Z DOKUMENTAMI I REGULACJAMI UE ORAZ Z KRAJOWYMI DOKUMENTAMI STRATEGICZNYMI.................................................................. 9 1.
Ramy prawne ............................................................................................................................ 9 1.
Zgodność z dokumentami i regulacjami UE ............................................................................ 9 1.
Zgodność z krajowymi dokumentami strategicznymi ............................................................ 12
DIAGNOZA ...................................................................................................................................... 17 2.
Sport w gospodarce narodowej .............................................................................................. 17 2.
Aktywność fizyczna społeczeństwa ....................................................................................... 18 .go 2.2.
Wychowanie fizyczne i aktywność fizyczna dzieci i młodzieży..................................... 26 2.2.
Aktywność fizyczna osób starszych ................................................................................ 31 2.2.
Aktywność fizyczna osób niepełnosprawnych ................................................................ 32 2.
Organizacje sportowe i ich członkowie .................................................................................. 33 2.
Infrastruktura sportowo-rekreacyjna ...................................................................................... 38 2.4.
Sportowa infrastruktura treningowo-widowiskowa ........................................................ 44 2.4.
Infrastruktura sportowa lub rekreacyjna związana z transportem lub turystyką ............. 45 2.4.
Finansowanie infrastruktury sportowo-rekreacyjnej ....................................................... 47 2.
Sport wyczynowy ................................................................................................................... 54 w. rcl 2.5.
Liczba zawodników uprawiających sport wyczynowo ................................................... 54 2.5.
Wyniki w międzynarodowym współzawodnictwie sportowym w sportach olimpijskich ................................................................................................................................................... 60 2.5.
Organizacja i wyniki sportowe w sporcie młodzieżowym .............................................. 66 2.5.
Wsparcie procesu treningowego...................................................................................... 67 2.5.
System finansowania polskich związków sportowych .................................................... 69 2.5.
Stan organizacyjno-finansowy polskich związków sportowych ..................................... 71 2.5.
Organizacja sportu wyczynowego osób niepełnosprawnych .......................................... 73 2.5.
Zagrożenia dla uczciwości współzawodnictwa sportowego ........................................... 76
CELE ................................................................................................................................................. 81 Cel szczegółowy
Zapewnienie warunków i oferty dla powszechnego podejmowania aktywności fizycznej na każdym etapie życia. .............................................................................. 82 ww Priorytet 1.
Kształtowanie nawyku podejmowania aktywności fizycznej oraz podnoszenie sprawności fizycznej dzieci i młodzieży. .................................................................................. 83 Priorytet 1.
Promocja oraz ułatwianie godzenia aktywności fizycznej osób dorosłych z nauką oraz życiem zawodowym i osobistym. ...................................................................................... 87 Priorytet 1.
Wspieranie działań na rzecz integracji społecznej osób starszych poprzez aktywność fizyczną. .................................................................................................................. 90 Priorytet 1.
Tworzenie przestrzeni publicznej sprzyjającej podejmowaniu aktywności fizycznej. ................................................................................................................................... 92 Cel szczegółowy
Wykorzystanie sportu na rzecz budowy kapitału społecznego. .................... 96 Priorytet 2.
Wspieranie aktywności społecznej w obszarze sportu. ....................................... 96 Priorytet 2.
Przeciwdziałanie negatywnym zjawiskom w sporcie oraz promocja pozytywnych wartości kształtowanych przez sport. ........................................................................................ 99 Priorytet 2.
Wspieranie włączenia społecznego poprzez sport............................................. 104 Monitor Polski –4– Poz. 989 v.p l Cel szczegółowy
Poprawa warunków organizacyjno-prawnych dla rozwoju sportu oraz zwiększenie dostępności wykwalifikowanych zasobów kadrowych. ......................................... 109 Priorytet 3.
Usprawnienie systemu organizacyjnego oraz zasad finansowania sportu......... 109 Priorytet 3.
Zapewnienie otoczenia prawnego sprzyjającego rozwojowi sportu.................. 111 Priorytet 3.
Upowszechnienie zasad dobrego rządzenia w obszarze sportu. ........................ 112 Priorytet 3.
Przyjęcie zasad skutecznej współpracy Ministerstwa Sportu i Turystyki z polskimi związkami sportowymi. ............................................................................................ 114 Priorytet 3.
Poprawa dostępności wysoko wykwalifikowanych kadr w sporcie. ................. 117 Priorytet 3.
Prowadzenie polityki sportowej opartej na faktach. .......................................... 119 Cel szczegółowy
Wykorzystanie potencjału sportu na poziomie wyczynowym na rzecz upowszechnienia aktywności fizycznej lub promocji Polski na arenie międzynarodowej. ........ 123 .go Priorytet 4.
Wzmocnienie roli polskich związków sportowych jako podmiotów odpowiadających kompleksowo za rozwój i popularyzację dedykowanych sportów. ............ 123 Priorytet 4.
Zapewnienie optymalnych warunków dla rozwoju sportów o największym potencjale w zakresie upowszechnienia aktywności fizycznej lub promocji Polski na arenie międzynarodowej. ................................................................................................................... 127 Priorytet 4.
Wsparcie wykorzystania sportów o największym potencjale w zakresie upowszechnienia aktywności fizycznej lub promocji Polski na arenie międzynarodowej poprzez organizację imprez sportowych rangi międzynarodowej........................................... 133
SYSTEM WDRAŻANIA I MONITOROWANIA REALIZACJI CELÓW .................................. 136
PLAN FINANSOWY...................................................................................................................... 144 ww w. rcl
ZAŁĄCZNIKI ................................................................................................................................. 152 Monitor Polski –5– Poz. 989 COS DI PRS 2020 DSRK EFRR EFS FRKF FS GUS HEPA ICSD IPC w. rcl jst KE PRS 2020 PZPN pzs PTTK RP SIO TFUE UCI UE Stowarzyszenie Tenisistów Profesjonalnych (Association of Tennis Professionals) Centralny Ośrodek Sportu Dokument Implementacyjny Programu Rozwoju Sportu do roku 2020 Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju. Polska 2030 Trzecia Fala Nowoczesności Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego Europejski Fundusz Społeczny Fundusz Rozwoju Kultury Fizycznej Fundusz Spójności Główny Urząd Statystyczny aktywność fizyczna pozytywnie wpływająca na zdrowie (health enhancing physical activity) Międzynarodowy Komitet Sportu Głuchych (International Committee of Sports for the Deaf) Międzynarodowy Komitet Paraolimpijski (International Paralympic Committee) jednostki samorządu terytorialnego Komisja Europejska Program Rozwoju Sportu do roku 2020 Polski Związek Piłki Nożnej polskie związki sportowe Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze Rzeczpospolita Polska System Informacji Oświatowej Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej Międzynarodowa Unia Kolarska (Union Cycliste Internationale) Unia Europejska Unia Europejskich Związków Piłkarskich (Union of European Football Associations) Światowa Agencja Antydopingowa (World Anti-Doping Agency) Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organisation) Stowarzyszenie Tenisa Kobiet (Women’s Tennis Association) Zakład Badań Antydopingowych .go ATP v.p l WYKAZ SKRÓTÓW UEFA ww WADA WHO WTA ZBA Monitor Polski –6– Poz. 989 WSTĘP v.p l Program Rozwoju Sportu do roku 2020 (dalej: PRS 2020) jest pierwszym dokumentem strategicznym dotyczącym obszaru sportu, wpisującym się w nowy porządek zarządzania strategicznego, określony w ustawie o zasadach prowadzenia polityki rozwoju
PRS 2020 jest średniookresowym dokumentem strategicznym określającym cele, priorytety oraz kierunki interwencji. Dokument zastąpi obowiązującą Strategię rozwoju sportu w Polsce do roku
Wnioski z jej ewaluacji zostały wykorzystane w procesie przygotowywania PRS
.go Projektując schemat kierunków interwencji w ramach PRS 2020 przyjęto za cel zapewnienie maksymalnej zgodności dokumentu z obowiązującymi krajowymi dokumentami strategicznymi, wytycznymi Unii Europejskiej dotyczącymi obszaru sportu i aktywności fizycznej oraz Umową Partnerstwa regulującą zakres wsparcia ze środków unijnych w perspektywie finansowej 2014-
Efektem takiego podejścia jest uwzględnienie wielowymiarowości sportu i aktywności fizycznej oraz zapisanie w dokumencie takich działań, których realizacja będzie wymagała współpracy z podmiotami zewnętrznymi w stosunku do ministra właściwego do spraw kultury fizycznej. Podstawą do projektowanych działań są również wnioski z przygotowywanej diagnozy opartej o reprezentatywne, cykliczne i, w dużej mierze, porównywalne międzynarodowo badania statystyczne. w. rcl Niniejszy dokument prezentuje nowe podejście do sportu rozumianego jako ważny obszar polityki publicznej. W związku z powyższym, w PRS 2020 sport został przedstawiony w kontekście innych polityk, ze szczególnym uwzględnieniem zdrowia, edukacji, transportu, turystyki, planowania przestrzennego oraz rynku pracy i polityki społecznej, szczególnie w aspekcie potencjału sportu w budowaniu kapitału społecznego. Duży nacisk położono również na wprowadzenie w sporcie zasad zarządzania strategicznego, praktykowanych w innych obszarach polityk publicznych. W związku z wieloaspektowością zagadnień poruszonych w PRS 2020, w celu skutecznej realizacji dokumentu niezbędne jest prowadzenie zintegrowanych działań ponadresortowych, a także współpracy administracji rządowej, samorządowej oraz organizacji pozarządowych. ww Należy podkreślić, iż takie ujęcie sportu sprawia, że interwencja w tym obszarze staje się również zbilansowana ekonomicznie. Inwestycje w sport należy traktować przede wszystkim jako szeroko rozumianą prewencję zdrowotną oraz sprzyjanie postawom prospołecznym. Upowszechnianie podejmowania prozdrowotnej aktywności fizycznej obniża koszty przeznaczane na opiekę zdrowotną oraz ubezpieczenia socjalne, a także pozytywnie oddziałuje na pracowników, m.in. zmniejszając ilość absencji w pracy czy zwiększając efektywność i kreatywność. Ponadto sport pełni funkcję wychowawczą, szczególnie w odniesieniu do dzieci i młodzieży szkolnej. Nie do przecenienia jest również rola sportu jako istotnej gałęzi gospodarki w kontekście kreowania popytu na produkty i usługi okołosportowe (np. odzież, usługi turystyczne) oraz sprzyjania innowacyjności. Zgodnie z przyjętą optyką, wedle której interes społeczny jest celem nadrzędnym, ponoszenie 1 Ustawa z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2014 r. poz. 1649 oraz z 2015 r. poz. 349). Monitor Polski –7– Poz. 989 v.p l wydatków ze środków publicznych na sport wyczynowy jest uzasadnione jego rolą w upowszechnianiu aktywności fizycznej lub promocji Polski na arenie międzynarodowej. .go Sport jest istotnym obszarem polityki publicznej, którego oddziaływanie wykracza daleko poza ten obszar. Niniejszy dokument jest próbą połączenia interwencji w zakresie sportu wyczynowego oraz działań na rzecz upowszechniania aktywności fizycznej. Należy podkreślić, że aktywność fizyczna jest pojęciem szerszym niż sport i obejmuje nie tylko wyczynowe lub rekreacyjne uprawianie sportu, lecz również inne zachowania, takie jak taniec czy prace w domu i ogrodzie. Brak aktywności fizycznej wywołuje ewidentne negatywne skutki dla zdrowia. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) przyczynia się do chorób serca, cukrzycy, nowotworów oraz sprzyja nadwadze i otyłości, co w konsekwencji powoduje przedwczesną utratę sprawności oraz zwiększa ryzyko śmierci z powodu chorób cywilizacyjnych. W związku z tym, WHO prowadzi szereg działań promujących koncepcję HEPA – aktywności fizycznej pozytywnie wpływającej na zdrowie (health-enhancing physical activity), która uwzględnia możliwie wiele aspektów sprzyjania podejmowaniu aktywności fizycznej, m.in. poprzez działania w obszarze transportu, przestrzeni publicznej czy modelowanie zachowań w miejscu edukacji i pracy. Dołożono wszelkich starań, aby PRS 2020 był krajowym dokumentem promującym prozdrowotną aktywność fizyczną, zgodnie z kierunkiem wytyczonym w Europejskiej Strategii Aktywności Fizycznej WHO
Stosowane pojęcia w. rcl Efektem zapewnienia zgodności PRS 2020 z obowiązującymi nadrzędnymi krajowymi i europejskimi dokumentami strategicznymi było zastosowanie struktury pojęć, która nie opiera się wyłącznie na ustawie o sporcie. Celem takiego zabiegu była dbałość o spójność dokumentów strategicznych na każdym szczeblu, co powinno umożliwić realizację zadań przy wsparciu strategicznych partnerów rządowych oraz ułatwić jednostkom samorządu terytorialnego (dalej: jst) korzystanie z dofinansowania ze środków unijnych dla projektów w obszarze sportu i rekreacji. ustawa o sporcie Umowa Partnerstwa 2014-2020 terminologia Światowej Organizacji Zdrowia ww wytyczne Unii Europejskiej obowiązujące krajowe dokumenty strategiczne 2 pojęcia PRS 2020 badnia naukowe i statystyczne Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organisation, WHO), WHO European Region Physical Activity Strategy 2016-2025, projekt [kwiecień 2015 r.]. Monitor Polski –8– Poz. 989 v.p l W związku z powyższym, niezbędne wydaje się ramowe wyjaśnienie zastosowanych pojęć z obszaru sportu. sport –
wielopodmiotowa struktura organizacyjna, której istotą jest uprawianie sportu,
wszelkie formy aktywności fizycznej, które mają na celu wypracowanie lub poprawienie kondycji fizycznej i psychicznej lub osiągnięcie wyników sportowych na dowolnym poziomie współzawodnictwa; podejmowane zwykle w sposób zorganizowany, na zasadach określonych obowiązującymi regułami sportowymi,
konkretny typ współzawodnictwa, objęty przepisami jednej międzynarodowej federacji sportowej; dawniej: dyscyplina (sportu). .go aktywność fizyczna – pojmowane funkcjonalnie podejmowanie wysiłku fizycznego o charakterze umiarkowanym lub intensywnym, bez względu na cel lub motywację podejmowania tego wysiłku; aktywność fizyczna obejmuje zarówno wyczynowe lub rekreacyjne uprawianie sportu, lecz również inne zachowania, takie jak taniec czy praca w domu i ogrodzie. Pojęcie stosowane w dokumentach Światowej Organizacji Zdrowia oraz Komisji Europejskiej, ze szczególnym uwzględnieniem prozdrowotnego aspektu aktywności fizycznej, składające się na koncepcję HEPA (ang. health-enhancing physical activity, prozdrowotna aktywność fizyczna lub aktywność fizyczna pozytywnie wpływająca na zdrowie). w. rcl rekreacja – rodzaj sportowej aktywności fizycznej, który zasadniczo nie jest związany z uprawianiem sportu na zasadach określonych obowiązującymi regułami sportowymi; rekreacja podejmowana jest w przestrzeni rekreacyjnej lub na obiektach infrastruktury rekreacyjnej, np. spacer, zabawa na placu zabaw/w parku linowym, nordic walking itp. dyscyplina (sportu) – wyodrębniona część sportu rozumianego jako konkretny typ współzawodnictwa określony regułami sportowymi, np. piłka siatkowa plażowa (sport: piłka siatkowa), kolarstwo torowe (sport: kolarstwo) czy skoki narciarskie (sport: narciarstwo). sport dla wszystkich – rodzaj sportu określony obowiązującymi regułami sportowymi, uprawiany w celu utrzymania sprawności fizycznej, zdrowia psychicznego i dobrego samopoczucia, związany (choć niekoniecznie) z uczestnictwem w imprezach sportowych nastawionych najczęściej na masowe uczestnictwo; sport uprawiany niezawodowo (amatorsko, rekreacyjnie); zwany również jako: sport powszechny, sport rekreacyjny, sport masowy, sport amatorski. ww sport wyczynowy – rodzaj sportu określony obowiązującymi regułami sportowymi, uprawiany w celu osiągania jak najlepszych wyników w zawodach sportowych różnego szczebla poprzez prowadzenie systematycznego treningu; często – sport zawodowy, którego uprawianie jest formą pracy zarobkowej; dawniej: sport kwalifikowany. Ponadto, powołując się na wyniki badań statystycznych lub analitycznych, przytoczono stosowaną w nich terminologię nawet w przypadkach, gdy była ona niespójna z pojęciami stosowanymi w ustawach czy dokumentach strategicznych. Monitor Polski –9– Poz. 989 v.p l
RAMY PRAWNE, ZGODNOŚĆ Z DOKUMENTAMI I REGULACJAMI UE ORAZ Z KRAJOWYMI DOKUMENTAMI STRATEGICZNYMI 1.
