Uchwała nr 242 Rady Ministrów z dnia 8 grudnia 2023 r. w sprawie "Krajowego programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2023-2026"

(1954), która wymaga podejmowania określonych działań inwentaryzacyjnych oraz przygotowywania planów ochrony na wypadek konfliktu zbrojnego oraz Konwencji w sprawie środków zmierzających do zakazu i zapobiegania ŶŝĞůĞŐĂůŶĞŵƵ przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury

(1970), która dotyczy ukształtowania systemu kontroli wywozu zabytków za granicę oraz determinuje funkcję zabytków ruchomych. • Kpróczratyfikowanych umów międzynarodowych, zgodnie z zasadą pierwszeńƐƚǁĂƌĞŐƵůĂĐũŝ zawartych w ratyfikowanych przez Polskę umowach międzynarodowych, na określenie celów i kierunków działań w obszarze ochrony zabytków pośrednio wpływ mają również akty Žcharakterze zaleceń. Eależy mieć na względzie zwłaszcza ďŽŐĂƚLJĚŽƌŽďĞŬUNESCO. Ważnymŝ źródłĂŵŝstandardów są m.in.:  • • • • • • • Rekomendacja w sprawie ochrony piękna i charakterukrajobrazów oraz miejsc

(1962); Rekomendacja dotycząca ochrony dóbr kultury zagrożonych przez pracĞƉƵďůŝĐnjŶĞůƵď ƉƌLJǁĂƚŶĞ;ϭϵϲϴͿ͖ Rekomendacja dotycząca ŽĐŚƌŽŶLJĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂŬƵůƚƵƌŽǁĞŐŽŝŶĂƚƵƌĂůŶĞŐŽŶĂƉŽnjŝŽŵŝĞ ŶĂƌŽĚŽǁLJŵ;ϭϵϳϮͿ͖ Rekomendacja w sprawie ochrony i współczesnego znaczenia miejsc historycznych ;ϭϵϳϲͿ͖ Rekomendacja dotycząca ochrony zespołów zabytkowych i tradycyjnych oraz ich roli  ǁżyciu współczesnym͕ƚnjǁ. „RĞŬŽŵĞŶĚĂĐũĞtĂƌƐnjĂǁƐŬŝĞ;ϭϵϳϲͿ͖ ZĞŬŽŵĞŶĚĂĐũĂǁƐƉƌĂǁŝĞŽĐŚƌŽŶLJŬƵůƚƵƌLJƚƌĂĚLJĐLJũŶĞũŝĨŽůŬůŽƌƵ;ϭϵϴϵͿ͖ ZĞŬŽŵĞŶĚĂĐũĂǁƐƉƌĂǁŝĞŚŝƐƚŽƌLJĐnjŶĞŐŽŬƌĂũŽďƌĂnjƵŵŝĞũƐŬŝĞŐŽ;ϮϬϭϭͿ͘   Monitor Polski – 10 – Poz. 1470 ϴ  Niezwykle ważnym dokumentem, w którym określone zostały poglądy społeczności międzynarodowej ŶĂ ƚĞŵĂƚ sposobu ochrony miast historycznych, w tym tzw. podejścia ŬƌĂũŽďƌĂnjŽǁĞŐŽ ǁ ƚĞũ ŽĐŚƌŽŶŝĞ͕ ũĞƐƚ ZĞŬŽŵĞŶĚĂĐũĂ ǁ ƐƉƌĂǁŝĞ ŚŝƐƚŽƌLJĐnjŶĞŐŽ ŬƌĂũŽďƌĂnjƵ ŵŝĞũƐŬŝĞŐŽ ;ϮϬϭϭϱͿ. Rekomendacja ta wprowadza pojęcie „podejściĞ ŬƌĂũŽďƌĂnjŽǁĞ”, które jest stosowane w celu rozpoznania, ochrony i zarządzania w odniesieniu do obszarów historycznych, przez uwzględnienie współzależności form materialnych, organizacji przestrzennej i powiązań, cech przyrodniczych i kontekstu, a także wartości społecznych, kulturowych i ekonomicznych. Istotą ŶŽǁĞũƐƉŽƐŽďƵŽĐŚƌŽŶLJǁƐŬĂnjĂŶĞũƉƌnjĞnjhE ^KǁƚĞũ rekomendacji powinno być więc wykorzystanie dziedzictwa jako potencjału prorozwojowego, zakorzenionego w harmonijnej i zrównoważonej relacji między śrŽĚŽǁŝƐŬŝĞŵ ŵŝĞũƐŬŝŵ Ăprzyrodniczym oraz między potrzebami obecnych i przyszłych pokoleń a spuścizną przeszłości. ORGANY OCHRONY ZABYTKÓW W POLSCE –E//<KDW d E:  Organami ochrony zabytków są, zgodnie z art. 89 ustawy o ochronie zabytków i opiece ŶĂĚ njĂďLJƚŬĂŵŝ͕ minister właściwy do spraw kultury iŽĐŚƌŽŶLJ ĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂ ŶĂƌŽĚŽǁĞŐŽ ŽƌĂnj ǁŽũĞǁŽĚŽǁŝĞ͘ Organem pierwszej instancji jest wojewódzki konserwator zabytków (dalej͗t<Ϳ͕ĂŽƌŐĂŶĞŵ wyższego stopnia ‒ minister właściwy do spraw kultury i ochrony dnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂŶĂƌŽĚŽǁĞŐŽ ǁsprawach określonych w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami ŽƌĂnj ǁprzepisach odrębnych.  D/E/^d Z<h>dhZz // /dt EZKKt 'K ' E Z>Ez <KE^ ZtdKZ ZABYTKÓW  WZdD Ed K,ZKEz ZABYTKÓW tz^W :>/KtE  EZKKt /E^dzdh:  <h>dhZz͗ EZKKtz/E^dzdhd / /dt  tK: tK WOJEWÓDZKI <KE^ ZtdKZ ZABYTKÓW ϭϲthKн > 'dhZz KONSERWATOR ZABYTKÓW ;ŐŵŝŶŶLJͬŵŝĞũƐŬŝͬƉŽǁŝĂƚŽǁLJͬƉŽǁŝĂƚŽǁŽͲ ͲŐŵŝŶŶLJͬŵĞƚƌŽƉŽůŝƚĂůŶLJͿ EZKKtz/E^dzdhd KONSERWACJI ZABYTKÓW  ZLJĐ͘ϭ͘Organy ochrony zabytków w Polsce ‒ƐƚƌƵŬƚƵƌĂ͘  ŚƚƚƉƐ͗ͬͬǁǁǁ͘ƵŶĞƐĐŽ͘ƉůͬĨŝůĞĂĚŵŝŶͬƵƐĞƌͺƵƉůŽĂĚͬƉĚĨͬZĞŬŽŵĞŶĚĂĐũĞͬĂůĞĐĞŶŝĞͺǁͺƐƉƌĂǁŝĞͺŬƌĂũŽďƌĂnjƵͺŵŝĞũƐŬŝ ĞŐŽ͘ƉĚĨ ϱ  Monitor Polski – 11 – Poz. 1470 ϵ  Organ wyższego stopnia W imieniu ministra właściwego do spraw kultury ŝŽĐŚƌŽŶLJĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂŶĂƌŽĚŽǁĞŐŽnjĂĚĂŶŝĂ ŝkompetencje w zakresie ochrony zabytków wykonuje Generalny Konserwator Zabytków ;ĚĂůĞũ͗ GKZ), który jest sekretarzem lub podsekretarzem stanu w urzędzie obsługującym ministra właściwego do spraw kultury i ochrony ĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂ ŶĂƌŽĚŽǁĞŐŽϲ͘ 'ĞŶĞƌĂůŶLJ Konserwator Zabytków realizuje przypisane mu zadania za pomocą Departamentu Ochrony Zabytków w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wyspecjalizowanym podmiotem wspierającym działania GKZ w tym zakresie jest ƚĂŬże EĂƌŽĚŽǁLJ /ŶƐƚLJƚƵƚ njŝĞĚnjŝĐƚǁĂ;ĚĂůĞũ͗E/Ϳ͕Narodowy Instytut Konserwacji ZabytkówŽƌĂnjpaństwowĞŝŶƐƚLJƚƵĐũĞ kultury właściwĞw zakresie ochrony zabytków.  KƌŐĂŶƉŝĞƌǁƐnjĞũŝŶƐƚĂŶĐũŝ Zgodnie z treścią art. 93 u.o.z. organami pierwszej instancji są: t<w sprawach określonych ǁƵ͘Ž͘nj͘i przepisach odrębnych,  dyrektor właściwego terytorialnie urzędu morskiego w sprawach, o których mowa ǁĂƌƚ͘ϯϲƵƐƚ͘ϮŝĂƌƚ͘ϰϴƵ͘Ž͘nj͕͘ • Dyrektor Biblioteki Narodowej w sprawach o wydawanie pozwoleń, określonych  w art. 51 ust. 1 i 3 u.o.z., na wywóz zabytków będących materiałami bibliotecznymi za granicę. W imieniu wojewodów zadania i kompetencje w zakresie ochrony zabytkówϳ wykonują wojewódzcy konserwatorzy zabytków, powoływani i odwoływani przez wojewodę na wnioƐĞŬ lub za zgodą GKZ, którzy wchodzą w skład rządowej administracji zespolonej wwojewództwie.  • • Wojewódzcy konserwatorzy zabytków kierują 16 wojewódzkimi urzędami ochrony zabytków ;ĚĂůĞũ͗wuoz), z których większość ma siedziby w miastach –stolicach wojewóĚnjƚǁ͘tƚƌnjĞĐŚ przypadkach siedziby wuoz znajdują się w innych miastach: w województwie kujawskoͲ ͲƉŽŵŽƌƐŬŝŵ;Toruń͕ĂŶŝĞLJĚŐŽƐnjĐnjͿ͕ województwie lubuskim (Zielona Góra͕a nie Gorzów tŝĞůŬŽƉŽůƐŬŝͿŝwojewództwie podkarpackim (Przemyśl͕a nie Rzeszów). tstrukturach wuoz funkcjonują ϯϯĚĞůĞŐĂƚƵƌLJƵƚǁŽƌnjŽŶĞw byłych miastach wojewódzkichϴ͘ Dodatkowo utworzono delegatury w Sandomierzu, Ełku i Nowym Targu͘ Przekazywanie zadań z zakresu ochrony zabytków organu pierwszej instancji innym ƉŽĚŵŝŽƚŽŵ EĂƉŽĚƐƚĂǁŝĞĂƌƚ͘ϵϲƵƐƚ͘ϮƵstawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkamiǁŽũĞǁŽĚĂ͕ na wniosek wojewódzkiego konserwatora zabytków, może powierzyć, w drodze porozumienia, prowadzenie niektórych spraw z zakresu swojej właściwości, wƚLJŵǁLJĚĂǁĂŶŝĞ ĚĞĐLJnjũŝ ĂĚŵŝŶŝƐƚƌacyjnych, gminom i powiatom, a także związkom gmin i powiatów,  ƌƚ͘ϵϬƵƐƚ͘ϭƵ͘Ž͘nj͘ ƌƚ͘ϴϵƉŬƚϮŽƌĂnjĂƌƚ͘ϵϭƵ͘Ž͘nj͘ ϴ Dotyczy miast, które w wyniku reformy administracyjnej przeprowadzonej w 1999 r. przestały być stolicami  województw. ϲ ϳ   Monitor Polski – 12 – Poz. 1470 ϭϬ  położonym na terenie województwa związkom powiatowoͲgminnym albo związkom ŵĞƚƌŽƉŽůŝƚĂůŶLJŵ͘ tŽũĞǁŽĚĂ ŶĂ ǁŶŝŽƐĞŬ t< może powierzyć ǁĚƌŽĚnjĞ ƉŽƌŽnjƵŵŝĞŶŝĂ prowadzenie niektórych spraw z zakresu swojej właściwości͕ ǁ ƚLJŵ ǁLJĚĂǁĂŶŝĞ ĚĞĐLJnjũŝ ĂĚŵŝŶŝƐƚƌĂĐLJũŶLJĐŚ͕ ŬŝĞƌŽǁŶŝŬŽŵ ŝŶƐƚLJƚƵĐũŝ ŬƵůƚƵƌLJϵ. Przekazaniu nie mogą podlegać jedynie kwestie dotyczące prowadzenia rejestru zabytków iwojewódzkiej ewidencji zabytków͕a także ǁLJĚĂǁĂŶŝĂǁƚLJŵnjĂŬƌĞƐŝĞĚĞĐLJnjũŝĂĚŵŝŶŝƐƚƌĂĐLJũŶLJĐŚϭϬ͘ K ŝůĞ njĂŬƌĞƐ ŬŽŵƉĞƚĞŶĐũŝ t< jest szczegółowo określony przepisami ƵƐƚĂǁLJ Ž ŽĐŚƌŽŶŝĞ zabytków i opiece nad zabytkami͕o tyle zakres kompetencji samorządowego (miejskiego lub ƉŽǁŝĂƚŽǁĞŐŽ͕ ƉŽǁŝĂƚŽǁŽͲŐŵŝŶŶĞŐŽ͕ ŵĞƚƌŽƉŽůŝƚĂůŶĞŐŽͿ ŬŽŶƐĞƌǁĂƚora zabytków jest uzależniony wyłącznie od treści zawartego porozumienia (z wyłączeniem kompetencji zastrzeżonych przepisami wyżej wymienionej ƵƐƚĂǁLJ ĚůĂ t<Ϳ͘ WƌnjĞŬĂnjĂŶĞ ŬŽŵƉĞƚĞŶĐũĞ͕ którymi