Ramy prawne .go Dokument stanowi program rozwoju w rozumieniu art. 15 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2014 r. poz. 1649 oraz z 2015 r. poz. 349). Jak wskazuje art. 15 ust. 1 przedmiotowej ustawy Programy są dokumentami o charakterze operacyjno-wdrożeniowym ustanawianymi w celu realizacji średniookresowej strategii rozwoju kraju oraz strategii rozwoju, o których mowa w art. 9 pkt 3 ustawy. Zgodnie z przyjętymi w Planie uporządkowania strategii rozwoju z dnia 24 listopada 2009 r. założeniami dotyczącymi zoptymalizowania liczby dokumentów strategicznych, Rząd RP przyjął w drodze uchwał 9 strategii realizujących cele średnio- i długookresowej strategii rozwoju kraju będących „innymi strategiami rozwoju” w rozumieniu ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju. PRS 2020 jest ściśle powiązany z ww. dokumentami strategicznymi, w tym w szczególności ze Strategią Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020 oraz Strategią Rozwoju Kapitału Społecznego 2020, stanowiąc „program rozwoju” w rozumieniu ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju. w. rcl Najważniejszymi aktami prawnymi regulującymi obszar przewidzianych w PRS 2020 kierunków interwencji są: • • • • • • ww • ustawa z dnia 25 czerwca 2010 r. o sporcie (Dz. U. z 2014 r. poz. 715); ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2014 r. poz. 1118, z późn. zm.); ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. Nr. 256, poz. 2572, z późn. zm.); ustawa z 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (Dz. U. z 1991 r. Nr 46, poz. 203, z późn. zm.); ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855, z późn. zm.); ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2013 r. poz. 594, z późn. zm.); ustawa z dnia 20 marca 2009 r. o bezpieczeństwie imprez masowych (Dz. U. z 2013 r. poz. 611, z późn. zm.). 1.
Zgodność z dokumentami i regulacjami UE Unia Europejska nie posiada kompetencji do harmonizacji prawa państw członkowskich w zakresie realizacji polityki sportowej. Wprowadzone Traktatem Lizbońskim art. 6 oraz 165 TFUE dają UE możliwość realizacji działań mających na celu wspieranie, koordynowanie lub uzupełnianie działań państw członkowskich o wymiarze europejskim. Instytucje UE mogą więc przyjmować jedynie środki o charakterze zaleceń. Monitor Polski – 10 – Poz. 989 v.p l Instytucje UE takie jak Komisja, Rada oraz Parlament przyjęły szereg dokumentów stanowiących wskazówki dla państw członkowskich, w jaki sposób formułować politykę sportową, tak aby wychodziła naprzeciw wspólnym wyzwaniom. Należy podkreślić, że cele, priorytety i działania opisane w PRS 2020 wpisują się w te zalecenia. Przede wszystkim należy wskazać, że niniejszy dokument wspiera realizację priorytetu określonego w strategii Europa 20203, którym jest rozwój sprzyjający włączeniu społecznemu: wspieranie gospodarki o wysokim poziomie zatrudnienia, zapewniającej spójność społeczną i terytorialną. W szczególności w zakresie: zdobywania nowych umiejętności, wspierania zdrowia i aktywności osób starszych, równouprawnienia płci oraz rozwoju spójności społecznej. .go Podstawowym dokumentem, który określa strategiczne wytyczne dla roli sportu w Europie, jest sporządzona przez KE Biała Księga na temat Sportu
PRS 2020 wpisuje się w dużą część zagadnień, które z punktu widzenia Białej Księgi są kluczowe dla polityki sportowej w Europie. W tym kontekście dokument Komisji podkreśla znaczenie takich kwestii, jak: poprawa zdrowia publicznego poprzez aktywność fizyczną, konieczność walki z dopingiem, możliwość tworzenia kapitału ludzkiego poprzez sport, propagowanie wolontariatu, integracja społeczna poprzez sport, konieczność walki z nietolerancją i przemocą w sporcie oraz tworzenie zrównoważonego modelu finansowania sportu ze środków publicznych. w. rcl Przyjmowane przez Radę UE zalecenia oraz konkluzje skupiają się na poszczególnych wyzwaniach, opisując ich charakter oraz sugerując określone działania. Porównanie tych dokumentów z PRS 2020 pokazuje, że niniejszy program odnosi się do większości obszarów wskazywanych w dokumentach unijnych, dostosowując rozwiązania do polskich warunków. Wizja zawarta w PRS 2020 oraz potrzeba stworzenia dokumentu o takim charakterze, pokrywa się z zaleceniami Rady dot. promowania prozdrowotnej aktywności fizycznej
Oprócz opisu korzyści wynikających z aktywnego stylu życia, dokument zaleca również państwom członkowskim, aby dążyły do skutecznej polityki w dziedzinie prozdrowotnej aktywności fizycznej poprzez opracowanie międzysektorowego podejścia uwzględniającego takie obszary polityki, jak sport, zdrowie, edukacja, środowisko i transport, uwzględniając wytyczne UE dotyczące aktywności fizycznej oraz działając zgodnie z uwarunkowaniami krajowymi. Działania te powinny obejmować m.in. wdrażanie krajowych strategii. Postulat ten został powtórzony w podobnym kształcie w formie Konkluzji Rady
ww Należy dodać, że te same Konkluzje podkreślają znaczenie zachęcania do rozwoju inicjatyw sportowych na właściwym szczeblu – tak aby tworzyć bogatą oraz dostępną ofertę aktywności fizycznej wśród społeczeństwa oraz włączania zagadnień związanych z aktywnym starzeniem się do krajowych polityk. 3 Komunikat Komisji Europa
Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu, KOM

(2010)2020 wersja ostateczna, Bruksela, 03.03.2010 r. 4 Biała Księga na temat Sportu, KOM

(2007)397 wersja ostateczna, Bruksela, 11.07.2007 r. 5 Zalecenie Rady z dnia 26 listopada 2013 r. w sprawie propagowania we wszystkich sektorach prozdrowotnej aktywności fizycznej (2013/C 354/01). 6 Konkluzje Rady i przedstawicieli rządów państw członkowskich zebranych w Radzie z dnia 27 listopada 2012 r. w sprawie propagowania aktywności fizycznej sprzyjającej zdrowiu (2012/C 393/07). Monitor Polski – 11 – Poz. 989 .go v.p l Szczególnie istotna z punktu widzenia UE jest kwestia budowania kapitału społecznego i włączenia społecznego poprzez sport, która również znajduje odzwierciedlenie w PRS

Do tego zagadnienia odnosi się szereg konkluzji Rady. Państwa członkowskie podkreślają w nich, że dostępność sportu i udział w jego różnych aspektach są ważne dla rozwoju osobistego, poczucia tożsamości i przynależności, dobrego samopoczucia w aspekcie fizycznym i psychicznym, upodmiotowienia, kompetencji i sieci społecznych, komunikacji międzykulturowej i szans na rynku pracy
Ponadto Rada uznała, że angażując się w sport, młodzi ludzie nabywają konkretne umiejętności i kompetencje osobiste i zawodowe, które zwiększają ich szanse na zatrudnienie
Konkluzje wskazują również na konieczność wykorzystania potencjału sportu na rzecz wsparcia grup defaworyzowanych, w szczególności kobiet9 oraz osób niepełnosprawnych, którym należy zapewnić też odpowiednią infrastrukturę
Rada docenia także wartość wolontariatu sportowego w budowaniu kapitału społecznego
w. rcl Kolejnym zagadnieniem, które zajmuje istotne miejsce w dokumentach UE oraz w PRS 2020, jest kwestia uczciwości w sporcie. Państwa członkowskie wraz z innymi interesariuszami zebranymi na Forum Sportu 2012 r. dostrzegły, że ustawianie wyników sportowych stanowi jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla współczesnego sportu, podkreślając, że rozwiązanie tego problemu wymaga niezwłocznych, spójnych i skoordynowanych działań władz publicznych, ruchu sportowego i operatorów zakładów bukmacherskich
Konieczność podjęcia działań w tym zakresie została również potwierdzona w formie Konkluzji
Drugim istotnym wyzwaniem w zakresie uczciwości w sporcie jest kwestia walki z dopingiem. W dokumentach unijnych wskazuje się na potrzebę podjęcia działań w tym zakresie zarówno w sporcie wyczynowym, jak i rekreacyjnym
Zalecenia dotyczące najważniejszych wyzwań w sporcie przedstawił również Parlament Europejski w Sprawozdaniu w sprawie europejskiego wymiaru sportu
Dokument identyfikuje konieczne obszary interwencji oraz rekomenduje podjęcie działań m.in. państwom członkowskim. Zalecenia te pokrywają się z PRS 2020 w takich obszarach, jak: walka z dyskryminacją w sporcie ze względu na płeć, wpływ sportu na pomoc w powrocie do normalności młodzieży znajdującej się w trudnej sytuacji socjalnej, pozytywny wpływ sportu na zdrowie, umożliwienie uprawiania sportu wszystkim obywatelom w różnych lokalizacjach, umożliwienie osobom niepełnosprawnym uczestnictwa w sporcie, konieczność walki 7 ww Konkluzje Rady z dnia 18 listopada 2010 r. w sprawie roli sportu jako źródła i podstawy aktywnego włączenia społecznego (2010/C 326/04). 8 Konkluzje Rady w sprawie wpływu sportu na gospodarkę UE, a zwłaszcza na walkę z bezrobociem młodzieży i na zwiększanie włączenia społecznego (2014/C 32/03). 9 Konkluzje Rady z dnia 21 maja 2014 r. w sprawie równości płci w sporcie (2014/C 183/09). 10 Konkluzje Rady z dnia 18 listopada 2010 r. 11 Konkluzje Rady w sprawie roli wolontariatu sportowego w propagowaniu aktywności obywatelskiej (2011/C 372/06). 12 Deklaracja z Nikozji w sprawie walki z ustawianiem wyników sportowych, przyjęta podczas spotkania w ramach Europejskiego Forum Sportu oraz Nieformalnego Spotkania Ministrów UE odpowiedzialnych za sport w Nikozji (20.09.2012 r.). 13 Konkluzje Rady w sprawie walki z manipulowaniem wynikami sportowymi (2011/C 378/01). 14 Konkluzje Rady i przedstawicieli rządów państw członkowskich zebranych w Radzie z dnia 10 maja 2012 r. w sprawie walki z dopingiem w sporcie rekreacyjnym (2012/C 169/03). 15 Sprawozdanie w sprawie europejskiego wymiaru sportu, 18.11.2011 r. (2011/2087(INI)). Monitor Polski – 12 – Poz. 989 v.p l z dopingiem oraz korupcją w sporcie, rola kształcenia i odpowiednich kwalifikacji trenerów, zapewnienie bezpieczeństwa na stadionach. W Sprawozdaniu podkreślono także istotne znaczenie wolontariatu w sporcie, ważną rolę kariery dwutorowej oraz zauważono potencjał istniejący w sporcie dla integracji społecznej, zatrudnienia, czy zaangażowania obywatelskiego. 1.
Zgodność z krajowymi dokumentami strategicznymi .go PRS 2020 jest podstawowym elementem realizacji narzędzia
Poprawa warunków umożliwiających wzrost aktywności fizycznej i rozwój poprzez sport zapisanego w Dokumencie Implementacyjnym Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020: Narzędzia realizacji Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020, które wskazuje Ministra Sportu i Turystyki (ministra właściwego do spraw kultury fizycznej) jako podmiot wiodący odpowiedzialny za jego realizację. Wśród planowanych działań w ramach ww. narzędzia znajduje się m.in. dokonanie kompleksowej diagnozy stanu sportu w Polsce oraz stworzenie nowego dokumentu strategicznego wytyczającego kierunki rozwoju sportu – ewaluacja dotychczasowych kierunków działań i ich aktualizacja bądź przedefiniowanie zgodnie z wynikiem oceny. w. rcl Kierunki interwencji określone w Programie spójne są z głównym celem Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020, jakim jest rozwijanie kapitału ludzkiego poprzez wydobywanie potencjałów osób, tak aby mogły one w pełni uczestniczyć w życiu społecznym, politycznym i ekonomicznym na wszystkich etapach życia oraz celem szczegółowym 4: Poprawa zdrowia obywateli oraz efektywności systemu opieki zdrowotnej. Ponadto Minister Sportu i Turystyki (minister właściwy do spraw kultury fizycznej) został uwzględniony jako podmiot współpracujący w celu realizacji następujących narzędzi zapisanych w Dokumencie Implementacyjnym Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020: Narzędzia realizacji Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020: • • • ww • narzędzie 10: Różnicowanie form zajęć oraz dalsza indywidualizacja procesu kształcenia; narzędzie 11: Stworzenie modelu pracy z uczniem szczególnie zdolnym; narzędzie 14: Zwiększenie atrakcyjności zawodu nauczyciela, poprawa efektywności i jakości pracy nauczycieli oraz tworzenie bodźców dla pozostawania w zawodzie najlepszych nauczycieli; narzędzie 16: Wzmocnienie funkcji socjalnej i wczesno-interwencyjnej szkoły, poprzez zwiększenie wsparcia nakierowanego na wyrównanie deficytów w dostępie do usług publicznych, które może oferować szkoła oraz powrót do jej funkcji prewencyjnej; narzędzie 18: Rozwój postaw prozdrowotnych i prośrodowiskowych wśród dzieci i młodzieży; narzędzie 50: Zwiększenie skali i efektywności działań nakierowanych na zmniejszenie liczby zachorowań i zgonów poprzez profilaktykę chorób cywilizacyjnych, a w szczególności chorób o najwyższym wskaźniku umieralności; • • Monitor Polski Poz. 989 narzędzie 66: Promocja aktywności zawodowej i społecznej seniorów – „srebrna gospodarka”. v.p l • – 13 – Prozdrowotny oraz prospołeczny charakter aktywności fizycznej został uwzględniony również w innych obowiązujących dokumentach strategicznych. Program jest spójny z wytyczonym w Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju. Polska
Trzecia Fala Nowoczesności (dalej: DSRK) kierunkiem interwencji „Wzrost poziomu aktywności fizycznej społeczeństwa poprzez poprawę warunków umożliwiających jej uprawianie na każdym etapie życia”(w ramach celu 6 – Rozwój kapitału ludzkiego poprzez wzrost zatrudnienia i stworzenie „workfare state”), który obejmuje następujące działania: • poprawa stanu i dostępności infrastruktury sportowej, poprawa jakości zajęć wychowania fizycznego i zapewnienie warunków do uprawiania sportu w systemie edukacji, promocja aktywności fizycznej w społeczeństwie. .go • • Stworzenie odpowiednich regulacji prawnych służących powstawaniu nowych i zwiększeniu aktywności istniejących organizacji w obszarze sportu jest ponadto jednym z działań jakie przewiduje DSRK w ramach kierunku interwencji „Uproszczenie mechanizmów zrzeszania się ludzi poprzez ograniczenie procedur i obciążeń dla stowarzyszeń, fundacji i inicjatyw obywatelskich” (w ramach celu 11 – Wzrost społecznego kapitału rozwoju). w. rcl Program wpisuje się również w cele Strategii Rozwoju Kraju 2020 (średniookresowej strategii rozwoju kraju) w szczególności w następujących obszarach: • obszar strategiczny I. Sprawne i efektywne państwo, cel I.
Wzmocnienie warunków sprzyjających realizacji indywidualnych potrzeb i aktywności obywatela: o priorytetowy kierunek I.3.
Rozwój kapitału społecznego: zmiana roli publicznych instytucji kultury (bibliotek, domów kultury, etc.) oraz zwiększenie aktywności istniejących organizacji w dziedzinie sportu, w szczególności klubów sportowych; budowa nowych lub modernizacja istniejących, zreformowanych instytucji kultury i sportu; wspieranie instytucji kultury i sportu w ich roli integrowania społeczności lokalnej i pobudzania aktywności obywatelskiej; ww o priorytetowy kierunek I.3.
Zwiększenie bezpieczeństwa obywatela: kształtowanie świadomości zdrowotnej i zdrowego stylu życia poprzez promocję i edukację zdrowotną (zwłaszcza wśród osób o najniższym statusie społeczno-ekonomicznym) oraz wzrost poziomu aktywności fizycznej, ze szczególnym uwzględnieniem promocji aktywności fizycznej wśród dzieci i młodzieży; • obszar strategiczny III. Spójność społeczna i terytorialna: Monitor Polski – 14 – Poz. 989 v.p l o cel III.2 Zapewnienie dostępu i określonych standardów usług publicznych; (z uwzględnieniem usług sportu zaliczonych do usług społecznych). W Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2020, w ramach celu operacyjnego
Poprawa mechanizmów partycypacji społecznej i wpływu obywateli na życie publiczne, priorytet 2.
Rozwój i wzmacnianie zorganizowanych form aktywności obywatelskiej, ujęto kierunek działań w zakresie kompetencji ministra właściwego do spraw kultury fizycznej – 2.2.