aktualnie dysponują samorządowi konserwatorzy zabytków͕ charakteryzują się znacznym zróżnicowaniem. Widoczne to jest także w zróżnicowaniu formalnego umocowania konserwatorów –od faktycznych miejskich i powiatowych konserwatorów zabytków, przez ƐƚĂŶŽǁŝƐŬĂĚŽƐƉƌĂǁochrony zabytków͕po zupełny brak stanowiska (kompetencje pozostają ǁrękach burmistrza lub prezydentaͿ͘ Samorządowi konserwatorzy zabytków w różny sposób mogą się także wypowiadać ǁodniesieniu do nieruchomości stanowiących własność komunalną oraz inwestycji komunalnych. W części przypadków takie działania są wyłączone nj ŝĐŚ ŬŽŵƉĞƚĞŶĐũŝ ŝƉŽnjŽƐƚĂǁŝŽŶĞ ĚŽ ĚĞĐyzji właściwego t<, w większości przypadków jednak samorządowi konserwatorzy zabytków mogą w takich sytuacjach wydawać decyzje bez żadnych ograniczeń. Dowolność jest widoczna w sposobie powoływania samorządowych konserwatorów zabytków ŝƐƚĂǁŝĂŶLJĐŚŝŵǁLJŵĂganiach kompetencyjnych. Zdarzają się przypadki stawiania wymagań ĂŶĂůŽŐŝĐnjŶLJĐŚ ĚŽ ƵƐƚĂǁŽǁŽ ƉƌnjLJƉŝƐĂŶLJĐŚ t<, a w części porozumień zawarto obowiązek ƵnjŐŽĚŶŝĞŶŝĂ ůƵď ŽƉŝŶŝŽǁĂŶŝĂ ƉƌnjĞnj t< kandydata na stanowisko samorządowego konserwatora zabytków. W części przypadków jednak wybór samorządowego konserwatora zabytków pozostaje wyłączną kompetencją burmistrza, prezydenta lub starosty. Działania organów pierwszej instancji  Ważnym obszarem działania wojewódzkich konserwatorów zabytków jest wydawanie decyzji, Ɖostanowień, uzgodnień, zaleceń, wytycznych itp., co wynika z realizacji przepisów m.in. niżej wymienionych aktów prawnych: • • ƵƐƚĂǁLJ nj ĚŶŝĂ Ϯϯ ůŝƉĐĂ ϮϬϬϯ ƌ͘ o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. njϮϬϮϮƌ͘ƉŽnj͘ϴϰϬ͕z późn. zm͘ϭϭͿ͕ ƵƐƚĂǁLJ nj ĚŶŝĂ Ϯϳ ŵĂƌĐĂ ϮϬϬϯ ƌ͘ Ž ƉůĂŶŽǁĂŶŝƵ ŝ njĂŐŽƐƉŽĚĂƌŽǁĂŶŝƵ ƉƌnjĞƐƚƌnjĞŶŶLJŵ ;nj͘h͘njϮϬϮϯƌ͘ƉŽnj͘ϵϳϳ, z późn. zm.Ϳ͕   Ădania z zakresu ochrony zabytków realizowane przez organ pierwszej instancji przekazywane są na mocy stosownych porozumień wogromnej większości jednostkom samorządu terytorialnego. W trzech przypadkach wybrane zadania przekazane na mocy porozumień realizują: Zamek Królewski na Wawelu, Muzeum Narodowe we Wrocławiu oraz Narodowy Instytut Dziedzictwa (art. 96 ust. 3 u.o.z.). ϭϬ ƌƚ͘ϵϲƵƐƚ͘ϰƵ͘Ž͘nj͘ ϭϭ Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz.U. z 2023 r. poz. 951. ϵ   Monitor Polski  – 13 – Poz. 1470 ϭϭ • • • • • • • • • • • ƵƐƚĂǁLJnjĚŶŝĂϳůŝƉĐĂϭϵϵϰƌ͘–WƌĂǁŽďƵĚŽǁůĂŶĞ;nj͘h͘njϮϬϮϯƌ͘ƉŽnj͘ϲϴϮϭϮͿ͕ ƵƐƚĂǁLJnjĚŶŝĂϭϲŬǁŝĞƚŶŝĂϮϬϬϰƌ͘ŽŽĐŚƌŽŶŝĞƉƌnjLJƌŽĚLJ;nj͘h͘njϮϬϮϯƌ͘ƉŽnj͘ϭϯϯϲ͕ϭϲϴϴ ŝϭϴϵϬͿ͕ ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2023 r.  ƉŽnj͘ϯϰϰ͕z późn. zm͘ϭϯͿ͕ ustawy z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz.U. z 2022 r. ƉŽnj͘ϮϰϬϵ͕ϭϱϵϳŝϭϲϴϴͿ͕ ƵƐƚĂǁLJnjĚŶŝĂϮϴwrześnia 1991 r. o lasach (Dz.U. z 2023 r. poz. 1356͕ϭϲϴϴŝϭϵϯϯͿ͕ ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (Dz.U. z 2023 r., ƉŽnj͘ϴϴϳͿ͕ ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U.  njϮϬϮϯƌ͘ƉŽnj͘ϱϱϲ͕z późn. zm.ϭϰͿ͕ ƵƐƚĂǁLJ nj ĚŶŝĂ ϭϰ ĐnjĞƌǁĐĂ ϭϵϲϬ ƌ͘ – Kodeks postępowania administracyjnego ;nj͘h͘ njϮϬϮϯƌ͘ƉŽnj͘ϳϳϱͿ͕ ƵƐƚĂǁLJ nj ĚŶŝĂ Ϯϭ ŵĂƌĐĂ ϭϵϵϭ ƌ͘ Ž ŽďƐnjĂƌĂĐŚ ŵŽƌƐŬŝĐŚ ZnjĞĐnjLJƉŽƐƉŽůŝƚĞũ WŽůƐŬŝĞũ ŝĂĚŵŝŶŝƐƚƌĂĐũŝŵŽƌƐŬŝĞũ;nj͘h͘njϮϬϮϯƌ͘ƉŽnj͘ϵϲϬͿ͕ ustawy z dnia 18 września 2001 r. –<ŽĚĞŬƐŵŽƌƐŬŝ;nj͘h͘ϮϬϮϯƌ͘ƉŽnj͘ϭϯϬϵͿ͕ ustawy z dnia 17 października 2003 r. o wykonywaniu prac podwodnych (Dz.U. 2021 r. ƉŽnj͘ϲϭϮͿ͘  ROLA SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO W SYSTEMIE OCHRONY ZABYTKÓW W POLSCE  Ă ƌĞĂůŝnjację zadań związanych z ochroną zabytków odpowiedzialna jest zarówno administracja rządowa (wojewódzcy konserwatorzy zabytków oraz Generalny Konserwator Zabytków), jak ŝjednostki samorządu terytorialnego wszystkich szczebli.  W świetle art. 7 ust. 1 pkt 9ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. njϮϬϮϯƌ͘ƉŽnj͘ϰϬ͕ϱϳϮ͕ϭϰϲϯŝϭϲϴϴ) do zadań własnych gminy należą sprawy kultury, w tym bibliotek gminnych i innych instytucji kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami.  ƌƚ͘ ϰ ƵƐƚ͘ 1 pkt. 7 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (Dz.U.  njϮϬϮϮƌ͘ƉŽnj͘ϭϱϮϲŽƌĂnjz 2023 r. poz. 572) stanowi, że powiat wykonuje zadania publiczne  o charakterze publicznym w zakresie kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami. Samorząd województwa wykonuje zadania o charakterze wojewódzkim, w tym zwłaszcza na podstawie art. 14 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa ;nj͘h͘njϮϬϮϮƌ͘ƉŽnj͘ϮϬϵϰŽƌĂnjnjϮϬϮϯƌ͘ƉŽnj͘ϱϳϮŝϭϲϴϴ) w zakresie „kultury oraz ochrony zabytków iopieki nad zabytkami”.  Należy podkreślić, że art. 7 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, Ăƌƚ͘ϰƵƐƚ͘ϭƉŬƚ͘ϳƵƐƚĂǁy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym oraz art. 14  ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa odnoszą się zarówno  ϭϮ ŵŝĂŶLJƚĞŬƐƚƵũednolitego wymienionej ustawy zostały wprowadzone w Dz.U. z 2023 r. poz. 553͕ϵϲϳ͕ϭϱϬϲ͕ ϭϱϵϳ͕ϭϲϴϭ͕ϭϲϴϴ͕ϭϴϵϬ͕ϭϵϲϯŝϮϬϮϵͿ͘ ϭϯ Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały wprowadzone w Dz.U. z 2023 r. poz. 1113, 1463͕ϭϱϬϲ͕ ϭϲϴϴ͕ϭϳϲϮ͕ϭϵϬϲŝϮϬϮϵ͘ ϭϰ Zmiany wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz.U. z 2023 r. poz. 1059.  Monitor Polski  – 14 – Poz. 1470 ϭϮ do ochrony zabytków, jak i opieki nad zabytkami, jednostki samorządu terytorialnego są ďŽǁŝĞŵwłaścicielem ok. 21% zabytków nieruchomych i zobowiązane są do opieki nad nimi ;Ăƌƚ͘ ϱ ŝart. 71 u.o.z.). Co więcej, to gminie przysługuje prawo pierwokupu w wypadku sprzedaży nieruchomości wpisanej do rejestru zabytków lub prawo użytkowania wieczystego ƚĂŬŝĞũ nieruchomości (art. 109 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami). W związku z tym z dniem 1 stycznia 1999 r. nie tylko njĚĞĐĞŶƚƌĂůŝnjŽǁĂŶŽ zadania związane z ochroną zabytków, lecz także ƉƌnjĞŬĂnjĂŶŽ większość zabytków ŶŝĞƌuchomych do zasobu samorządowego.Tym samym jednostki samorządu terytorialnego, działając w sferze dominium, na równi z pozostałymi właścicielami, zobowiązane są do dbałości o powierzone obiekty. Kpróczzadań własnych, o których mowa w art. 7 ust. 1 pkt 9 ƵƐƚĂǁLJnjĚŶŝĂϴŵĂƌĐĂϭϵϵϬƌ͘ Žsamorządzie gminnym, art. 4 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym oraz w art. 14 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa, zgodnie z treścią ƵƐƚĂǁLJ Ž ŽĐŚƌŽŶŝĞ njĂďytków i opiece nad zabytkami przekazano jednostkom samorządu terytorialnego znaczące kompetencje w njĂŬƌĞƐŝĞƌĞĂůŝnjĂĐũŝ zadań ochronnych. Jednostki ƚĞ, wdrażając postanowienia programów opieki nad zabytkami, uzupełniają działania państwa wnjĂŬƌĞƐŝĞ ƉƌĂǁŶĞũ ochrony zabytków (art. 87): gminy dysponują ŬŽŵƉĞƚĞŶĐũĂŵŝ dotyczącymi ƵƐƚĂŶŽǁŝĞŶŝĂ ƉĂƌŬƵ ŬƵůƚƵƌŽǁĞŐŽ͕ ƉƌŽǁĂĚnjĞŶŝĂ gminnych ewidencji zabytków oraz wprowadzania ochrony konserwatorskiej wŵŝĞũƐĐŽǁLJĐŚ ƉůĂŶĂĐŚnjĂŐŽƐƉŽĚĂƌŽǁĂŶŝĂƉƌnjĞƐƚƌnjĞŶŶĞŐŽ;Ăƌƚ͘ϭϲ–ϮϬͿ͘ Szczególną rolę odgrywają tu programy opieki tworzone na wszystkich szczeblach samorządu terytorialnego, stanowiące bardzo istotny element zarządzania dziedzictwem kulturowym na ĚĂŶLJŵ ŽďƐnjĂƌnjĞ͘ Następuje ƐƚŽƉŶŝŽǁLJ ǁnjƌŽƐƚ ůŝĐnjďLJ ǁLJŬŽŶLJǁĂŶLJĐŚ ŐŵŝŶŶLJĐŚ ƉƌŽŐƌĂmów ŽƉŝĞŬŝŶĂĚnjĂďLJƚŬĂŵŝ, choć nadal częśćgmin nie wywiązała się z obowiązku ich przyjęcia.  K^Z Ϯ͘ STAN ZACHOWANIA ZABYTKÓW W POLSCE – ZK> / E E/  FORM OCHRONY ZABYTKÓW ORAZ SYSTEMÓW INFORMACJI O ZABYTKACH WKDE/</,/^dKZ// WŽŵŶŝŬŚŝƐƚŽƌŝŝũĞƐƚobjętyjedną z czterech ustawowych form ochrony zabytków (art. 7 u.o.z.