Rozwój społecznego wymiaru sportu. W obrębie ww. kierunku planuje się w szczególności: • • • wspieranie działań, w tym wprowadzenie odpowiednich regulacji prawnych, służących powstawaniu nowych organizacji w obszarze sportu, w szczególności klubów sportowych; zmiany regulacji prawnych służących zwiększeniu aktywności działań organizacji sportowych; promowanie społecznej aktywności w obszarze sportu, w szczególności idei wolontariatu; wspieranie działań służących włączeniu społecznemu poprzez sport. .go • w. rcl Zagadnienie dostępu do infrastruktury sportowej oraz usług sportowych, rozumianych jako usługi publicznej, w kontekście działań na rzecz spójności terytorialnej, w szczególności skierowanych na obszary wiejskie, zostało podniesione w: Strategii Rozwoju Kraju 2020 (obszar strategiczny III. Spójność społeczna i terytorialna; cel III.2 Zapewnienie dostępu i określonych standardów usług publicznych)16, Krajowym Programie Reform na rzecz realizacji strategii Europa 2020 (obszar Infrastruktury dla wzrostu zrównoważonego – Rozwój i modernizacja infrastruktury społecznej, działanie 1.7.
Zapewnienie bardziej harmonijnego rozwoju usług społecznych w wymiarze terytorialnym), Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2010-2020: Regiony, Miasta, Obszary wiejskie (cel
Budowanie spójności terytorialnej i przeciwdziałanie marginalizacji obszarów problemowych; Problem rozwojowy 2.
Wspieranie obszarów wiejskich o najniższym poziomie dostępu mieszkańców do dóbr i usług warunkujących możliwości rozwojowe)17 oraz Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 (cel szczegółowy
Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej, priorytet 2.
Rozwój infrastruktury społecznej zapewniającej mieszkańcom obszarów wiejskich dostęp do dóbr i usług, kierunek interwencji 2.4.
Budowa i rozwój infrastruktury sportowej). ww Rozbudowa i wykorzystanie infrastruktury sportowej wpisują się również w cel
Strategia Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022 Zwiększenie integracji polityk publicznych z polityką bezpieczeństwa, podcel 4.
Integracja rozwoju społecznogospodarczego i bezpieczeństwa narodowego, kierunek interwencji 4.1.
Wspieranie rozwoju infrastruktury przez sektor bezpieczeństwa, którego główne działania obejmują dążenie, w miarę możliwości, do wspólnego wykorzystania infrastruktury zarówno dla celów 16 Strategia Rozwoju Kraju 2020 wymienia literalnie usługi sportu jako element usług społecznych. Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010-2020: Regiony, Miasta, Obszary wiejskie nie wymienia literalnie usług sportu w opisie działań w ramach ww. priorytetu rozwojowego, nie zaliczając ich do podstawowych obszarów usług publicznych, które są przedmiotem zainteresowania polityki regionalnej. 17 Monitor Polski – 15 – Poz. 989 v.p l obronności i bezpieczeństwa państwa, jak również dla regionu, np. obiektów sportu i rekreacji, kultury. .go Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska 2020” podnosi kwestię aspektu promocyjnego sportu (cel
Wzrost umiędzynarodowienia polskiej gospodarki, kierunek działań 4.
Promowanie gospodarki polskiej, polskich przedsiębiorstw oraz wizerunku Polski na arenie międzynarodowej, działanie 4.3.
Uspójnienie działań w obszarze promocji gospodarki z działaniami promocyjnymi z zakresu kultury, turystyki i sportu), zaś strategia „Sprawne Państwo 2020” – zagadnienie bezpieczeństwa imprez masowych w kontekście wydarzeń sportowych (cel
Zapewnienie wysokiego poziomu bezpieczeństwa i porządku publicznego, kierunek interwencji 7.
Przeciwdziałanie i zwalczanie przestępstw oraz zagrożeń dla bezpieczeństwa i porządku publicznego, działanie 7.2.
Zapewnienie bezpieczeństwa imprez masowych, w szczególności w odniesieniu do działań profilaktycznych skierowanych do najmłodszych propagujące ideę czystości rywalizacji sportowej, edukacji ukierunkowanej na poszanowanie drugiego człowieka oraz upowszechnianie postawy większego zrozumienia dla innych kultur, a także działań odnoszących się do zapewnienia ścisłej współpracy, koordynacji i bieżącego przepływu informacji pomiędzy właściwymi instytucjami). w. rcl Promocja transportu pieszego i rowerowego oraz upowszechnianie nowych form mobilności społeczeństwa, takich jak wydzielanie obszarów zamieszkania bez dostępu dla samochodów, w miejskich obszarach funkcjonalnych, co przyczynia się do zwiększenia codziennej aktywności fizycznej mieszkańców, jest jednym z celów Strategii Rozwoju Transportu do 2020 roku w ramach celu
Zintegrowany system transportu w Polsce, cel szczegółowy 4.
Transport miejski jako element zintegrowanego systemu transportowego, kierunek działania: zapewnienie równowagi pomiędzy zdolnością transportu do służenia rozwojowi ekonomicznemu a poszanowaniem środowiska naturalnego i zachowaniem jakości życia w przyszłości, działanie: promowanie komunikacji pieszej i rowerowej. Priorytetyzacja transportu pieszego i rowerowego (oraz transportu publicznego), w szczególności w centrach miast, jest jednym z kierunków wyznaczonych w projekcie Krajowej Polityki Miejskiej
Podnoszona jest konieczność stworzenia odpowiedniej infrastruktury oraz przyjaznej przestrzeni miejskiej, która skłaniałaby mieszkańców miast do podróży pieszych bądź rowerowych. ww Krajowa Polityka Miejska rekomenduje wspieranie działań prowadzących do postrzegania roweru jako samodzielnego środka transportu, co ma być realizowane przez tworzenie całościowej infrastruktury rowerowej w postaci m.in. wydzielonych dróg rowerowych, miejsc oraz urządzeń do parkowania rowerów przy zastosowaniu kompleksowego podejścia uwzględniającego eliminację nawet drobnych aspektów mogących zniechęcać do korzystania z rowerów (np. przerwanie ciągłości trasy rowerowej zagrażające bezpieczeństwu rowerzystów czy brak możliwości pozostawienia roweru w obszarze o ograniczonym ryzyku kradzieży, np. objętym monitoringiem wizyjnym). 18 Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju, Krajowa Polityka Miejska, projekt (wersja I), marzec 2014 r. Monitor Polski – 16 – Poz. 989 ww w. rcl .go v.p l Autorzy dokumentu argumentują, że także ruch pieszy musi być traktowany jako równoprawny sposób przemieszczania się. W rozwiązaniach przestrzennych i komunikacyjnych niezbędne jest uwzględnianie potrzeb pieszych – zarówno w obszarach śródmiejskich, jak i poza nimi – poprzez skracanie do minimum dróg dojścia, instalowanie udogodnień i niwelowanie barier, synchronizację sygnalizacji świetlnej itp. Monitor Polski – 17 – Poz. 989 v.p l
DIAGNOZA Podział rzeczowy obszarów diagnozy na sport wyczynowy, infrastrukturę sportową oraz sport powszechny (sport dla wszystkich) odzwierciedla obowiązujący podział polityk w zakresie rozwoju sportu. Należy jednak uznać, iż wprowadzenie bardziej zintegrowanego modelu zarządzania rozwojem wymienionych obszarów stanowi szansę dla podniesienia efektywności podejmowanych działań. 2.
Sport w gospodarce narodowej .go Na podstawie rachunku satelitarnego sportu dla Polski19 wartość całkowita popytu finalnego na dobra i usługi sportu wyniosła w 2008 r. 31,2 mld zł. W ujęciu względnym jest to równoważne udziałowi PKB sportu w całkowitym PKB Polski w roku 2008 na poziomie 2,23% (wzrost o 0,27 p. proc. w porównaniu z 2006 r.). Sekcjami działalności, które w największym stopniu tworzą PKB sportu są: usługi związane ze sportem, rekreacją i poprawą kondycji sportowej, edukacja, handel, usługi transportu, przemysł przetwórczy oraz budownictwo. w. rcl Największy udział w strukturze popytu na produkty sportowe stanowi spożycie gospodarstw domowych (42% popytu na dobra i usługi sportowe), instytucji rządowych i samorządowych (16,5%) oraz instytucji niekomercyjnych, w tym organizacji sportowych (16,5%). Wartość inwestycji związanych ze sportem przekroczyła 3,6 mld zł w roku 2008 wobec 1,5 mld zł w roku
Oznacza to wzrost udziału inwestycji „sportowych” z 6% całkowitego popytu na produkty sportowe w roku 2006 do prawie 12% w roku
Wzrost inwestycji związanych ze sportem wynikał przede wszystkim ze wzrostu nakładów na budowę obiektów sportowych. Zatrudnienie kreowane przez sport zostało obliczone na poziomie 2,1% ogólnej liczby pracujących w gospodarce narodowej w roku
W strukturze pracujących na rzecz sportu dominowały usługi związane z kulturą, rekreacją i sportem, sportowe usługi edukacyjne, przetwórstwo przemysłowe, budownictwo oraz handel hurtowy i detaliczny. Uzyskane wyniki rachunku satelitarnego sportu wskazują, iż sektor sportowy jest ważną częścią polskiej gospodarki, a wartość generowanego przez niego PKB systematycznie rośnie. Szeroko pojęty sektor sportowy zapewnia również prawie 300 tys. miejsc pracy. ww Według danych GUS20, 41,1% gospodarstw domowych ponosi wydatki na sport lub rekreację ruchową (wzrost w stosunku do 2008 r. o 12,2 p. proc.). Najbardziej znacząco wzrósł odsetek gospodarstw domowych ponoszących wydatki na udział w zajęciach sportowych i rekreacji ruchowej (w 2008 r. – 17,2% gospodarstw domowych; w 2012 r. – 29,9%). Znacząco wzrósł również udział gospodarstw domowych ponoszących wydatki na zakup sprzętu sportowego (z 8,9% do 15,8%). Prawie nie zmieniła się natomiast przeciętna wysokość rocznych 19 Rachunek Satelitarny Sportu dla Polski za 2008 rok, Warszawa 2013 r., raport wykonany na zlecenie Ministerstwa Sportu i Turystyki. 20 Główny Urząd Statystyczny, Uczestnictwo Polaków w sporcie i rekreacji ruchowej 2012 r., Warszawa 2013 r. Monitor Polski – 18 – Poz. 989 v.p l wydatków na sport i rekreację ruchową: w 2008 r. gospodarstwo domowe deklarujące ponoszenie wydatków na ten cel wydawało rocznie średnio 975 zł, a w 2012 r. – 1017 zł (w cenach bieżących). Na sport przeznacza się 0,08% krajowego budżetu (bez środków samorządowych). 2.
Aktywność fizyczna społeczeństwa w. rcl .go Systematyczne podejmowanie aktywności fizycznej jest niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Wysiłek fizyczny w odpowiedniej dawce ma pozytywny wpływ na pozostawanie w zdrowiu, zarówno fizycznym, jak i psychicznym. Wykształcenie nawyku podejmowania aktywności fizycznej, najlepiej już wśród dzieci, sprzyja zwiększeniu sprawności fizycznej oraz zachowaniu prawidłowej masy ciała. Jest to szczególnie istotne w świetle zachodzących zmian społeczno-demograficznych (tzw. starzenie się społeczeństwa, czyli rosnący udział w społeczeństwie osób starszych) oraz związanych ze stylem życia i pracy (upowszechnienie telewizji; masowe wykorzystanie komputerów do pracy i rozrywki; dominacja transportu samochodowego, a w związku z tym spędzanie dużej ilości czasu w pozycji siedzącej) skutkujących m.in. systematycznym wzrostem udziału osób otyłych w społeczeństwie. Wyniki ostatniego przeprowadzonego w Polsce Europejskiego Badania Zdrowia (European health interview survey, EHIS)21 wskazują, że ponad połowa Polaków (52,2%) miała przynajmniej nadwagę22, zaś 15,8% zaliczono do grupy osób otyłych
Z badań przeprowadzanych przez Instytut Matki i Dziecka24 w 2010 r. wynika, że problemy z nadmierną masą ciała dotyczą również dzieci i młodzieży: nadwagą lub otyłością charakteryzowało się 22% dzieci w wieku 11-12 lat, 18% 13-14-latków oraz 12% młodzieży w wieku 17-18 lat; szacuje się, że odsetek ten zwiększa się o około 2-3% na dekadę. Regularne podejmowanie aktywności fizycznej na wszystkich etapach życia wpływa na dłuższe pozostawanie w zdrowiu i większą sprawność fizyczną. Systematyczne ćwiczenia fizyczne sprzyjają również zachowaniu zdrowia psychicznego oraz aktywności społecznej, skutecznie ograniczając ryzyko wystąpienia stanów depresyjnych oraz przesuwając w czasie objawy demencji. Podsumowując, aktywność fizyczna jest najbardziej skutecznym sposobem opóźniania procesu starzenia się oraz czynnikiem zachowania zdrowia, mobilności i wydłużenia okresu aktywności funkcjonalnej w życiu codziennym osób starszych
ww Zgodnie z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia26, osoby zdrowe, dorosłe (w wieku 18–64 lat) powinny podejmować wysiłek fizyczny: − umiarkowany27, co najmniej 150 min. na tydzień lub 21 Główny Urząd Statystyczny, Stan zdrowia ludności Polski w 2009 r., Warszawa 2011 r. Wskaźnik BMI (Body Mass Index) powyżej
23 Wskaźnik BMI powyżej
24 Instytut Matki i Dziecka, Wyniki badań HBSC