͕ ŶĞŬƐ nr 3). Zgodnie z intencją ustawodawcy pomnik historii ma stanowić najwyższą – prestiżową – formę ochrony zabytków. Zgodnie bowiem z treścią art. 15 ust. 1 u.o.z. to  do wyłącznej kompetencji Prezydenta RP należy uznawanie –ǁƐƚŽƐŽǁŶLJŵrozporządzeniƵ– zabytku za pomnik historii. Złożenie wniosku o uznanie za pomnik historii należy z kolei  do wyłącznej kompetencji ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedziĐƚǁĂ narodowego, którego rekomendacja może dotyczyć wyłącznie zabytków wpisanych do rejestru bądź będących parkiem kulturowym. Uznanie za pomnik istorii jest w związku z tym szczególnym wyróżnieniem obiektów lub obszarów zabytkowych objętych już ustawowymiĨŽƌŵĂŵŝŽĐŚƌŽŶLJƉƌnjĞnjǁƉŝƐĂŶŝĞĚŽƌĞũĞƐƚƌƵ zabytków lub uznanie za park kulturowy, ze względu na ich wybitne znaczenie dla dziedzictwa ŬƵůƚƵƌŽǁĞŐŽ͘  Monitor Polski – 15 – Poz. 1470 ϭϯ  Należy mieć na uwadze równieżƚŽ, że zabytki uznane za pomniki historii mogą być zgłaszane ĚŽǁƉŝƐĂŶŝĂŶĂListę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO (art. 15 ust. 4 u.o.z.). W dniu 1 stycznia 2023 r. za pomniki historii uznane były 12ϰnjĂďLJƚŬŝŶŝĞƌƵĐŚŽŵĞ WZ</<h>dhZKt  WĂƌŬŬƵůƚƵƌŽǁLJũĞƐƚ–zgodnie z treścią art. 7 u.o.z. –ũĞĚŶąz czterech form ochrony zabytków. Jest przy tym jedyną formą jednoznacznie wskazującą na ochronę krajobrazu kulturowego. Utworzenie parku kulturowego należy do kompetencji rady gminy, po zasięgnięciu opinii właściwego t<͘ Utworzenie parku kulturowego wiąże się ze spełnieniem przez jednostkę samorządu terytorialnego dodatkowych warunków: sporządzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla obszaru parku oraz sporządzenia (w uzgodnieniu z właściwym t<ͿƉůĂŶƵ ŽĐŚƌŽŶLJƉĂƌŬƵ͘ Według obowiązującej ustawy, każdy utworzony park kulturowy musi mieć jasno określone͗ nazwę, granice, sposób ochrony, a także zakazy i ograniczenia, które mogą dotyczyć np.͗ prowadzenia robót budowlanych oraz działalności przemysłowej, rolniczej, hodowlanej, ŚĂŶĚůŽǁĞũ ůƵď usługowej; zmiany sposobu korzystania z zabytków nieruchomych; umieszczania tablic, napisów, ogłoszeń reklamowych i innych znaków niezwiązanych njochroną parku kulturowego, z wyjątkiem znaków drogowych i znaków związanych z ochroną porządku i bezpieczeństwa publicznego; składowania lub magazynowania odpadów. Celem ochrony parku kulturowego jest przestrzeń historycznie ukształtowana. Ma to być przestrzeń nie tylko z krajobrazem, lecz także zŬƌĂũŽďƌĂnjĞŵŬƵůƚƵƌŽǁLJŵŽwyróżniających się ǁŝĚŽŬŽǁŽƚĞƌĞŶĂĐŚ͕ĂůĞo węższym zakresie desygnatów, tj. wyróżniających się ŬƌĂũŽďƌĂnjŽǁŽ ƚĞƌĞŶĂĐŚnjnjĂďLJƚŬĂŵŝŶŝĞƌƵĐŚŽŵLJŵŝ͘ W związku z dodatkowymi, przywołanymi wyżej, obowiązkami jednostki samorządu terytorialnego od wejścia w życie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zaďLJƚŬĂŵŝ ustanowiłyokoło ϰϬparków kulturowych.  Szczegółowe uwarunkowania prawne ƵƐƚĂŶĂǁŝĂŶŝĂ parków kulturowych regulują przepisy Ăƌƚ͘ϭϲŝĂƌƚ͘ϭϳwyżej wymienionejƵƐƚĂǁLJ͘  REJESTR ZABYTKÓW  Rejestr zabytków został sporządzonyna mocy przepisów rozporządzenia WƌĞnjLJĚĞŶƚĂZWnjĚŶŝĂ ϲŵĂƌĐĂϭϵϮϴƌ͘ŽŽƉŝĞĐĞŶĂĚnjĂďLJƚŬĂŵŝϭϱ͘tten sposóbprzyjęto, że administracja państwowa bierze na siebie obowiązek opieki nad wyodrębnionym zbiorem zabytków przez system nakazów i zakazów regulujących wszelkie działania, ũĂŬŝĞ mogą być w tym zabytku prowadzone. Na mocy decyzji wpisującej zabytek do ǁƐƉŽŵŶŝĂŶĞŐŽ ǁLJżej ƌĞũĞƐƚƌƵ ŽďŝĞŬƚ  ϭϱ  Art. 4 rozporządzenia Prezydenta ZWnjĚŶŝĂϲŵĂƌĐĂϭϵϮϴƌ͘ŽŽƉŝĞĐĞŶĂĚnjĂďLJƚŬĂŵŝ͘  Monitor Polski  – 16 – Poz. 1470 ϭϰ uznawano za zabytkowy. Zgodnie z takim podejściem tylko obiekty wpisane do rejestru zabytków były definiowane jako njĂďLJƚŬŝϭϲ͘ Kolejne akty prawne regulujące zasady ochrony zabytków w Polsce uznawały rejestr jako podstawowe narzędzie ochrony zabytków w Polsceϭϳ, wprowadzając jedynie modyfikacje odnośnie do zasad jego prowadzenia. O wpisie do rejestru, a tym samym uznaniu obiektu za zabytek, decydowali wojewódzcy konserwatorzy zabytków͕ ǁLJĚĂjąc ƐƚŽƐŽǁŶą ĚĞĐLJnjũę ĂĚŵŝŶŝƐƚƌĂĐLJũŶą͘ tĂƌƚ͘ϯƵ͘o.z. zdefiniowano pojęcie „njĂďLJƚek”, rozróżniając kategorie zabytku nieruchomego, ƌƵĐŚŽŵĞŐŽŝĂƌĐŚĞŽůŽŐŝĐnjŶĞŐŽ͘ŐŽĚŶŝĞnjƉƌnjĞƉŝƐĂŵŝĂƌƚ͘ϭϬƵ͘Ž͘nj͘ũĞĚLJŶLJŵŽƌŐĂŶĞŵŽĐŚƌŽŶLJ zabytków mającymkompetencje do dokonywania wpisów zabytków do rejestru jest właściwy ƚĞƌLJƚŽƌŝĂůŶŝĞ wojewódzki konserwator zabytkówϭϴ͘ tƉŝƐƵ zabytku do rejestru zabytków ĚŽŬŽŶƵũĞ się na mocy decyzji administracyjnej, w księdze rejestru zabytków, określanej  w zależności od ŬĂƚĞŐŽƌŝŝnjĂďLJƚŬƵϭϵwłaściwym symbolem: –księga A –njĂďLJƚŬŝŶŝĞƌƵĐŚŽŵĞ͕ –księga B –njĂďLJƚŬŝƌƵĐŚŽŵĞ͕ –księga C –njĂďLJƚŬŝĂƌĐŚĞŽůŽŐŝĐnjŶĞϮϬ͘   ƌƚ͘ϭ͗„Zabytkiem […] jest każdy przedmiot tak nieruchomy, jak ruchomy, ĐŚĂƌĂŬƚĞƌLJƐƚLJĐnjŶLJĚůĂƉĞǁŶĞũĞƉŽŬŝ͕ posiadający wartość artystyczną, kulturalną, historyczną, archeologiczną lub paleontologiczną, stwierdzoną orzeczeniem władzy państwowej, i zasługującyǁƐŬƵƚĞŬƚĞŐŽŶĂnjĂĐŚŽǁĂŶŝĞ”;/ďŝĚĞŵͿ͘ ϭϳ    hƐƚĂǁĂ nj ĚŶŝĂ ϭϱ ůƵƚĞŐŽ ϭϵ62 r. o ochronie dóbr kultury oraz ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. ϭϴ ƌƚ͘ϴƵ͘Ž͘nj͘ ϭϵ ƌƚ͘ϲƵ͘Ž͘nj͘ ϮϬ Sposób prowadzenia rejestru zabytków oraz wzory ksiąg rejestru określają przepisy rozporządzenia <ƵůƚƵƌLJŝ njŝĞĚnjŝĐƚǁĂ EĂƌŽĚŽǁĞŐŽ nj ĚŶŝĂ 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz.U.njϮϬϮϭƌ͘ƉŽnj͘ϱϲͿ ϭϲ  Monitor Polski – 17 – Poz. 1470 ϭϱ  ϰϰϯϱ ϭϭϳϬ ϱϵϯϲ ϭϬϮϱ ϭϮϱϯϲ ϯϲϱϭ Ϯϭϱϲ ϱϰϯϵ ϲϵϳϱ ϮϮϵϮϰ ϳϴϳ ϳϴϬϵ ϰϵϮϴ hZE/^dz< ^<Z>E KZKEE Wh>/E DWORY I PAŁACE <KDhE/<z:E ZIELEŃ 'K^WKZ D/ ^<>E PRZEMYSŁOWE D EdZ MAŁA ARCHITEKTURA /EE  ZLJĐ͘Ϯ͘ĂďLJƚŬŝŶŝĞƌƵĐŚŽŵĞǁƉŝƐĂŶĞĚŽƌĞũĞƐƚƌƵzabytków wedługŬĂƚĞŐŽƌŝŝ͘  ϮϯϮϲϳ ϰϴϰϯϯ ϮϬϮϳϳϲ WYPOSAŻENIE ŚWIĄTYŃ <K> <: /EE  ZLJĐ͘ϯ͘ĂďLJƚŬŝƌƵĐŚŽŵĞǁƉŝƐĂŶĞĚŽƌĞũĞƐƚƌƵzabytków. Znaczenie rejestru zabytków podkreśla przypisaniĞ kompetencji do skreśleń zabytków z rejestru wyłącznie ministrowi właściwemu do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, z zastrzeżeniem spełnienia ustawowych przesłanekϮϭ͘  Ϯϭ ƌƚ͘ϭϯƵ͘Ž͘nj͘  Monitor Polski – 18 – Poz. 1470 ϭϲ  Wszelkie prace i badania prowadzone przy zabytkach wpisanych do rejestru zabytków wymagają pozwoleń, mających charakter decyzji administracyjnej, wydawanych przez właściwego t<ŶĂƉŽĚƐƚĂǁŝĞĂƌƚ͘ϯϲƵ͘Ž͘nj͘ Rejestr zabytków obejmujeϮϮ͗ –ϳϵϳϳ1 zabytków nieruchomych, –274 476 zabytków ruchomych,  –7 814 zabytków archeologicznych͘  EWIDENCJA ZABYTKÓW ARCHEOLOGICZNYCH –ARCHEOLOGICZNE ZDJĘCIE POLSKI (AZPϮϯͿ Archeologiczne Zdjęcie Polski to ogólnopolski program badawczoͲĞǁŝĚĞŶĐLJũŶLJ ŽƉƌĂĐŽǁĂŶLJ ǁOśrodku Dokumentacji Zabytków i wdrożony do realizacji w 1978 r. Jego celem jest rozpoznanie, metodą badań powierzchniowych i przez kwerendę źródłową, stanowisk archeologicznych na terenie całego kraju oraz budowa archiwum informacji o stanowiskach ĂƌĐŚĞŽlogicznych rozpoznanych tą metodą. Na potrzeby realizacji programu podzielono ŽďƐnjĂƌŬƌĂũƵŶĂƚnjǁ͘ĂƌŬƵƐnjĞWϮϰ–łącznie 8541 arkuszy. ϭϰϴϬ DOLNOŚLĄSKIE <h:t^<KͲWKDKZ^</ ϭϵϯ >h >^</ ϭϴϭ ϱϱϮ >hh^</ ϭϰϰ ŁÓDZKIE ϰϴϴ MAŁOPOLSKIE ϰϬϵ DKt/ </ ϭϮϲϳ KWK>^</ ϰϳϵ WK<ZW</ Ϯϲϴ WK>^</ ϱϲϮ WKDKZ^</ ŚLĄSKIE Ϯϰϰ ŚWIĘTOKRZYSKIE ϮϭϬ Ϯϴϱ WARMIŃSKO-MAZURSKIE ϲϴϮ t/ ><KWK>^</ ϯϳϬ ,KE/KWKDKZ^</ Ϭ ϮϬϬ ϰϬϬ ϲϬϬ ϴϬϬ ϭϬϬϬ ϭϮϬϬ ϭϰϬϬ ϭϲϬϬ  ZLJĐ͘ϰ͘EŝĞƌƵĐŚŽŵĞnjĂďLJƚŬŝĂƌĐŚĞŽůŽŐŝĐnjŶĞǁƉŝƐĂŶĞĚŽƌĞũĞƐƚƌƵzabytków w poszczególnych województwach͘   ĂŶĞnjĚŶ͘ϭƐƚLJĐnjŶŝĂϮϬϮϯƌ͘ W–Archeologiczne Zdjęcie Polski; realizowana od 1978 r. ewidencja stanowisk archeologicznych obejmująca obszar całego kraju. Ewidencja stanowisk archeologicznych (AZP) jest podstawą do działań organów ochrony zabytków w sferze ochrony dziedzictwa archeologicznego. Program