Raport techniczny, Warszawa 2011 r. 25 Kozdroń E., Aktywność fizyczna w strategii działań w starzejącym się społeczeństwie, Warszawa 2014 r. 26 World Health Organization (WHO), Global Recommendations on Physical activity for Health, 2010 r. 27 Jako umiarkowany wysiłek fizyczny należy rozumieć aktywność prowadzącą do nieco wzmożonego oddychania oraz nieco przyspieszonej akcji serca, taką jak np.: jazda rowerem w regularnym tempie, pływanie w regularnym tempie lub gra w siatkówkę. 22 Monitor Polski – 19 – Poz. 989 v.p l − intensywny28, co najmniej 75 min. na tydzień lub − kombinację wysiłków umiarkowanych i intensywnych z dostosowaniem czasu trwania do intensywności. Zaleca się także podjęcie co najmniej 2 dni w tygodniu ćwiczeń zwiększających siłę i wytrzymałość mięśni (z udziałem dużych grup mięśniowych). .go Rekomendacje WHO dla osób w wieku 65 i więcej lat są takie same jak dla osób dorosłych w wieku 18-64 lata, jeśli chodzi o objętość wysiłku, z zastrzeżeniem, że aktywność osób starszych powinna być adekwatna do ich możliwości fizycznych. Osobom o ograniczonej mobilności zaleca się ćwiczenia na równowagę, pomagające zapobiegać upadkom (co najmniej 3 dni w tygodniu). w. rcl Natomiast dzieci i młodzież w wieku szkolnym (5-17 lat) powinna podejmować aktywność fizyczną codziennie, co najmniej 60 min. na umiarkowanym bądź intensywnym poziomie (np. wielokrotnie w przynajmniej 10-minutowych seriach) oraz w formie odpowiedniej do etapu rozwoju (zróżnicowanej i atrakcyjnej). Wskazana objętość obejmuje różne formy aktywności fizycznej, m.in. gry i zabawy ruchowe, zajęcia wychowania fizycznego w szkole, rekreacyjne uprawianie sportu oraz aktywność związaną z przemieszczaniem się. Większość wysiłków podejmowanych przez młodzież powinny stanowić formy aerobowe – takie jak np.: jazda na rowerze, bieganie, pływanie, jazda na rolkach. Zaleca się także wysiłki intensywne wzmacniające mięśnie i kości (co najmniej 3 dni w tygodniu). W prowadzonych przez GfK Polonia dla Ministerstwa Sportu i Turystyki badaniach29, odsetek Polaków w wieku 15-69 lat spełniających powyższe kryteria WHO dot. aktywności fizycznej kształtuje się na poziomie 18,5%. Wśród mężczyzn udział osób spełniających zalecenia jest większy niż w grupie kobiet (21,5% wobec 16%). Co do zasady, odsetek osób aktywnych w stopniu zalecanym przez WHO jest większy wśród osób młodych, zamożniejszych oraz posiadających wyższe wykształcenie. ww W badaniu przeprowadzonym przez GfK Polonia zapytano respondentów również o aktywność fizyczną związaną z przemieszczaniem się (spacer, jazda na rowerze, jazda na rolkach itp.). Wyniki pokazują, że prawie połowa Polaków w ogóle nie spaceruje30, nawet uwzględniając chodzenie związane z przemieszczaniem się (do pracy, sklepu itp.). Nawykowo – 5 i więcej dni w tygodniu – spaceruje 15,5% Polaków chodzących rekreacyjnie oraz 35% Polaków wykorzystujących chodzenie w celach przemieszczenia się z miejsca na miejsce. Pozostałą aktywność fizyczną w celach transportowych (jazda na rowerze, rolkach, hulajnodze itp.) podejmuje przynajmniej raz w tygodniu 19,5% Polaków, przy czym 28 Jako intensywny wysiłek fizyczny należy rozumieć aktywność prowadzącą do silnie wzmożonego oddychania oraz znacząco przyspieszonej akcji serca, taką jak np.: aerobik, szybki bieg lub szybkie pływanie. 29 Badanie aktywności fizycznej Polaków, GfK Polonia dla Ministerstwa Sportu i Turystyki, kwiecień oraz październik 2014 r. Przytoczone dane są uśrednionymi wynikami uzyskanymi w dwóch falach badania. Badanie jest badaniem ankietowym, opartym na deklaracjach osób badanych. Przytoczone wartości uwzględniają aktywność fizyczną podejmowaną w czasie wolnym. 30 Należało wskazać, czy w ostatnim tygodniu respondent chodził jednorazowo (nieprzerwanie) przez min. 10 minut. Monitor Polski – 20 – Poz. 989 v.p l większość robi to maksymalnie 2 razy w tygodniu, co może sugerować wykorzystanie w celach transportowo-rekreacyjnych podczas weekendu. Regularnie – 5 i więcej dni w tygodniu – poruszało się w ten sposób jedynie 5% respondentów. Według badań Eurobarometru31, w 2013 r. aż 52% Polaków (wzrost o 3 p. proc. w porównaniu z 2010 r.) odpowiedziało, że nigdy nie ćwiczy ani nie uprawia sportu, przy średniej dla ogółu krajów członkowskich wynoszącej 42% z pewną regularnością (od 1 do 4 razy w tygodniu) aktywność fizyczną wykazywało 23% Polaków, podczas gdy średnia dla całej Unii Europejskiej wynosiła 33%, zaś regularne ćwiczenia (5 razy w tygodniu i częściej) – 5% (średnia dla UE – 8%). Wykres 1: Częstotliwość uprawiania sportu w krajach Unii Europejskiej w 2013 r. .go 100% 90% 80% 70% 60% w. rcl 50% 40% 30% 20% 10% Szwecja Dania Finlandia Słowenia Austria Chorwacja Holandia Luksemburg Niemcy Belgia Irlandia Czechy Wielka Brytania Estonia Łotwa Słowacja EU-28 Francja Hiszpania Węgry Litwa Polska Cypr Grecja Rumunia Włochy Portugalia Malta Bułgaria 0% ww nie wiem nigdy rzadko regularnie często Źródło: Sport and Physical Activity, Special Eurobarometer 412, Bruksela 2014; opracowanie własne Pod względem podejmowania intensywnej aktywności fizycznej, Polska uzyskała wyniki zbliżone do średniej unijnej: 13% badanych w Polsce zadeklarowało podejmowanie intensywnej aktywności fizycznej min. 4 razy w tygodniu (średnia dla UE – 16%), zaś 27% 1-3 razy w tygodniu (średnia dla UE – 29%). Biorąc pod uwagę łączny udział badanych 31 Sport and Physical Activity, Special Eurobarometer 412, Bruksela 2014 r. Monitor Polski – 21 – Poz. 989 v.p l deklarujących podejmowanie intensywnego wysiłku fizycznego przynajmniej raz w tygodniu, zdecydowanie najwyższe wskaźniki osiągnęły kraje północnej Europy – Finlandia (63%), Szwecja (61%), Dania (60%) oraz Niemcy (58%). Ponadto 35% Polaków nie uprawiało też innej (pozasportowej) aktywności fizycznej (jazda rowerem z miejsca na miejsce, np. do pracy; taniec; praca w ogrodzie), a jedynie 8% robiło to regularnie. Dla porównania, 15% mieszkańców UE deklarowało regularne podejmowanie tego typu aktywności, zaś 30% – jej brak. Polska uplasowała się także na przedostatnim miejscu wśród badanych krajów pod względem odsetka osób spacerujących przynajmniej przez 10 minut przez min. 4 dni w tygodniu (41% wobec średniej UE – 60%). .go Zgodnie z wynikami badania Eurobarometru32, 10% Polaków spędza przeciętnie ponad 8,5 h dziennie siedząc; 22% siedzi przez 5,5 do 8,5 h, a 37% - od 2,5 do 5,5 h. Wyniki te są lepsze od średniej unijnej, prawdopodobnie ze względu na strukturę zatrudnienia w Polsce (duży udział rolnictwa i przemysłu w porównaniu do krajów UE-15, które charakteryzują się najwyższymi wartościami długotrwałego przebywania w pozycji siedzącej). Badania krajowe33 wskazują, że przeciętna osoba w wieku 15+ spędza w pozycji siedzącej prawie 5 godzin w dzień powszedni i ponad 4,5 godzin w dzień wolny od pracy. Ponad 6 godzin dziennie siedzi prawie 25% Polaków. Można założyć, że deklarowany wymiar czasu spędzanego w pozycji siedzącej jest zaniżony. w. rcl Analiza społeczno-demograficzna na poziomie całej UE34 potwierdziła, że najdłużej w pozycji siedzącej pozostają pracownicy biurowi. Można również dostrzec odwrotną korelację między czasem spędzanym w pozycji siedzącej a podejmowaniem aktywności fizycznej w wolnym czasie. Wyniki badań krajowych35 wskazują, że relatywnie więcej czasu w pozycji siedzącej spędzają pracownicy umysłowi wyższego szczebla, z wyższym wykształceniem, mieszkający w największych miastach. Dane GUS36 potwierdzają wyniki badania europejskiego. Regularne uczestnictwo w zajęciach sportowo-rekreacyjnych37 lub rekreacji ruchowej38 zadeklarowało 20,3% Polaków, zaś 25,6% – sporadyczne uczestnictwo. Oznacza to, że ponad połowa Polaków nie podejmuje żadnej aktywności fizycznej o charakterze sportowym lub rekreacyjnym w czasie wolnym. 32 ww Sport and Physical Activity, Special Eurobarometer 412, Bruksela 2014 r. Badanie aktywności fizycznej Polaków, GfK Polonia dla Ministerstwa Sportu i Turystyki, marzec 2015 r. Badanie jest badaniem ankietowym, opartym na deklaracjach osób badanych. 34 Sport and Physical Activity, Special Eurobarometer 412, Bruksela 2014 r. 35 Badanie aktywności fizycznej Polaków, GfK Polonia dla Ministerstwa Sportu i Turystyki, marzec 2015 r. Badanie jest badaniem ankietowym, opartym na deklaracjach osób badanych. 36 Główny Urząd Statystyczny, Uczestnictwo Polaków w sporcie i rekreacji ruchowej 2012 r., Warszawa 2013 r. 37 Za osoby regularnie uczestniczące uznano członków gospodarstw domowych deklarujących podejmowanie ćwiczeń min. 1 w tygodniu. Dane dot. młodzieży szkolnej z wyłączeniem aktywności na obowiązkowych lekcjach wychowania fizycznego. 38 Termin „rekreacja ruchowa” jest stosowany przez GUS, stąd jego obecność w analizie wyników badania. „Rekreacja ruchowa” obejmuje niezorganizowane formy aktywności fizycznej, w opozycji do „zajęć sportowych”, rozumianych jako zorganizowana forma aktywności fizycznej. 33 Monitor Polski – 22 – Poz. 989 .go v.p l Wyniki badania pokazują, że aktywność osób młodych (przed ukończeniem
roku życia) ma częściej charakter regularny, przy czym zdecydowanie najwyższa jest w grupie wiekowej 10-14 lat (77,8% deklaruje podejmowanie aktywności, a 51,1% – regularnie). Najmniejszy odsetek osób regularnie aktywnych charakteryzuje grupę w wieku 40 i więcej lat (11-12%). Warto zaznaczyć, że o ile sporadyczne uczestnictwo w zajęciach sportowych lub rekreacji ruchowej systematycznie maleje wraz z wiekiem (począwszy od grupy wiekowej 20-29 lat), o tyle odsetek osób regularnie podejmujących aktywność fizyczną jest na bardzo zbliżonym poziomie we wszystkich grupach wiekowych powyżej 40 lat, co świadczy o dużym znaczeniu wykształcenia nawyku uczestnictwa w sporcie lub rekreacji ruchowej. Ponadto nieznacznie rosnący odsetek ćwiczących regularnie wśród osób mających 60 i więcej lat może wskazywać na zależność od cyklu kariery zawodowej – dysponowanie czasem wolnym po przejściu na emeryturę. Wykres 2: Odsetek członków gospodarstw domowych uczestniczących w zajęciach sportowych lub rekreacji ruchowej wg grup wiekowych w 2012 r. 90% 80% 70% 60% 50% 40% w. rcl 30% 20% 10% 0% 5-9 lat 10-14 lat 15-19 lat 20-29 lat sporadycznie 30-39 lat 40-49 lat regularnie 50-59 lat 60 lat i więcej Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Uczestnictwo Polaków w sporcie i rekreacji ruchowej 2012 r., Warszawa 2013 r. ww Aktywność fizyczną w czasie wolnym regularnie podejmuje 22,7% mieszkańców miast oraz 16,4% mieszkańców wsi. Najwyższy odsetek osób regularnie uczestniczących w zajęciach sportowych lub rekreacji ruchowej charakteryzował największe ośrodki miejskie (powyżej 500 tys. mieszkańców) – 26,6%. Analizując dysproporcje między różnymi wartościami dla miast oraz obszarów wiejskich, warto pamiętać o odmiennej strukturze zatrudnienia na wsi, a tym samym odmiennej aktywności fizycznej w pracy39 (wśród pracujących mieszkańców obszarów wiejskich 78,2% wykonywało pracę, która według nich wymagała wysiłku fizycznego; w miastach analogiczny odsetek osób stanowił 56,5%). Analizując dane w podziale na badane kryteria, można stwierdzić, że grupami rzadziej uczestniczącymi w sporcie lub rekreacji były: 39 Badanie dotyczy tylko aktywności fizycznej podejmowanej w czasie wolnym. Monitor Polski • • • • kobiety (18,9% regularnie uczestniczących w tej grupie ogółem wobec 21,8% mężczyzn); osoby powyżej
roku życia (11-12% regularnie uczestniczących w tej grupie ogółem wobec 22,5% w grupie wiekowej 20-29 lat, 16,7% w grupie wiekowej 30-39 lat oraz ponad 37% w grupach 5-19 lat); osoby z wykształceniem zasadniczym zawodowym (8,6% regularnie uczestniczących w tej grupie ogółem); osoby niepełnosprawne (10,1% regularnie uczestniczących w tej grupie ogółem), pracownicy fizyczni (odpowiednio 13,5% osób wykonujących pracę wymagającą wysiłku fizycznego oraz 11,5% osób wykonujących pracę wymagającą intensywnego wysiłku fizycznie regularnie uczestniczących w tych grupach ogółem wobec 22,4% wśród osób, których praca nie wymaga wysiłku fizycznego); mieszkańcy wsi (16,4% regularnie uczestniczących w tej grupie ogółem wobec 22,7% w miastach ogółem i 26,6% w miastach o liczbie mieszkańców pow. 500 tys.). v.p l • Poz. 989 .go • – 23 – W stosunku do 2008 r., odsetek osób aktywnych wzrósł o 8,4 p. proc. Wzrost odsetka osób uczestniczących w sporcie i rekreacji ruchowej zaobserwowano zarówno wśród mężczyzn (o 8,8 p. proc), jak i kobiet (8,0 p. proc.). Nieznacznie bardziej zwiększył się on w miastach (9,6 p. proc) niż na obszarach wiejskich (6,4 p. proc.). Największy wzrost odnotowano wśród osób w wieku 5-9 lat (15,3 p. proc.). w. rcl Wyniki przeprowadzonego przez GUS badania budżetu czasu ludności40 wskazują, że 25,3% ludności Polski w wieku 15 i więcej lat poświęcała czas na ćwiczenia fizyczne. Osoby wykonujące tę czynność robiły to przeciętnie przez 1 godzinę i 26 minut dziennie. Nie wykazano istotnych różnic między płcią ani istotnych zmian w porównaniu z poprzednią edycją badania, która dotyczyła lat 2003-
Najpopularniejszymi zajęciami sportowo-rekreacyjnymi wśród Polaków były wg GUS jazda na rowerze (64,8% mężczyzn i 67,2% kobiet) i pływanie (42,1% mężczyzn i 37,8% kobiet). Następne pod względem popularności rodzaje aktywności różniły się w zależności od płci uczestników – mężczyźni preferowali piłkę nożną (36,7%), grę w piłkę siatkową (14,3%) i koszykową (10,3%) oraz wędkarstwo (13,3%), natomiast kobiety decydowały się na aerobik, fitness, jogę i gimnastykę (19,5%), taniec (16,5%), jogging, nordic walking (15,8%) oraz grę w piłkę siatkową (13,3%). ww Głównym motywem uczestnictwa Polaków w sporcie i rekreacji ruchowej wg GUS była przyjemność i rozrywka (66,0%; wzrost z 51,3% w 2008 r.)