AZP jest unikalnym (w skali Europy) ƉƌŽŐƌĂŵĞŵĞǁŝĚĞŶĐũŽŶŽǁĂŶŝĂƐƚĂŶŽǁŝƐŬĂƌĐŚĞŽůŽŐŝĐnjŶLJĐŚ͘ Ϯϰ DĂƉĂǁƐŬĂůŝϭ͗ϮϱϬϬϬŝŽǁLJŵŝĂƌĂĐŚϳ͕ϱ× ϱŬŵ͘ ϮϮ Ϯϯ  Monitor Polski  – 19 – Poz. 1470 ϭϳ /E&Z^dZh<dhZ/E&KZD:/WZ ^dZ EE :Kzd<, /ŶĨƌĂƐƚƌƵŬƚƵƌĂ ĚĂŶLJĐŚ ƉƌnjĞƐƚƌnjĞŶŶLJĐŚ ;ĂŶŐ͘ ^ƉĂƚŝĂů ĂƚĂ /ŶĨƌĂƐƚƌƵĐƚƵƌĞ͕ ^/Ϳ ũĞƐƚ ƌŽnjƵŵŝĂŶĂ jako „komputerowy system informacji służący do wprowadzania, gromadzenia, przetwarzania ŽƌĂnjƉƌnjĞĚƐƚĂǁŝĂŶŝĂĚĂŶych przestrzennych, którego podstawową funkcją jest wspomaganie decyzji”. Zasób ten można definiować również jako zbiór danych zapewniający dostępĚŽŽƌĂnj możliwość ŝĐŚ wyszukiwania i przetwarzania informacji. Udostępnienie w ramach ŝŶĨƌĂƐƚƌƵŬƚƵƌLJinformacji przestrzennej danych o położeniu i danych opisowych nieruchomych oraz archeologicznych zabytków rejestrowych, pomników historii, a także miejsc uznanych za światowe dziedzictwo dzięki przyjętym standardom INSPIREϮϱ umożliwi efektywne porównywaniei wspólne analizowanie danych przestrzennych gromadzonych przez podmioty podległe wszystkim resortom uwzględnionym w ramach infrastruktury informacji ƉƌnjĞƐƚƌnjĞŶŶĞũ͘ Nowe możliwości wynikające z wdrożenia jednolitego systemu gromadzenia i przekazywania ĚĂnych przestrzennych mogą pomóc w efektywnym i skutecznym zarządzaniu przestrzenią przy uwzględnieniu wartości njĂďLJƚŬŽǁLJĐŚ oraz zwiększyć poziom ochrony zabytków͕ realizowanej przez powołane do tego organy. Łatwy i operacyjny dostęp do danych ƉƌnjĞƐƚƌnjĞŶŶLJĐŚzabytków znacznie przyspieszy proces projektowania i uzgadniania lokalizacji inwestycji, pomoże także przeciwdziałać wielu zagrożeniom zabytków, np. zminimalizuje ryzyko zniszczenia zabytków na skutek powodzi. W związku z tym, że dane o położeniu zabytkówbędą publikowane w Internecie, w wolnym dostępie, infrastruktura informacji przestrzennej w zasadniczy sposób zwiększy społeczną dostępnośćdo zasobu dziedzictwa kulturowego, jakim są zabytki. Zgodnie z ustawą z ĚŶŝĂ ϰ ŵĂƌĐĂ ϮϬϭϬ ƌ͘ Ž ŝŶĨƌĂƐƚƌƵŬƚƵƌnjĞ ŝŶĨŽƌŵĂĐũŝ ƉƌnjĞƐƚƌnjĞŶŶĞũ ;nj͘h͘ nj ϮϬϮϭ ƌ͘ ƉŽnj͘ ϮϭϰͿ najważniejszym ŽƌŐĂŶĞŵ ŽĚƉŽǁŝĞĚnjŝĂůŶLJŵ njĂ ǁƉƌŽǁĂĚnjĞŶŝĞ ĚŽ ŝŶĨƌĂƐƚƌƵŬƚƵƌLJŝŶĨŽƌŵĂĐũŝƉƌnjĞƐƚƌnjĞŶŶĞũĚĂŶLJĐŚŽnjĂďLJƚŬĂĐŚĐŚƌŽŶŝŽŶLJĐŚƉƌĂǁĞŵũĞƐƚ<ƵůƚƵƌLJ i Dziedzictwa Narodowego. Generalny Konserwator Zabytków w imieniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego powierzył to zadanie dyrektorowi NID. Powierzeniu zadania towarzyszyło przekazanie środków finansowych z budżetu MKiDN͕niezbędnych ĚŽƐƚǁŽƌnjĞŶŝĂ ŝŶĨƌĂƐƚƌƵŬƚƵƌLJŝŶĨŽƌŵĂĐũŝƉƌnjĞƐƚƌnjĞŶŶĞũŽƌĂnjnjĂƐŝůĞŶŝĂũĞũĚĂŶLJŵŝ͘ hƐƚĂǁĂ nj ĚŶŝĂ ϰ ŵĂƌĐĂ ϮϬϭϬ ƌ͘ Ž ŝŶĨƌĂƐƚƌƵŬƚƵƌnjĞ ŝŶĨŽƌŵĂĐũŝ ƉƌnjĞƐƚƌnjĞŶŶĞũ ŽƌĂnj LJƌĞŬƚLJǁĂ WĂƌůĂŵĞŶƚƵ ƵƌŽƉĞũƐŬŝĞŐŽ ŝ ZĂĚLJ Ŷƌ ϮϬϬϳͬϮͬt  nj ĚŶŝĂ 14 marca 2007 r. ustanawiająca ŝŶĨƌastrukturę informacji przestrzennej we Wspólnocie Europejskiej (INSPIRE) określają obowiązkowy zakres danych, który musi być uwzględniony dla każdego rekordu w bazie ĚĂŶLJĐŚ͕ ŽƌĂnj ƚƌLJď͕ ǁ ũĂŬŝŵ ƚĞ dane muszą być publikowane w Internecie w formie usług ƐŝĞĐŝŽǁLJĐŚ͘ /ŶĨŽƌŵĂĐũĂ Ž njĂďLJƚŬĂĐŚ ŶŝĞƌƵĐŚŽŵLJĐŚ͕ ǁ ƚLJŵ ĂƌĐŚĞŽůŽŐŝĐnjŶLJĐŚ͕ ǁƉŝƐĂŶLJĐŚ ĚŽ ƌĞũĞƐƚƌƵ͕ zostanie opublikowana w związku z obowiązkiem nałożonym przez ustawę z ĚŶŝĂ 4 marca 2010 r. o infrastrukturze informacji przestrzennej do połowy 2014 r. Ważnym ĞůĞŵentem tworzenia, gromadzenia i udostępniania danych o zabytkach w ramach infrastruktury informacji przestrzennej jest zapewnienie wysokiego standardu jakości danych. Zadanie to jest niemożliwe do osiągnięcia bez stworzenia systemowego rozwiązania  Ϯϱ  LJƌĞŬƚLJǁĂ WĂƌůĂŵĞŶƚƵ ƵƌŽƉĞũƐŬŝĞŐo i Rady nr 2007/2/WE z dnia 14 marca 2007 r. ustanawiającej infrastrukturę informacji przestrzennej we Wspólnocie Europejskiej (INSPIRE) (Dz. Urz. UE L 108 z 25.04.2007,  Ɛ͘ϭ͕z późn. zm.).  