Istotny czynnik stanowiła także chęć utrzymania kondycji fizycznej oraz zachowania właściwej sylwetki (dla 15,5% mężczyzn oraz 20% kobiet) oraz powody zdrowotne, które były najważniejsze dla 12,3% kobiet oraz 7,4% mężczyzn. Badanie europejskie42 pokazuje odmienne wyniki, jako że 59% 40 Główny Urząd Statystyczny, Budżet czasu ludności w 2013 r., Warszawa 2015 r.; Główny Urząd Statystyczny, Uczestnictwo Polaków w sporcie i rekreacji ruchowej 2012 r., Warszawa 2013 r.; respondenci musieli wybrać jeden główny motyw uprawiania sportu lub rekreacji ruchowej. 42 Sport and Physical Activity, Special Eurobarometer 412, Bruksela 2014; respondenci mogli podać kilka odpowiedzi. 41 Monitor Polski – 24 – Poz. 989 v.p l Polaków wskazało zdrowotną motywację ćwiczeń, a tylko 24% odpowiedziało, że robi to dla przyjemności. Ponadto Polska charakteryzowała się bardzo niskimi odsetkami odpowiedzi „dla relaksu” (16% wobec średniej UE-28 36%) oraz „aby być z przyjaciółmi” (9% wobec średniej UE-28 20%). Warto zwrócić uwagę na fakt, że Polacy uprawiają sport lub aktywność fizyczną nieformalnie43 – głównie w domu (37%), parku, ogólnodostępnej przestrzeni (35%) lub w drodze z domu do pracy/szkoły (24%); rzadziej niż przeciętnie w UE-28 podejmują aktywność fizyczną w miejscu specjalnie do tego przystosowanym (np. siłownia, klub fitness itp.), aczkolwiek trend jest rosnący (ze szczególnym uwzględnieniem wzrostu wskazań klubów fitness – z 3% w 2009 r. do 9% w 2013 r.). .go Należy również podkreślić fakt, że Polska charakteryzuje się jednym z najniższych w UE odsetków uprawiania sportu w klubach sportowych (5% wobec średniej UE-28 13%) oraz deklarowanego członkostwa w klubie sportowym (3% wobec średniej UE-28 12%). Aż 87% Polaków nie należy do żadnego klubu lub organizacji działającej, choćby częściowo, w obszarze sportu lub rekreacji. Dla porównania, członkami takich klubów jest ponad połowa Duńczyków i Szwedów. ww w. rcl Wśród głównych barier44 dla uprawiania sportu lub rekreacji ruchowej wymieniano: brak czasu (32,1%), brak zainteresowania, chęci lub preferowanie biernego wypoczynku (18,7%), stan zdrowia i przeciwwskazania lekarza (16,5%) oraz wiek (14,6%), przy czym badanie Eurobarometr45 wskazuje na jeszcze większy udział wskazań braku czasu (46%) jako głównej przyczyny braku aktywności fizycznej. Należy zwrócić uwagę na fakt, że w grupach najmłodszych (5–19 lat) głównymi przeszkodami były: brak organizatora zajęć lub odpowiednich obiektów w pobliżu miejsca zamieszkania (30% w grupie wiekowej 5-9 lat; 21,4% w grupie wiekowej 15-19 lat) oraz brak zainteresowania, chęci uczestniczenia w zajęciach sportowo-rekreacyjnych lub też preferowanie biernego wypoczynku (24,4% w grupie wiekowej 5-9 lat; 30,1% w grupie wiekowej 15-19 lat). Za niepokojące należy uznać tak częste wskazanie odpowiedzi o braku zainteresowania i chęci uczestniczenia w zajęciach sportowo-rekreacyjnych lub preferowaniu biernego wypoczynku. Fakt ten należy łączyć z pojawieniem się silnie oddziałujących na najmłodszych środków komunikacji i medialnego przekazu, które sprawiają, że naturalna, spontaniczna potrzeba ruchu przegrywa z siłą ich oddziaływania. Względy finansowe były istotne jedynie w przypadku 6,2% badanej populacji, choć znacznie częściej były wskazywane jako bariera dla młodszych grup wiekowych (15,718,5% w grupach wiekowych 5-19). Należy podkreślić, że 70% Polaków ocenia, że ich najbliższe sąsiedztwo daje wiele możliwości bycia aktywnym fizycznie
W porównaniu z 2009 r., Polska odnotowała w tym zakresie znaczący wzrost odpowiedzi pozytywnych (aż o 10 p. proc.), co jest potwierdzeniem 43 Sport and Physical Activity, Special Eurobarometer 412, Bruksela 2014 r. Główny Urząd Statystyczny, Uczestnictwo Polaków w sporcie i rekreacji ruchowej 2012 r., Warszawa 2013 r. Pojęcie „rekreacja ruchowa” jest stosowane jedynie w terminologii GUS. 45 Sport and Physical Activity, Special Eurobarometer 412, Bruksela 2014 r. 46 Ibidem 44 Monitor Polski – 25 – Poz. 989 v.p l zdecydowanej poprawy dostępności infrastruktury sportowej i rekreacyjnej. Podobny wzrost (o 13 p. proc.) odnotowano w kwestii zadowolenia z oferty lokalnych organizacji i klubów sportowych, aczkolwiek poziom pełnej satysfakcji w tym obszarze w Polsce (59%) jest wciąż niższy od średniej UE-28 (74%). Pozytywny trend dotyczył również oceny lokalnych władz – 38% Polaków uważa, że robią one wystarczająco dużo w kwestii zapewnienia możliwości podejmowania aktywności fizycznej przez obywateli (wzrost o 8 p. proc. w porównaniu z 2009 r.), przeciwnego zdania jest 48% obywateli (spadek o 4 p. proc.). Powyższą analizę można podsumować następującymi tezami dotyczącymi podejmowania aktywności fizycznej w Polsce: • w. rcl • Ponad połowa Polaków nie podejmuje żadnej aktywności fizycznej. W porównaniu do innych krajów Unii Europejskiej, w Polsce mało osób deklaruje podejmowanie pozasportowej aktywności fizycznej, w tym związanej z transportem (dojazdy do pracy). Polacy najczęściej podejmują aktywność fizyczną okazjonalnie lub podczas wypoczynku sobotnio-niedzielnego, rzadko uczestniczą w systematycznej aktywności fizycznej. Polacy sporadycznie korzystają z oferty klubów sportowych lub prywatnych organizatorów zajęć, aczkolwiek w przypadku tych ostatnich można zauważyć tendencję rosnącą. Integracyjny aspekt sportu w Polsce jest mało wykorzystywany. Wysiłek fizyczny podejmowany jest przeważnie w domu lub w pobliżu miejsca zamieszkania, a wybierane formy mają charakter niezorganizowany, najczęściej realizowany samodzielnie. Polacy rzadko wskazują przebywanie w grupie jako motywację do uprawiania sportu. Mniejszą aktywnością fizyczną cechują się mieszkańcy wsi, osoby niepełnosprawne, osoby bezrobotne, osoby z wykształceniem zasadniczym oraz kobiety. Należy jednak pamiętać, że w niektórych przypadkach ich mała aktywność fizyczna w czasie wolnym ma ścisły związek z wykonywaniem pracy wymagającej wysiłku fizycznego (np. praca w rolnictwie) lub sytuacją socjo-demograficzną danej grupy (większy udział osób starszych na obszarach wiejskich). Ocena możliwości uprawiania sportu w najbliższej okolicy oraz działań lokalnych władz i organizacji uległy znaczącej poprawie w ostatnich latach, lecz wciąż oferta lokalnych organizacji i klubów sportowych oceniana jest gorzej niż średnio w Unii Europejskiej. Warto zwrócić uwagę na wskazywanie braku zorganizowanych zajęć jako przyczyny nieuczestniczenia w sporcie wśród młodzieży szkolnej. Najczęściej podawaną barierą w uprawianiu sportu lub rekreacji jest brak czasu. W tym zakresie należy szczególnie zwrócić uwagę na osoby w wieku 20-49 lat – w tej grupie ponad połowa osób podaje brak czasu jako główną przyczynę niepodejmowania aktywności fizycznej. Dodatkowo, tę grupę często cechuje siedzący tryb życia. Najpopularniejszymi zajęciami sportowo-rekreacyjnymi są jazda na rowerze oraz pływanie. W dalszej kolejności, mężczyźni preferują sporty drużynowe, a kobiety – .go • • ww • • • Monitor Polski Poz. 989 sporty indywidualne poprawiające kondycję oraz sylwetkę (aerobik, fitness, bieganie, taniec). Rośnie odsetek ludzi otyłych oraz z nadwagą, we wszystkich grupach wiekowych. Regularne podejmowanie aktywności fizycznej w odpowiednim wymiarze, obok stosowania właściwej diety, przeciwdziała nadwadze i otyłości. v.p l • – 26 – 2.2.
Wychowanie fizyczne i aktywność fizyczna dzieci i młodzieży .go Aktywność fizyczna w dzieciństwie i młodości jest niezbędna dla prawidłowego rozwoju fizycznego, motorycznego, psychicznego i społecznego człowieka oraz dla zapobiegania zaburzeniom rozwoju i zdrowia, zwłaszcza otyłości i zaburzeniom układu ruchu. Odpowiedni poziom aktywności fizycznej w pierwszych dekadach życia zwiększa szansę na kontynuowanie jej w okresie dorosłości. Sprzyja to wydłużeniu okresu życia w zdrowiu, opóźnieniu procesów starzenia oraz zmniejszeniu ryzyka przedwczesnego rozwoju chorób przewlekłych i niepełnosprawności. ww w. rcl Wyniki badań przeprowadzonych w 2013 r. na zlecenie Ministerstwa Sportu i Turystyki przez Instytut Matki i Dziecka na reprezentatywnej grupie uczniów47 wykazały, że większość dzieci i młodzieży nie spełnia zaleceń WHO dot. minimalnego poziomu aktywności fizycznej
Zalecany poziom aktywności fizycznej (co najmniej 60 minut przez 7 dni w tygodniu wysiłki od umiarkowanych do intensywnych, w tym zajęcia wychowania fizycznego w szkole) osiągało tylko 21,5% młodzieży w wieku 11-17 lat (28,5% chłopców, 15,2% dziewcząt). Odsetek ten zmniejsza się z wiekiem – od 28,4% w wieku 11-12 lat do 13,5% w wieku 15-17 lat. Bardzo niski poziom aktywności fizycznej (2 dni w tygodniu lub mniej) dotyczył co czwartego nastolatka (17,4% chłopców, 29,1% dziewcząt). Ćwiczenia fizyczne o dużej intensywności w czasie wolnym, poza zajęciami szkolnymi, przez co najmniej 4 godziny w tygodniu (co można uznać za poziom zadowalający), wykonywało tylko 19,4% dzieci i młodzieży (25,9% chłopców, 13,7% dziewcząt). Mniej niż 2 godziny przeznaczała na te ćwiczenia aż ponad połowa nastolatków (47,6% chłopców, 68,6% dziewcząt). Analizując wyniki badań można zauważyć wyraźny spadek odsetka młodzieży spełniającej zalecenia wraz z wiekiem, przy czym tendencja spadkowa najmocniej rysuje się u dziewcząt. 47 Instytut Matki i Dziecka, Aktywność fizyczna młodzieży szkolnej w wieku 9-17 lat, Warszawa 2013 r. Por. s. 14 (do weryfikacji na późniejszym etapie); World Health Organization (WHO), Global Recommendations on Physical activity for Health, 2010 r. 48 Monitor Polski – 27 – Poz. 989 v.p l Wykres 3: Odsetek dzieci i młodzieży spełniających zalecane kryteria WHO dot. aktywności fizycznej w roku szkolnym 2012/13 40% 35% 30% 25% 20% 10% 5% 0% V klasa .go 15% VI klasa szkoła podstawowa I klasa II klasa gimnazjum chłopcy dziewczęta III klasa I klasa szkoła ponadgimnazjalna Źródło: Instytut Matki i Dziecka, Aktywność fizyczna młodzieży szkolnej w wieku 9-17 lat, Warszawa 2013 w. rcl Wyniki międzynarodowych badań HBSC (Health Behaviour in School-aged Children)49 dotyczące zachowań zdrowotnych młodzieży z 33 krajów europejskich oraz USA i Kanady, wykonywane w cyklu 4-letnim, w Polsce realizowane przez Instytut Matki i Dziecka, wskazują, iż na tle innych badanych krajów Polska plasuje się blisko średniej pod względem odsetka młodzieży spełniającej zalecane kryteria dotyczące umiarkowanej aktywności fizycznej w poszczególnych grupach wiekowych, natomiast osiągają jedne z najgorszych wyników pod względem intensywnej aktywności fizycznej (normy spełnia jedynie 30,6% uczniów przy średniej 46,1%)
ww Należy zauważyć, że w latach 1990-2010 odnotowano tendencję do zwiększania się odsetka młodzieży w wieku 11-15 lat, która przeznaczała na aktywność fizyczną, co najmniej umiarkowaną, codziennie 60 minut lub więcej. Mogło to być związane ze zwiększeniem liczby godzin lekcji wychowania fizycznego w szkole, bowiem równocześnie zmniejszył się odsetek młodzieży o zadowalającym poziomie intensywnej aktywności fizycznej podejmowanej w czasie wolnym, poza szkołą
Warto jednak podkreślić, że obecnie obowiązujący wymiar zajęć wychowania fizycznego w szkołach52 (maksymalnie 3 razy w tygodniu po 45 minut godzin dla uczniów szkół ponadgimnazjalnych oraz 4 razy 49 Social determinants of health and well-being among young people. Health Behaviour in School-aged Children (HBSC) study: International report from the 2009/2010 survey, WHO Regional Office for Europe, Kopenhaga 2012 r. 50 Instytut Matki i Dziecka, Aktywność fizyczna młodzieży szkolnej w wieku 9-17 lat, Warszawa 2013 r. 51 Woynarowska B., Mazur J. (red.), Tendencje zmian zachowań zdrowotnych i wybranych wskaźników zdrowia młodzieży szkolnej w latach 1990-2012, Instytut Matki i Dziecka, Wydział Pedagogiczny UW, Warszawa 2012 r. 52 Rozporządzenie MEN z dnia 7 lutego 2012 r. w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych (Dz. U. z 2012 r. poz. 204, z późn. zm.). Monitor Polski – 28 – Poz. 989 v.p l w tygodniu po 45 minut dla uczniów klas IV-VI szkoły podstawowej i uczniów gimnazjum) jest niewystarczający do spełniania podstawowych zaleceń WHO. Przy czym, w przypadku klas I-III szkoły podstawowej, nie można określić tygodniowej minimalnej liczby godzin zajęć wychowania fizycznego, ponieważ podziału godzin na poszczególne zajęcia dokonuje nauczyciel prowadzący kształcenie zintegrowane (wymiar 3 godzin tygodniowo w klasach I-III szkół podstawowych obowiązuje jedynie w przypadku realizacji zajęć wychowania fizycznego przez nauczycieli wychowania fizycznego, co dotyczy około 12% zajęć tego typu). .go Niestety, ze względu na niski poziom uczestnictwa w lekcjach wychowania fizycznego, duża część młodzieży nie podejmuje aktywności fizycznej nawet w zakresie obowiązkowych zajęć w szkole. Z raportu Najwyższej Izby Kontroli53 wynika, że w wybranym tygodniu roku szkolnego 2012/13 nie uczestniczyło czynnie w zajęciach wychowania fizycznego (łącznie nieobecni lub obecni niećwiczący) 15% uczniów w klasach IV-VI szkół podstawowych, 23% w gimnazjach oraz 30% w szkołach ponadgimnazjalnych. Tendencję spadku aktywności na lekcjach wychowania fizycznego wraz z wiekiem potwierdzają badania Instytutu Matki i Dziecka54 – w V klasie szkoły podstawowej 85% uczniów uczestniczyło we „wszystkich lub prawie wszystkich” lekcjach wf; w III klasie gimnazjum było to mniej niż 60%. Częściej regularnie ćwiczyli chłopcy (80%) niż dziewczęta (68%). w. rcl Wykres 4: Odsetek uczniów, którzy uczestniczyli we wszystkich lub prawie wszystkich lekcjach wychowania fizycznego w roku szkolnym 2012/13 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% ww V klasa VI klasa I klasa II klasa III klasa I klasa Źródło: Instytut Matki i Dziecka, Aktywność fizyczna młodzieży szkolnej w wieku 9-17 lat, Warszawa 2013 53 Wychowanie fizyczne i sport w szkołach publicznych i niepublicznych, Informacja o wynikach kontroli Najwyższej Izby Kontroli (nr ewid. 108/2013/P/12/067/KNO), Warszawa
Kontrola obejmowała 43 szkoły, do których uczęszczało 18 tys. uczniów. 54 Instytut Matki i Dziecka, Aktywność fizyczna młodzieży szkolnej w wieku 9-17 lat, Warszawa 2013 r. Monitor Polski – 29 – Poz. 989 v.p l Średnia odsetek uczniów zwolnionych przez dyrektora szkoły na podstawie opinii lekarza55 wynosiła w ww. szkołach odpowiednio: 2%, 5% i 11%. Badanie Instytutu Matki i Dziecka56 wykazało, że powszechne jest zwalnianie z lekcji wychowania fizycznego przez rodziców lub przez samych uczniów, a absencja rośnie wraz z wiekiem oraz jest częstsza u dziewcząt niż chłopców. Duża część uczniów krytycznie ocenia jakość zajęć – tylko 37% uważa je za ciekawe, a 63% chętnie w nich uczestniczy. .go Analizując dodatkowe czynniki57 można stwierdzić, że najważniejszymi uwarunkowaniami wpływającymi na prowadzenie (lub nieprowadzenie) aktywnego trybu życia są wzorce rodzinne oraz relacje w szkole. Rodzina uprawiająca sport lub wspierająca (emocjonalnie, niekoniecznie finansowo) dziecko w chęci aktywnego spędzania czasu jest bardzo ważnym czynnikiem warunkującym zachowania młodzieży. Można także zaobserwować korelację między aktywnością uczniów a ich dobrymi wynikami w nauce oraz dobrymi relacjami z rówieśnikami. Mniej aktywni są natomiast uczniowie odczuwający silny stres szkolny. Dzieci młodsze (9-letnie) odczuwają dużą chęć uczestniczenia w zajęciach sportowych, lecz często zajęcia szkolne są realizowane prowizorycznie (nie na sali gimnastycznej, bez przebierania się). W wolnym czasie dzieci pozostają aktywne w najbliższym sąsiedztwie domu, lecz zwraca uwagę fakt, że często bez opieki rodziców oraz w potencjalnie miejscach niebezpiecznych (np. ze względu na ruch uliczny). ww w. rcl Analizując przyczyny spadku aktywności fizycznej młodzieży w wieku gimnazjalnym58, zwraca się uwagę na fakt, że począwszy od etapu gimnazjalnego, młodzież znajduje się pod dużą presją czasu, m.in. ze względu na konieczność dojazdów do szkoły. Z związku z tym panuje powszechne przekonanie wśród nauczycieli i rodziców, że czas przeznaczany na sport poświęca się kosztem nauki, co może mieć negatywne skutki w rozwoju edukacyjnym młodzieży. Barierą jest również postępująca instrumentalizacja i profesjonalizacja aktywności fizycznej – regularne treningi są postrzegane jako środek do osiągnięcia określonych wyników sportowych, dostępny jedynie dla młodzieży o odpowiednich predyspozycjach sportowych. Można odnieść wrażenie, że brakuje oferty zajęć, która nie zakładałaby orientacji na wyniki sportowe; zatraca się również, szczególnie w miastach, spontaniczne podejmowanie aktywności fizycznej przy okazji spotkań towarzyskich, „wyjścia na podwórko”. Ponadto przez dużą część młodzieży aktywność fizyczna jest traktowana utylitarnie – jako sposób na utrzymanie ciała w odpowiedniej formie. Niestety, takie podejście znacznie zmniejsza odczuwaną radość z aktywności fizycznej. Należy także zwrócić uwagę, że sport nie jest postrzegany przez tę grupę wiekową jako atrakcyjny, wobec czego jego uprawianie nie sprzyja zdobywaniu akceptacji grupy rówieśniczej, co jest dla młodzieży bardzo ważne. Dziewczęta wskazują na swoistą „modę” na niećwiczenie na 55 Wychowanie fizyczne i sport w szkołach publicznych i niepublicznych, Informacja o wynikach kontroli Najwyższej Izby Kontroli (nr ewid. 108/2013/P/12/067/KNO), Warszawa
Kontrola obejmowała 43 szkoły, do których uczęszczało 18 tys. uczniów. 56 Instytut Matki i Dziecka, Aktywność fizyczna młodzieży szkolnej w wieku 9-17 lat, Warszawa 2013 r. 57 Ibidem. 58 Centrum Badań Społecznych, Instytut Studiów Społecznych, Uniwersytet Warszawski, (Bez)powrotnie utracona aktywność. Raport z badania gimnazjalistów pod kątem aktywności fizycznej, Warszawa 2014, raport wykonany na zlecenie Fundacji LOTTO Milion Marzeń oraz Ministerstwa Sportu i Turystyki. Monitor Polski – 30 – Poz. 989 v.p l zajęciach wychowania fizycznego, której powodem jest fakt, że aktywność fizyczna źle wpływa na starannie wypracowany wygląd. .go Wraz ze spadkiem poziomu uczestnictwa w aktywnościach rozwijających młodzież fizycznie postępuje spadek sprawności fizycznej młodych Polaków. Zjawisko to odzwierciedlają wyniki badań przeprowadzanych cyklicznie przez Akademię Wychowania Fizycznego w Warszawie od 1979 r. (powtarzane co 10 lat)
Obrazują one spadek sprawności dzieci i młodzieży w każdej grupie wiekowej oraz w zakresie każdej badanej sprawności motorycznej, zarówno wśród dziewcząt, jak i chłopców, i to pomimo utrzymującej się tendencji do zwiększania się wysokości ciała u obu płci. W latach 1999-2009 pogorszenie wyników dotyczyło sześciu spośród dziewięciu prób, regres w największym stopniu dotyczył gibkości, wytrzymałości i siły, w mniejszym stopniu szybkości biegowej. Tabela 1: Średnie wyniki w próbach sprawności 7-letnich chłopców w latach 1979-2009 Skok w dal z miejsca (cm) Bieg na dystansie 50 m (sek.) Czas utrzymania zwisu na drążku (sek.) 1979 r. 1989 r. 1999 r. 2009 r. 129 129 120 109 10,6 10,6 11,1 11,7 16,9 6,9 w. rcl Źródło: Wolański N., Dobosz J., Tendencja przemian motoryczności człowieka (międzydekadowe zmiany efektywności), [w]: Wilczewski A. (red.), Uwarunkowania rozwoju dzieci i młodzieży wiejskiej. AWF w Warszawie, Wydział Wychowania Fizycznego i Sportu w Białej Podlaskiej, Biała Podlaska 2012 Obniżony poziom aktywności fizycznej, skutkujący nierzadko nadwagą i otyłością, jest efektem dużej liczby godzin przeznaczanych przez młodzież na tzw. zachowania sedenteryjne (wykonywane w unieruchomieniu ciała, zwykle w pozycji siedzącej). W czasie wolnym, w dniach szkolnych, aż 66% młodzieży spędzało 2 i więcej godzin dziennie na oglądaniu telewizji, 55% przez minimum 2 godziny korzystało z komputera, a 44% poświęcało tyle czasu na granie w gry komputerowe lub konsolowe
Należy przy tym pamiętać, że dodatkowo młodzież spędza przynajmniej kilka godzin dziennie w pozycji siedzącej w szkole. Powyższą analizę można podsumować następującymi tezami dotyczącymi aktywności fizycznej dzieci i młodzieży w Polsce: Zdecydowana większość dzieci i młodzieży nie spełnia zaleceń WHO dot. minimalnego poziomu aktywności fizycznej niezbędnej do prawidłowego rozwoju psychofizycznego. Odsetek młodzieży podejmującej aktywność fizyczną w zalecanej dawce maleje wraz z wiekiem; jest także wyraźnie niższy wśród dziewcząt. Szczególnie niski odsetek dzieci i młodzieży spełnia zalecenia dotyczące intensywnej aktywności fizycznej. Ok. 1/5 dzieci i młodzieży regularnie nie uczestniczy w zajęciach wychowania fizycznego (odsetek niećwiczących rośnie wraz z wiekiem, ww • • 59 Wolański N., Dobosz J., Tendencja przemian motoryczności człowieka (międzydekadowe zmiany efektywności), [w]: Wilczewski A. (red.), Uwarunkowania rozwoju dzieci i młodzieży wiejskiej. AWF w Warszawie, Wydział Wychowania Fizycznego i Sportu w Białej Podlaskiej, Biała Podlaska 2012 r. 60 Instytut Matki i Dziecka, Wyniki badań HBSC
Raport techniczny, Warszawa 2011 r. Monitor Polski • jest wyższy wśród dziewcząt). Zajęcia wf przez znaczną część uczniów są uważane za nieciekawe i nieatrakcyjne. Drastyczny spadek poziomu aktywności fizycznej cechuje dziewczęta w wieku gimnazjalnym. Okres ten charakteryzuje się szczególną dbałością o akceptację grupy rówieśniczej, a sport i aktywność fizyczna nie jest postrzegana jako wyznacznik atrakcyjności
Zauważa się również negatywne tendencje rówieśników do krytycznego oceniania wyglądu oraz sprawności dziewcząt wchodzących w wiek dojrzewania. Dużą rolę w kreowania nawyku podejmowania aktywności fizycznej wśród dzieci i młodzieży odgrywa wsparcie rodziny (emocjonalne; wspólne podejmowanie aktywności; przekazywanie wzorców). W związku z ekspansją rozrywek elektronicznych, wymuszających spędzanie czasu w pozycji siedzącej, należy zwrócić szczególną uwagę na podniesienie atrakcyjności zajęć sportowych, co umożliwiłoby podejmowanie aktywności sportowej przez dzieci i młodzież w większym wymiarze. .go • Poz. 989 v.p l • – 31 – 2.2.
Aktywność fizyczna osób starszych w. rcl Aktywność fizyczna jest najbardziej skutecznym, spośród znanych dotychczas, sposobem opóźniania procesów starzenia się i czynnikiem zachowania zdrowia oraz − co w przypadku osób w podeszłym wieku wydaje się najważniejsze − mobilności i wydłużenia okresu aktywności funkcjonalnej w życiu codziennym. Zdrowe starzenie się stanowi wyzwanie zarówno dla strategii działań w starzejącej się Europie, jak również w starzejącym się społeczeństwie polskim
Na konieczność podjęcia interwencji w tym kierunku w odniesieniu do polskiego społeczeństwa wskazują prognozy demograficzne GUS. Pomimo, iż przewiduje się, że w roku 2050 liczba ludności Polski wyniesie 33 mln 951 tys., (w odniesieniu do 2013 r., zmniejszenie liczby ludności o 4,55 miliona tj. o 12%) to osoby w wieku 65 lat i więcej życia będą stanowiły prawie 1/3 populacji (wzrost o 5,4 miliona w porównaniu do 2013 r.). ww Ponadto na skutek poprawy warunków życia wydłuża się średnia prognozowana długość życia Polaków, która dla mężczyzn urodzonych w 2012 r. wynosiła 72,7 lat, a dla kobiet – 81,0 lat. W ciągu 12 lat, od 2000 r., przeciętne dalsze trwanie życia wzrosło o 3 lata, zarówno dla mężczyzn, jak i dla kobiet. Coraz dłuższe życie ludzkie niesie ze sobą problemy zdrowotne, którym należy zapobiegać oraz łagodzić ich wpływ na codzienne funkcjonowanie. Wraz z wiekiem obniża się również potencjał biologiczny człowieka: zmniejsza się wydolność tlenowa oraz masa i moc mięśni szkieletowych, co znacząco utrudnia wykonywanie nawet najprostszych czynności (odsetek występowania niepełnosprawności wzrasta w starszych grupach wiekowych, osiągając prawie 50% u osób powyżej
roku życia). 61 Centrum Badań Społecznych, Instytut Studiów Społecznych, Uniwersytet Warszawski, (Bez)powrotnie utracona aktywność. Raport z badania gimnazjalistów pod kątem aktywności fizycznej, Warszawa 2014 r., raport wykonany na zlecenie Fundacji LOTTO Milion Marzeń oraz Ministerstwa Sportu i Turystyki 62 Kozdroń. E Aktywność fizyczna w strategii działań w starzejącym się społeczeństwie, Warszawa 2014 r. Monitor Polski – 32 – Poz. 989 v.p l Regularne ćwiczenia fizyczne są nie tylko potencjalnym czynnikiem zapobiegającym starzeniu się, ale także pozytywnie wpływają na sprawność umysłową osób w podeszłym wieku. Niestety, wg badania Polsenior 201163, mniej niż 40% osób starszych po
roku życia podejmuje regularną rekreacyjną aktywność fizyczną64, a odsetek ten systematycznie obniża się wraz z wiekiem. Badanie wskazuje jednoznacznie, iż styl życia polskich seniorów można określić jako bierny i monotonny
W związku z powyższym, podjęcie wyzwań demograficznych związanych ze starzeniem się populacji wymaga nie tylko działań na rzecz zmian w systemie opieki zdrowotnej, ale również w zakresie promocji wszelkich form aktywności ludzi starszych. 2.2.
Aktywność fizyczna osób niepełnosprawnych w. rcl .go Według szacunków GUS66, liczba osób niepełnosprawnych w Polsce w 2009 r. wynosiła 5,3 mln. Ta liczba obejmuje osoby posiadające orzeczenie o niepełnosprawności (tzw. niepełnosprawność prawna) i/lub osoby deklarujące poważne ograniczenia w wykonywaniu zwykłych czynności (tzw. niepełnosprawność biologiczna). Prawne orzeczenie o niepełnosprawności posiadało 4,2 mln osób, niepełnosprawność biologiczną zadeklarowało 2,6 mln (w tym 1,5 mln – obie te cechy). Ogółem, udział osób niepełnosprawnych wg powyższego kryterium w łącznej liczbie ludności wyniósł prawie 14%. Najczęstszą przyczynę niepełnosprawności stanowią schorzenia układu krążenia, narządów ruchu oraz neurologiczne. W populacji osób w wieku 15 lat i więcej najliczniejszą grupę stanowią niepełnosprawni z dysfunkcjami narządu ruchu. Wyniki badania Uczestnictwo Polaków w sporcie i rekreacji ruchowej, przeprowadzonego przez GUS w 2012 r.67, pokazują, że 25,8% osób niepełnosprawnych68 uczestniczy w zajęciach sportowych lub rekreacji ruchowej. Odsetek ten wzrósł o 3,1 p. proc. W porównaniu z poprzednią edycją badania w 2008 r. i jednocześnie był o 20,1 p. proc. niższy od wartości dla ogółu ludności. Spośród wszystkich ćwiczących osób niepełnosprawnych, 39,2% zadeklarowało regularne uczestnictwo w zajęciach. Wśród aktywności sportowo-rekreacyjnych podejmowanych przez osoby niepełnosprawne, zdecydowanie największą popularnością cieszy się jazda na rowerze – uprawia ją 52,9% aktywnych osób niepełnosprawnych (oraz aż 92,8% dzieci z orzeczeniem o niepełnosprawności). Wśród popularnych form aktywności należy wymienić również 63 ww Rowiński R., Dąbrowski A, Aktywność fizyczna Polaków w wieku podeszłym, w: Mossakowska. M, Więcej. A, Błędowski. P, Aspekty medyczne, psychologiczne, socjologiczne i ekonomiczne starzenia się ludzi w Polsce, Poznań 2012 r. 64 Osoby określane jako podejmujące regularnie rekreacyjną aktywność fizyczną to te, które przynajmniej raz w tygodniu wykonują jedną z następujących aktywności: kilkugodzinne spacery, piesze wycieczki w dużej odległości od domu lub miejsca pobytu, ćwiczenia gimnastyczne, aerobik, jazda na rowerze, bieganie, pływanie, jazda na nartach, gry zespołowe, żeglarstwo, jeździectwo, tenis ziemny, tenis stołowy lub taniec. 65 Kozdroń E., Aktywność fizyczna w strategii działań w starzejącym się społeczeństwie, Warszawa 2014 r. 66 Główny Urząd Statystyczny, Stan zdrowia ludności Polski w 2009 r., Warszawa 2011 r. 67 Główny Urząd Statystyczny, Uczestnictwo Polaków w sporcie i rekreacji ruchowej 2012 r., Warszawa 2013 r. 68 w badaniu GUS dot. uczestnictwa w sporcie i rekreacji ruchowej, osoby niepełnosprawne zostały wyróżnione jedynie wg kryterium prawnego (orzeczenia o niepełnosprawności). Monitor Polski – 33 – Poz. 989 v.p l pływanie (21,8%), ogólnorozwojowe zajęcia ruchowe i poprawiające kondycję fizyczną (21,2%) oraz jogging i nordic walking (18,6%). Na tle preferencji osób sprawnych wybory dotyczące konkretnych sportów podejmowane przez niepełnosprawnych różnią się przede wszystkim w znacznie częstszym wskazywaniu na formy marszowe. Im wyższy jest stopień niepełnosprawności, tym częściej ta odpowiedź jest wskazywana. Wyższe niż u osób sprawnych procentowe zainteresowanie dotyczy także zajęć ogólnorozwojowych, wędkarstwa i szachów, czyli form rekreacji w niewielkim stopniu związanych z aktywnością fizyczną. .go Problemy ze stanem zdrowia są immanentną cechą osób niepełnosprawnych, które właśnie tę przyczynę podają jako główny (najczęstszy) powód braku uczestnictwa w zajęciach sportowych lub rekreacji ruchowej (55,1%). Może to wynikać z interpretacji, iż aktywność fizyczna przeznaczona jest jedynie dla osób w pełni zdrowych i sprawnych. Związane jest to z brakiem wiedzy o formach aktywności, które są korzystne i jednocześnie dostępne dla osoby niepełnosprawnej (ze szczególnym uwzględnieniem rehabilitacji ruchowej) oraz małym wyborem sportów możliwych do uprawiania. 2.
Organizacje sportowe i ich członkowie w. rcl „Sport, turystyka, rekreacja, hobby” to najczęściej deklarowana przez organizacje pozarządowe w Polsce dziedzina działalności statutowej, określona według najważniejszego pola działalności organizacji. Dziedzinę tę na pierwszym miejscu wskazało 24 tys. organizacji (30%), z czego 17,7 tys., czyli 22% wszystkich aktywnych organizacji, stanowiły stowarzyszenia kultury fizycznej i związki sportowe
Mimo że organizacje kultury fizycznej, a w szczególności kluby sportowe, stwarzają ogromne możliwości dla budowy kapitału ludzkiego i kapitału społecznego, ich liczba w stosunku do liczby mieszkańców jest w Polsce wyraźnie niższa w porównaniu do większości krajów Unii Europejskiej. ww Według danych GUS70, w 2012 r. funkcjonowało w Polsce 14 307 klubów sportowych. Na 100 tys. mieszkańców przypadało więc 37 tego typu organizacji. Warto podkreślić, że lepsza sytuacja pod tym względem jest na obszarach wiejskich (43 kluby na 100 tys. mieszkańców) niż w miastach (33 kluby na 100 tys. mieszkańców). Dla porównania, w Niemczech było ich ponad dwukrotnie więcej

(110)71, w Holandii – prawie czterokrotnie więcej

(150)72, zaś we Francji – ponad siedmiokrotnie więcej

(275)73. 69 Trzeci sektor w Polsce. Stowarzyszenia, fundacje, społeczne podmioty wyznaniowe, samorząd zawodowy i gospodarczy oraz organizacje pracodawców w 2010 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2013 r. 70 Bank Danych Lokalnych GUS, dostęp: kwiecień 2014 r.; suma liczby klubów sportowych, łącznie z klubami resortów obrony narodowej i spraw wewnętrznych, SALOS, UKS oraz wyznaniowymi (źródło: sprawozdanie KFT-1. Sprawozdanie działalności klubu sportowego). 71 Deutscher Olympischer Sport Bund, Bestandserhebung 2013 r. 72 Ledentalrapportage 2012, Nederlands Olympisch Comité * Nederlandse Sport Federatie (NOC*NSF), liczba ludnośsci (2012 r.) za: Eurostat. 73 Colin Miège, Julian Jappert (red.), Think-tank Sport et citoyenneté, L’organisation du sport dans les Etats membres de l’Union européenne, Sammur 2013; liczba ludnośsci (2012 r.) za: Eurostat. Monitor Polski – 34 – Poz. 989 v.p l Największy wzrost liczby klubów sportowych odnotowano w latach 2002-2006 (z 8,8 tys. do 13 tys.), w następnych latach liczba podlegała nieznacznym wahaniom. Przyrost ten wynikał w dużej mierze z powołania nowej formy prawnej – uczniowskich klubów sportowych (UKS), które zastąpiły ówczesne szkolne kluby sportowe niebędące osobami prawnymi. .go O niewykorzystywanym potencjale, jakim dysponują kluby sportowe, świadczy też ogólna liczba osób deklarujących członkostwo w tego typu organizacjach w porównaniu do liczby ludności. Mimo dużego potencjału demograficznego, polskie organizacje sportowe deklarowały w 2012 r. jedynie 922 tys. zarejestrowanych członków74, co oznacza 24 członkostwa na 1000 mieszkańców. Osoby ćwiczące stanowiły zdecydowaną większość (98%) członków klubów sportowych. Na 1 klub sportowy przypadało na obszarach wiejskich 51 członków, a w miastach – 78. W innych krajach europejskich liczba członkostw w klubach sportowych na 1000 mieszkańców jest zdecydowanie wyższa – we Francji wynosi 26875, w Holandii – 31276, a w Niemczech – 34177. Wykres 5: Liczba klubów sportowych oraz członkostw w klubach sportowych w odniesieniu do liczby ludności 350 300 250 200 w. rcl 150 100 50 liczba klubów sportowych na 100 tys. mieszkańców liczba członkowstw w klubach sportowych na 1000 mieszkańców 0 Polska Niemcy Holandia Francja Źródło: jak wskazano powyżej dla poszczególnych krajów; obliczenia własne ww Warto również zwrócić uwagę, że liczba członków klubów sportowych nie koresponduje z ogromnym wzrostem popularności sportowych imprez masowych, w szczególności biegów ulicznych oraz maratonów rowerowych na rowerach górskich. Przykładowo, w ciągu ostatnich 8 lat liczba zawodników, którzy ukończyli Maraton Warszawski, wzrosła prawie 4-krotnie, zaś Półmaraton Warszawski – aż 10-krotnie. Systematycznie rośnie również liczba organizowanych biegów ulicznych. Dużą popularnością cieszą się także imprezy triathlonowe oraz masowe biegi narciarskie. 74 Łączna liczba członków klubów sportowych, uczniowskich klubów sportowych oraz wyznaniowych klubów sportowych za: Kultura fizyczna w Polsce w latach 2011 i 2012, Główny Urząd Statystyczny, WarszawaRzeszów 2013 r. 75 Les chiffres-clés du sport, Ministère des sports, de la jeunesse, de l’éducation populaire et de la vie associative, Paris 2013; liczba ludności (2012 r.) za: Eurostat. 76 Ledentalrapportage 2012, Nederlands Olympisch Comité * Nederlandse Sport Federatie (NOC*NSF); liczba ludności (2012 r.) za: Eurostat. 77 Deutscher Olympischer Sport Bund, Bestandserhebung 2013. Monitor Polski – 35 – Poz. 989 v.p l Wykres 6: Liczba uczestników (zawodników, którzy ukończyli zawody) wybranych sportowych imprez masowych w latach 2005-2014 12 000 10 000 8 000 6 000 4 000 2 000 0 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 .go 2005 Maraton Warszawski Poznań Maraton Półmaraton Warszawski Herbalife Triathlon (1/2 Ironman) Bieg Piastów (50 CT) Bieg Piastów (25 CT) Źródło: strony internetowe organizatorów, www.worldloppet.com; opracowanie własne w. rcl Fenomenem ostatnich lat jest rosnąca popularność kolarskich maratonów MTB. Od kilku lat w Polsce organizowanych jest kilka-kilkanaście cyklów zawodów, z których każdy składa się z od kilku do kilkunastu wyścigów. Rosnącą popularnością cieszy się również powszechne uprawianie kolarstwa szosowego oraz jazdy na rolkach, co pozwala spodziewać się wzrostu popularności masowych imprez sportowych w tych sportach. Ważną cechą charakteryzującą uczestników imprez jest ich wiek – przeważają osoby w wieku 30-40 lat, dla których amatorski trening oraz udział w imprezach sportowych jest rodzajem hobby, a nie profesjonalną karierą sportową. Wykres 7: Liczba uczestników wybranych cyklów maratonów MTB w 2013 r. 4000 3791 3206 3500 3000 2922 2500 2000 1500 1792 1330 1288 1612 1459 1171 758 1000 ww 1707 500 448 679 686 0 Merida Mazovia MTB Marathon Bike Maraton Skandia Maraton LOTTO Poland Bike Marathon liczba unikalnych zawodników w całym cyklu Źródło: bikecalendar.pl; opracowanie własne Maratony Kresowe Powerade GP Volvo MTB Kaczmarek Marathon Electric MTB liczba zawodników w najliczniejszej edycji Monitor Polski – 36 – Poz. 989 .go v.p l Niestety, niewątpliwie rosnąca potrzeba uczestnictwa w sporcie oraz rywalizacji sportowej nie znajduje odzwierciedlenia w rozwoju zorganizowanej aktywności fizycznej. Kluby sportowe od wielu lat uczestniczące we współzawodnictwie sportowym organizowanym i prowadzonym przez polskie związki sportowe nie są zainteresowane lub nie mają pomysłu na pozyskiwanie osób dorosłych uczestniczących w imprezach sportowych ukierunkowanych na masowe uczestnictwo. Warto zwrócić uwagę, że amatorskie grupy biegowe czy kolarskie z rzadka mają status klubu sportowego; nie podejmują współpracy z okręgowymi czy krajowymi strukturami polskich związków sportowych. Co więcej, rozwój masowego sportu amatorskiego jest postrzegany przez polskie związki sportowe jako zagrożenie w walce o środki publiczne78. Formułą organizacji aktywności fizycznej, często stosowaną w niektórych państwach Unii Europejskiej, są tzw. kluby wielosekcyjne (multisport clubs), które w ramach swoich struktur łączą kilka sportów, a ich członkami są zarówno sportowcy wyczynowi, jak i amatorzy. Ci ostatni mają możliwość korzystania z niektórych zasobów klubu, zyskując jednocześnie dodatkową motywację do podejmowania aktywności fizycznej. w. rcl Rozwój imprez sportowych nastawionych na masowe uczestnictwo nie przekłada się na upowszechnienie wolontariatu sportowego79. Wyniki europejskiego badania Eurobarometr80 pokazują, że zjawisko to ma w Polsce charakter marginalny – jedynie 3% obywateli angażuje się w działania związane z wolontariatem w sporcie. Dla porównania, w Szwecji udział osób zaangażowanych w wolontariat sportowy wynosi 25%, a w Danii i Holandii – 18%. Średnia dla całej UE wynosi 7%. Polscy wolontariusze najrzadziej w całej UE pomagają w organizacji zawodów sportowych (10% wobec średniej UE-28 – 35%), natomiast stosunkowo często pełnią funkcje sędziów lub innych osób funkcyjnych (19% wobec średniej UE-28 – 9%). Powyższą analizę można podsumować następującymi tezami dotyczącymi struktury organizacyjnej sportu w Polsce: • ww • W porównaniu do wybranych krajów europejskich, liczba klubów sportowych oraz liczba ich członków jest w Polsce znacznie niższa. W Polsce, podobnie jak w wielu krajach, można zaobserwować dynamiczny rozwój sportowych imprez nastawionych na masowe uczestnictwo, zarówno pod względem liczby imprez, jak i liczby uczestników. Zjawisko to dotyczy przede wszystkim sportów uprawianych w przestrzeni publicznej, często na terenach przyrodniczych lub rekreacyjnych, w szczególności lekkiej atletyki (biegów ulicznych i terenowych), 78 Przykładowo, w Strategii Rozwoju Lekkoatletyki w Polsce w latach 2013-2016, można przeczytać: „Organizację imprez biegowych, wraz ze wzrastającą popularnością i liczbą uczestników, często wspierają mniejsi lub więksi sponsorzy, w zależności od rangi zawodów. Jednak coraz częściej, dzięki swojemu profesjonalizmowi i zaradności, ruch ten walczy również, i to skutecznie, także o środki publiczne. Taki stan rzeczy powoduje, że „zorganizowana” lekkoatletyka otrzymuje coraz skromniejsze kawałki, z i tak już zmniejszającego się budżetu publicznego, przeznaczonego na szeroko rozumiany sport.” (Polski Związek Lekkiej Atletyki, Strategia Rozwoju Lekkoatletyki w Polsce w latach 2013-2016, Warszawa 2013 r.). 79 Organizacja każdej dużej imprezy sportowej nastawionej na masowe uczestnictwo opiera się na pracy wolontariuszy, którzy przede wszystkim zajmują się organizacją strefy startu i mety, obsługą bufetów oraz szatni. Wolontariusze często zajmują się także pomocą językową oraz logistyczną dla zagranicznych uczestników. 80 Sport and Physical Activity, Special Eurobarometer 412, Bruksela 2014 r. Monitor Polski kolarstwa, triathlonu, narciarstwa biegowego oraz sportów związanych z orientacją w terenie (orientacja sportowa, rajdy przygodowe). Rozwój imprez sportowych nastawionych na masowe uczestnictwo odbywa się często bez udziału polskich związków sportowych. Rosnąca popularność wymienionych sportów nie przekłada się na liczbę sportowców trenujących w klubach sportowych uczestniczących we współzawodnictwie sportowym organizowanym przez polskie związki sportowe ani na poprawę wyników sportowych. Mało rozwinięte jest zjawisko wolontariatu sportowego. Polska charakteryzuje się bardzo niskim odsetkiem osób zrzeszonych w organizacjach działających w obszarze sportu lub rekreacji. ww w. rcl .go • Poz. 989 v.p l • – 37 – Monitor Polski – 38 – Poz. 989 2.4. Infrastruktura sportowo-rekreacyjna .go v.p l Biorąc pod uwagę specyfikę systemu zbierania danych dot. infrastruktury sportowej w Polsce81, szacuje się, że w 2012 r. w Polsce funkcjonowało prawie 22 tys. hal sportowych i sal gimnastycznych, z których ponad 90% stanowiły obiekty przyszkolne. Struktura wymiarów hal różni się w zależności od przeznaczenia obiektu – wśród obiektów przyszkolnych sale gimnastyczne o wymiarach poniżej 648 m2 stanowią ponad 90%, natomiast wśród nieprzyszkolnych – nieco ponad połowę (57%). Potwierdza to tezę, że wśród obiektów nieprzyszkolnych większy jest udział obiektów pełniących głównie funkcję widowiskową, a zatem z utrudnionym dostępem dla osób nieprofesjonalnie uprawiających sport. Duży udział najmniejszych sal gimnastycznych i hal sportowych to natomiast pochodna obiektów funkcjonujących przy szkołach o niewielkiej liczbie uczniów. Wykres 8: Struktura hal sportowych i sal gimnastycznych wg wymiarów Obiekty przyszkolne 989 645 5% 3% 4617 24% Pozostałe obiekty w. rcl 7919 40% mniejsze niż 162m2 9x18 - 24x12 m 461 24% 24x12 - 36x18 m 36x18 - 44x22 m 44x22 m i większe 5597 28% 580 31% 353 19% 487 26% Źródło: sprawozdanie KFT-Ob za 2010 r., GUS; System Informacji Oświatowej; obliczenia własne82 ww W ostatnich latach odnotowano zdecydowany wzrost liczby przyszkolnych hal sportowych i sal gimnastycznych – w 2012 r. było ich o ponad 1,5 tys. więcej niż 2 lata wcześniej. Największy przyrost dotyczył najmniejszych sal gimnastycznych o powierzchni poniżej 162 m2, których liczba w porównywanym okresie zwiększyła się o prawie 1,3 tys. Należy jednak mieć na uwadze, że wśród sal o wymiarach 162 m2 i mniejszych, istotny udział stanowią sale pomocnicze, np. siłownie, sale fitness itp. Można zatem podsumować, że okresie 2010-2012 przybyło w Polsce ok. 200 pełnowymiarowych przyszkolnych hal sportowych i sal gimnastycznych. 81 System zbierania danych dotyczących infrastruktury sportowej w Polsce opiera się na dwóch niezintegrowanych źródłach – Systemie Informacji Oświatowej Ministerstwa Edukacji Narodowej oraz sprawozdaniu KFT-Ob o obiektach sportowych, którym GUS posługuje się w cyklu czteroletnim. Zakłada się, że obiekty nie są wykazywane w obu bazach danych jednocześnie, lecz nie ma takiej pewności, dlatego dane dotyczące łącznej liczby obiektów sportowych należy traktować jako wartości przybliżone. 82 W sprawozdaniu KFT-Ob nie są wyszczególniane sale gimnastyczne o wymiarach poniżej 162m2. Monitor Polski – 39 – Poz. 989 v.p l Analiza Ministerstwa Sportu i Turystyki wskazuje, że brak pełnowymiarowej (min. 24x12

m)sali gimnastycznej dotyka 7% gmin (173 jednostki), z których 46% posiada obiekt o mniejszych wymiarach. Liczba gmin nie posiadających żadnej sali gimnastycznej spadła z 340 w 2000 r. do 94 w 2014 r. Większość gmin nieposiadających pełnowymiarowego obiektu deklaruje chęć budowy takiego, korzystanie z istniejącego obiektu niepełnowymiarowego lub korzystanie z obiektu zlokalizowanego w sąsiedniej gminie. .go Systematycznie zwiększa się również odsetek szkół mających dostęp do sali gimnastycznej83. W 2012 r. taką możliwość posiadało 72% szkół podstawowych (wzrost o ponad 6 p. proc. w porównaniu z 2010 r.), 75% gimnazjów, 79% liceów ogólnokształcących oraz ponad 80% zasadniczych szkół zawodowych, techników i liceów profilowanych. Biorąc pod uwagę lokalizację szkoły, zdecydowanie lepiej wypadały jednostki w miastach (71%) niż na obszarach wiejskich (58%). Najkorzystniejszą sytuację zaobserwowano w miastach o wielkości od 20 do 200 tys. mieszkańców (73-74%). Należy jednak podkreślić, że w porównaniu z 2010 r. odnotowano znaczny wzrost odsetka szkół mających dostęp do sali gimnastycznej na obszarach wiejskich (o 6,4 p. proc.; w miastach – o 1,9 p. proc.). Wykres 9: Odsetek szkół z dostępem do sali gimnastycznej lub jakiegokolwiek boiska lub urządzenia sportowego w 2012 r. wg lokalizacji 90% 80% w. rcl 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% obszary wiejskie do 20 tys. 20-50 tys. 50-100 tys. 100-200 tys. 200-500 tys. pow. 500 tys. miasta sale gimnastyczne boiska Źródło: System Informacji Oświatowej; obliczenia własne ww Na zbliżonym poziomie prezentuje się odsetek szkół mających dostęp do jakiegokolwiek boiska lub urządzenia sportowego84 – dysponowało nim 82% szkół podstawowych oraz około 70% szkół ponadpodstawowych. Analiza terytorialna wskazuje na odwrotną niż w przypadku sal gimnastycznych zależność między dostępem do boisk a lokalizacją szkoły – dysponowało nim 78% jednostek na obszarach wiejskich i 66% w miastach (jedynie 61% w miastach o liczbie mieszkańców pow. 500 tys.). Pod względem dostępu do boisk lub innych 83 Na podstawie zestawienia wygenerowanego z Systemu Informacji Oświatowej. Boiska do gier małych, boiska do gier dużych, bieżnie, skocznie, rzutnie, inne urządzenia sportowe. Nie wliczano pozostałych obiektów (sal gimnastycznych, basenów). 84 Monitor Polski – 40 – Poz. 989 v.p l urządzeń sportowych można zaobserwować odmienne tendencje w miastach i na obszarach wiejskich – w miastach odsetek takich szkół spada, a na obszarach wiejskich – rośnie. 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% .go Wykres 10: Odsetek wybranych typów szkół z dostępem do sali gimnastycznej lub jakiegokolwiek boiska lub urządzenia sportowego w 2012 r. sale gimnastyczne boiska w. rcl Źródło: System Informacji Oświatowej; obliczenia własne Łącznie, w 2012 r. dostęp do sali gimnastycznej miało 74,7% szkół (wzrost o 4 p. proc. w porównaniu z 2010 r.), zaś do jakiegokolwiek boiska lub urządzenia sportowego – 75,9% szkół (wzrost o 0,4 p. proc. w porównaniu z 2010 r.). Analizując dostęp do obiektów sportowych wg typów szkół, warto pamiętać o znacznym wpływającym na wyniki rozkładzie terytorialnym poszczególnych typów placówek. Przykładowo, ze względu na większy udział szkół podstawowych na obszarach wiejskich niż w miastach, ten typ szkół charakteryzuje się parametrami zbliżonymi do wszystkich szkół na obszarach wiejskich. ww Łączna liczba boisk sportowych w Polsce przekracza 45 tys. Wśród nich 1/3 stanowią boiska piłkarskie, które zdecydowanie dominują wśród nieprzyszkolnych obiektów sportowych. Uwzględniając boiska wielofunkcyjne, istnieje po ok. 10 tys. boisk do gier małych85 – siatkówki, koszykówki i piłki ręcznej. Mniej popularnymi obiektami sportowymi w Polsce są obiekty lekkoatletyczne (ok. 7 tys. obiektów, wliczając bieżnie, stadiony lekkoatletyczne oraz obiekty wielofunkcyjne) i korty tenisowe (niecałe 3 tys.). 85 Termin stosowany przez GUS w sprawozdaniu KFT-Ob dot. obiektów sportowych. Monitor Polski – 41 – Poz. 989 v.p l Wykres 11: Liczba wybranych obiektów sportowych w Polsce w 2012 r. 20 000 16 000 12 000 8 000 0 .go 4 000 pozostałe obiekty obiekty przyszkolne w. rcl Źródło: sprawozdanie KFT-Ob za 2010 r., GUS; System Informacji Oświatowej; obliczenia własne86 Według danych systemu informacji oświatowej (SIO) oraz GUS, w 2012 r.87 w Polsce funkcjonowały 952 pływalnie, z których prawie 700 stanowiły obiekty kryte88. Natomiast na podstawie analizy Ministerstwa Sportu i Turystyki, dokonanej w oparciu o dane pozyskane z urzędów marszałkowskich, szacuje się, że w 2014 r. liczba pływalni krytych wynosiła 736. Prawie 80% z nich to baseny o wymiarach 25x12,5 m i większe, w tym 12 o wymiarach olimpijskich (50x25 m). Wykres 12: Struktura pływalni krytych w Polsce w 2014 r. wg wymiarów 169 12 66 50x25m 25x16m ww 25x12,5m 16,67x8,5m 489 Źródło: opracowanie własne Ministerstwa Sportu i Turystyki 86 Ze względu na 4-letnią częstotliwość zbierania danych przez GUS w sprawozdaniu KFT-Ob, dane dot. obiektów nieprzyszkolnych za 2010 r. 87 Dane dot. obiektów nieprzyszkolnych z 2010 r. bez uwzględnienia aquaparków. 88 Przy założeniu, że wszystkie przyszkolne obiekty są obiektami krytymi. Monitor Polski – 42 – Poz. 989 .go v.p l Analizie poddano również liczbę obiektów sportowych w odniesieniu do liczby ludności w poszczególnych typach jst. Liczba mieszkańców przypadających na 1 halę sportową lub salę gimnastyczną, niezależnie od jej wymiarów, jest w gminach każdego typu (miejska, wiejska, miejsko-wiejska) taka sama i wynosi 1,7-1,8 tys. Wśród gmin miejskich najlepszy współczynnik osiągają najmniejsze jednostki – o liczbie ludności do 20 tys. Pod względem liczby mieszkańców przypadających na 1 halę sportową lub salę gimnastyczną o wymiarach min. 24x12 m, sytuacja jest bardziej zróżnicowana: w gminach wiejskich na 1 taki obiekt przypada 4 tys. mieszkańców, w gminach miejskich ogółem – 6 tys., a w miastach na prawach powiatu – 7 tys. Dostępność89 sal gimnastycznych i hal sportowych w miastach jest odwrotnie proporcjonalna do wielkości ośrodków. Biorąc pod uwagę jedynie obiekty przyszkolne o wymiarach 24x12 m i większych (przy założeniu, że większość obiektów nieprzyszkolnych pełni raczej funkcje widowiskowe), różnice między miastami wg kategorii wielkości są znacznie większe – obiekty w miastach do 20 tys. mieszkańców są ponad dwukrotnie łatwiej dostępne niż w miastach pow. 500 tys. mieszkańców. W praktyce, biorąc pod uwagę większą powszechność prosportowych postaw wśród mieszkańców największych aglomeracji miejskich, a także stosunkowo łatwy dostęp komunikacyjny do obiektów, nierówności mogą być jeszcze większe. Wykres 13: Liczba mieszkańców przypadających na 1 halę sportową lub salę gimnastyczną o wymiarach 24x12 m i większych w miastach wg kategorii wielkości w Polsce w 2012 r. 12 000 w. rcl 10 000 8 000 6 000 4 000 2 000 0 do 20 tys. 20 - 50 tys. 50 - 100 tys. 100 - 200 tys. 200 - 500 tys. powyżej 500 tys. Źródło: System Informacji Oświatowej ww Liczba mieszkańców miast90 przypadających na 1 pływalnię krytą dowolnych rozmiarów wynosiła 37 tys., natomiast ograniczając liczbę obiektów do basenów o wymiarach minimum 25x12,5 m – 65 tys. Liczba ta nie jest skorelowana z wielkością miasta – duże odchylenia, zarówno pozytywne, jak i negatywne, można zauważyć w przypadku jednostek o różnym rozmiarze. Dostępność boisk do gier małych91 (siatkówka, koszykówka, piłka ręczna) była większa na obszarach wiejskich niż w miastach, przy czym najmniejsze różnice dotyczyły 89 Biorąc pod uwagę jedynie kryterium podażowe. Wliczono tylko mieszkańców miast, bez powiązanych funkcjonalnie obszarów wiejskich. Ze względu na szczegółowość określania lokalizacji obiektu, analizy dokonano na podstawie danych z GUS/SIO. 91 W analizie nie uwzględniono obiektów klasyfikowanych przez System Informacji Oświatowej jako „boiska uniwersalne”. 90 Monitor Polski – 43 – Poz. 989 v.p l koszykówki, a największe – siatkówki. W miastach liczba mieszkańców przypadających na jeden obiekt rosła proporcjonalnie do ich wielkości (liczby mieszkańców ogółem). Największe dysproporcje między miastem a wsią w dostępie do obiektów sportowych (na korzyść wsi) dotyczyły boisk piłkarskich92 – na obszarach wiejskich na 1 obiekt przypadało 1,5 tys. mieszkańców, zaś w miastach – 4,3 tys. (w miastach na prawach powiatu – 5,3 tys.). Natomiast w przypadku kortów tenisowych sytuacja była przeciwna – zdecydowanie większa liczba obiektów w miastach sprawiła, że ich dostępność tam była lepsza niż na wsi (najlepsza w mniejszych ośrodkach miejskich). Wykres 14: Liczba mieszkańców przypadających na 1 wybrany obiekt sportowy w Polsce w 2012 r. 16000 12000 8000 4000 0 boisko do koszykówki boisko do piłki ręcznej boisko do piłki nożnej kort tenisowy w. rcl boisko do piłki siatkowej .go 20000 obszary wiejskie miasta miasta na prawach powiatu Źródło: sprawozdanie KFT-Ob za 2010 r., GUS; System Informacji Oświatowej; obliczenia własne93 ww Biorąc pod uwagę liczne zastrzeżenia związane z dokonywaniem porównań międzynarodowych w zakresie infrastruktury sportowej94, stwierdzono, że spośród 3 typów obiektów, których porównanie jest najmniej wątpliwe metodologicznie, pod względem liczby mieszkańców przypadających na 1 obiekt, Polska ma największe braki w pływalniach krytych oraz kortach tenisowych, natomiast liczba boisk piłkarskich w przeliczeniu na 1 mieszkańca w Polsce nie odbiega znacząco od porównywanych krajów (Francja, Holandia). Polska charakteryzuje się również dużą liczbą boisk do gier małych (koszykówka, siatkówka, piłka ręczna). 92 W analizie nie uwzględniono obiektów klasyfikowanych przez System Informacji Oświatowej jako „boiska uniwersalne” oraz wyszczególnionych w sprawozdaniu GUS stadionów piłkarskich i wielofunkcyjnych. 93 Ze względu na 4-letnią częstotliwość zbierania danych przez GUS w sprawozdaniu KFT-Ob, dane dot. obiektów nieprzyszkolnych za 2010 r. 94 Dokonanie porównań międzynarodowych w zakresie infrastruktury sportowej było utrudnione ze względu na brak przedmiotowych lub brak aktualnych danych w wielu krajach. Ponadto należy zaznaczyć, że klasyfikowanie obiektów infrastruktury sportowej nie jest dokonywane w oparciu o ujednoliconą metodologię. Przy analizie należy również uwzględnić klimat oraz popularność sportów. Monitor Polski – 44 – Poz. 989 v.p l Wykres 15: Liczba mieszkańców przypadających na 1 wybrany obiekt sportowy w wybranych krajach Unii Europejskiej 80 000 70 000 60 000 50 000 Polska 40 000 Holandia 30 000 Francja 10 000 0 pływalnie kryte korty tenisowe .go 20 000 boiska piłkarskie boiska do siatkówki boiska do boiska do koszykówki piłki ręcznej Źródło: Polska: sprawozdanie KFT-Ob za 2010 r., GUS; System Informacji Oświatowej za 2012 r.95; analiza Ministerstwa Sportu i Turystyki (dane dot. pływalni krytych); Holandia: Mulier Instituut96; Francja: Atlas des équipment sportifs français, Ministère des Sports, Paris 201197; liczba ludności: Eurostat (dane za 2013 r.) w. rcl 2.4.1. Sportowa infrastruktura treningowo-widowiskowa ww Patrząc z perspektywy ogólnokrajowej, pod względem zasobów sportowej infrastruktury widowiskowej można mówić o stanie bliskim nasycenia. Największe polskie miasta dysponują dużymi wielofunkcyjnymi halami widowiskowo-sportowymi, które pozwalają na organizację imprez sportowych o charakterze międzynarodowym w grach zespołowych. Dzięki organizacji turnieju UEFA EURO 2012TM oraz w efekcie licznych inwestycji samorządowych, Polska dysponuje bazą nowoczesnych stadionów piłkarskich. Istnieje także infrastruktura pozwalająca na organizację zawodów rangi mistrzowskiej w większości letnich sportów olimpijskich wymagających specjalistycznych obiektów sportowych98, takich jak kajakarstwo (w tym górskie), wioślarstwo, pływanie czy kolarstwo torowe. Spośród obiektów przeznaczonych na potrzeby olimpijskich sportów zimowych należy przede wszystkim zwrócić uwagę na brak krytego toru łyżwiarstwa szybkiego oraz nierównomiernie rozłożone inwestycje w infrastrukturę w ramach narciarstwa klasycznego (na korzyść skoczni narciarskich kosztem ośrodków narciarstwa biegowego). Pozostałe braki w infrastrukturze 95 Nie uwzględniono boisk wielofunkcyjnych (SIO) oraz stadionów piłkarskich (GUS) w liczbie boisk piłkarskich. 96 Dane za 2014 r. nie uwzględniające obiektów wyłącznie przyszkolnych (ok. 10-20% obiektów). Liczba boisk piłkarskich jest sumą otwartych i krytych obiektów. 97 Dane nie uwzględniają kategorii „Plateau EPS/Multisport/city-stades” (boiska wielofunkcyjne, place ćwiczeń wf). Ich liczba (18 349) mogłaby istotnie wpłynąć na wyniki obliczeń, gdyby przyjąć założenie, że każdy teren wyposażony jest w podstawowe boiska do gier małych. 98 Zestawienie obiektów sportowych pozwalających na organizację międzynarodowych zawodów o charakterze mistrzowskim dla poszczególnych sportów/dyscpylin znajduje się w Załączniku 1. Monitor Polski – 45 – Poz. 989 v.p l (narciarstwo alpejskie, narciarstwo dowolne, tor saneczkowo-bobslejowy) wynikają z ograniczonych zasobów terenowych (narciarstwo alpejskie) oraz ograniczonej opłacalności inwestycji, wynikającej z negatywnej relacji nakładów do zasięgu i potencjału sportu (tor saneczkowo-bobslejowy). Spośród popularnych sportów nieolimpijskich należy podkreślić dobrze rozwiniętą bazę obiektów żużlowych. .go W kontekście realizowania przygotowań do igrzysk olimpijskich, mistrzostw świata czy mistrzostw Europy, cały czas najważniejszymi dla polskiego sportu wyczynowego pozostają Ośrodki Przygotowań Olimpijskich Centralnego Ośrodka Sportu (COS). Od 1 stycznia 2011 r. COS działa jako instytucja gospodarki budżetowej, a jego zadaniem jest świadczenie usług szkolenia sportowego na najwyższym poziomie. W ramach struktury COS funkcjonuje sześć Ośrodków Przygotowań Olimpijskich zlokalizowanych w Giżycku, Spale, Szczyrku, Wałczu, Władysławowie, Zakopanem. w. rcl Jak wynika z raportu Najwyższej Izby Kontroli99, Centralny Ośrodek Sportu tworzy warunki do szkolenia sportowego, zgodnie z wymogami międzynarodowych federacji sportowych, dla 16 z 37, tj. 43% sportów olimpijskich. Nie do końca odzwierciedla to istotę funkcjonowania COS, który dysponuje obiektami sportowymi przede wszystkim na cele szkoleniowe, a nie związane z organizacjami imprez rangi mistrzowskiej, do czego odnoszą się wymogi międzynarodowych federacji sportowych. Ponadto można stwierdzić duże zainteresowanie ofertą COS wśród polskich związków sportowych – w 2014 r. skorzystało z niej 30 z 37 kadr narodowych polskich związków sportowych działających w sportach olimpijskich. Większość obiektów jest również przystosowana do obsługi sportu niepełnosprawnych. Ponadto można mieć wątpliwości, czy zapewnienie specjalistycznych obiektów sportowych dla wszystkich sportów olimpijskich jest działaniem pożądanym i uzasadnionym ekonomicznie. Ośrodki COS znajdują się najczęściej w miejscach odległych od dużych aglomeracji miejskich, co może utrudniać realizację przez sportowców tzw. kariery dwutorowej (łączenia kariery sportowej z pracą lub edukacją). Ośrodki są również sporadycznie wyposażone w aparaturę diagnostyczną do prowadzenia bieżącej czy okresowej kontroli diagnostycznej procesu treningowego. ww 2.4.2. Infrastruktura sportowa lub rekreacyjna związana z transportem lub turystyką Długość ścieżek rowerowych100 położonych wzdłuż dróg publicznych wykazana przez jst w sprawozdaniu dot. transportu lokalnego101 wyniosła w 2013 r. 7726 km. Duży wzrost długości ścieżek w ostatnich latach (o 34% w porównaniu z 2011 r.) świadczy o dużej dynamice inwestycji w transportową infrastrukturę rowerową. Na 10 tys. km2 przypadało w Polsce w 2013 r. średnio 247,1 km ścieżek rowerowych położonych wzdłuż dróg publicznych, zaś na 10 tys. ludności – 2,0 km (dla porównania – dróg publicznych było 99 Działalność Centralnego Ośrodka Sportu i Ośrodków Przygotowań Olimpijskich, Informacja o wynikach kontroli Najwyższej Izby Kontroli (nr ewid. 169/2013/P/13/060/KNO), Warszawa 2014 r. 100 Suma długości dróg dla rowerów oraz pasów ruchu dla rowerów przebiegających w jednym kierunku. Długość ścieżek położonych po dwóch stronach drogi liczona odrębnie. 101 Sprawozdanie SG-01: Sprawozdanie gminy: samorząd i transport, Sprawozdanie ST-P: Sprawozdanie powiatu: samorząd i transport, Sprawozdanie ST-W: Sprawozdanie województwa: samorząd i transport; Źródło danych: Bank Danych Lokalnych GUS (dostęp: marzec 2015 r.) Monitor Polski – 46 – Poz. 989 v.p l prawie 40-krotnie więcej). Najwięcej kilometrów ścieżek rowerowych było w Warszawie (360 km), Trójmieście (łącznie Gdańsk, Sopot i Gdynia: 211 km), Wrocławiu (210 km), Krakowie (145
km)oraz Poznaniu (129 km). Niestety, brak dostępnych danych zawierających komponent jakościowy (wyodrębnienie dróg rowerowych, ciągów pieszo-rowerowych, kontrapasów, szlaków rowerowych; szerokość ścieżki; rodzaj nawierzchni; infrastruktura towarzysząca) utrudnia bardziej szczegółową analizę infrastruktury dla zdecydowanie najczęściej podejmowanej formy aktywności fizycznej w Polsce. .go Porównując długość ścieżek rowerowych w Polsce z innymi krajami, widać znaczne niedobory w infrastrukturze tego typu. Przykładowo, w Holandii, którą można uznać za wzorcowy kraj pod względem rozwoju tego typu infrastruktury, na 10 tys. km2 powierzchni przypadało ponad 8,3 tys. km ścieżek rowerowych102 (40-krotnie więcej niż w Polsce). Tak rozwinięta infrastruktura sprawia, że statystycznie każdy Holender pokonuje dziennie od 2 do 3 km rowerem, w zależności od pory roku103. Należy natomiast odnotować dynamiczny rozwój w ostatnich latach miejskich systemów wypożyczalni rowerów, które funkcjonują w kilku największych polskich miastach (Warszawa, Kraków, Poznań, Rzeszów, Trójmiasto, Lublin, Szczecin). Największy funkcjonujący system – Veturilo w Warszawie – obejmuje ok. 200 stacji, 2,5 tys. rowerów oraz ponad 150 tys. zarejestrowanych użytkowników. w. rcl Główny Urząd Statystyczny, publikujący statystyki na temat długości szlaków turystycznych, definiuje je jako trasy (głównie piesze) wytyczone w terenie ze względu na walory krajobrazowe i oznaczone umownymi znakami umożliwiającymi odnalezienie właściwej drogi (zalecanej bądź obligatoryjnej). Długości szlaków turystycznych obejmu

Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.