Monitor Polski  – 20 – Poz. 1470 ϭϴ ŐǁĂƌĂŶƚƵũącego udział organów właściwych do prowadzenia rejestru zabytków w kontroli jakości danych gromadzonych w//WŝŝĐŚĂŬƚƵĂůŝnjĂĐũŝ͘  K^Z ϯ͘ KOMUNIKACJA, POROZUMIENIE I WSPÓŁPRACA W OBSZARZE OCHRONY ZABYTKÓW W POLSCE / /dtK<h>dhZKt –POTENCJAŁ ROZWOJU SPOŁECZNEGO W Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 20ϯϬǁƐŬĂnjĂŶŽ͕żeĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁŽŬƵůƚƵƌŽǁĞƐƚĂŶŽǁŝ ŶŝĞƚLJůŬŽƉƌnjĞĚŵŝŽƚŽĐŚƌŽŶLJ͕lecz takżenjĂƐób, który powinien byćǁLJŬŽƌnjLJƐƚLJǁĂŶLJz myślą  Ž ŽďĞĐŶLJŵ ŝ przyszłLJŵ ƌŽnjǁŽũƵ͘ KďĞũŵƵũĞ ŽŶŽ ƚĂŬ ŵĂƚĞƌŝĂůŶĞ ĚŽďƌĂ ŬƵůƚƵƌLJ͕ ũĂŬ wartości artystyczne ŽƌĂnj ƉŽnjŶĂǁĐnjĞ͕ utrwalające naszą pamięć narodową ŝ tworzące tożsamość. Świadoma partycypacja społeczna w procesie (re)interpretacjiϮϲĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂũĞƐƚĞůĞŵĞŶƚĞŵ budowy wspólnej tożsamości, a pośrednio ‒ więzi międzyludzkich i zaufania, które ułatwia interakcję oraz współdziałanie i jest najważniejszymczynnikiem rozwoju kapitału społecznego. njŝĞĚnjŝĐƚǁŽŬƵůƚƵƌŽǁĞ͕jako świadectwo historii Polski͕ƐƚĂŶŽǁŝŶŝĞƚLJůŬŽŝƐƚŽƚŶLJĨŝůĂƌŶĂƐnjĞũ tożsamości narodowej, ůĞĐnjƚakże, odwołując się do tradycyjnej kultury lokalnej, jest nośnikiem ƐŝůŶLJĐŚwięzi międzyludzkich i wzorców zachowań, które przetrwałyǁŬƵůƚƵƌnjĞůŽŬĂůŶĞũ͘  WIELKOŚĆ ZASOBU ZABYTKÓW UMOŻLIWIAJĄCEGO BUDOWANIE I UTRWALANIE WSPÓLNEJ TOŻSAMOŚCI  Istotną częścią dziedzictwa kulturowego w kontekście budowania tożsamości narodowej, regionalnej i lokalnej są zabytki jako materialne nośniki wartości artystycznych oraz świadectwa historii wspólnej dla narodu i społeczności lokalnych͕ ŽďĞĐŶĞ ǁ ŶĂƚƵƌĂůŶLJŵ otoczeniu człowieka͘ Do zasobu stanowiącego podstawę budowania tożsamości narodowej można zaliczyć zabytki uznane rozporządzeniami Prezydenta RP za pomniki historii. Na dzień 1 stycznia 2023 r. na ŵŽĐLJĚĞĐLJnjũŝWƌĞnjLJĚĞŶƚĂZWnjĂƉŽŵŶŝŬŝŚŝƐƚŽƌŝŝbyły uznanĞ123 miejsca i obiekty. Z każdym rokiem liczba najcenniejszych obiektów sukcesywnie się powiększa. Drugą kategorią obiektów, ważnLJĐŚ w kontekście budowania tożsamości narodowej, są obiekty uznane za światowe dziedzictwo. Na dzień 1 stycznia 2023 r. w Polsce znajdowało się ϭϳ ƚĞŐŽ ƚLJƉƵ obiektów: ϭϱ ĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁ ŬƵůƚƵƌŽǁLJĐŚ ŽƌĂnj ĚǁĂ ĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂ Ž ĐŚĂƌĂŬƚĞƌnjĞ ƉƌnjLJƌŽĚŶŝĐnjLJŵ͘   ZĞŝŶƚĞƌƉƌĞƚĂĐũĂ ĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂ ŬƵůƚƵƌŽǁĞŐŽ ƚŽ ƉƌŽĐĞƐ – stanowiący wypadkową procesów społecznych, ĞŬŽŶŽŵŝĐnjŶLJĐŚ͕ ƉŽůŝƚLJĐnjŶLJĐŚ͕ ƉƌnjĞƐƚƌnjĞŶŶLJĐŚ ŝ ŬƵůƚƵƌŽǁLJĐŚ – wynikający z ciągłej, społecznej waloryzacji  i przekształcania zasobów dziedzictwa kulturowego oraz określania jego współczesnego, akceptowalnego społecznie znaczenia i wykorzystywania (definicja opracowana na podstawie materiału prof. J. Purchli, ƉƌnjLJŐŽƚŽǁĂŶĞŐŽŶĂƉŽƚƌnjĞďLJ^Z<^ǁϮϬϭϬƌ͘Ϳ͘ Ϯϲ  Monitor Polski – 21 – Poz. 1470 ϭϵ  Poza kategoriami zabytków o znaczeniu narodowym Polska ma także zasób obiektów zabytkowych o znaczeniu regionalnym i lokalnym, na który składają się zabytki wpisane do rejestru zabytków oraz zabytki objęte ewidencjami. Do rejestru zabytków, według stanu na  ϭƐƚLJĐnjŶŝĂϮϬϮϯƌ͕͘wpisanych było 79 771 zabytków nieruchomych. Zabytki nieruchome mogą być zabytkami archeologicznymi, o ile stanowią powierzchniową, podziemną lub podwodną pozostałość egzystencji i działalności człowieka, złożoną z nawarstwień kulturowych  i znajdujących się w nich wytworówbądź ich śladów. W dniu 1 stycznia 2023 r. do rejestru zabytków było wpisanych7814 zabytków archeologicznych. Zasób ten może stanowić ważny element budowania tożsamości społeczności lokalnych, ponieważ duża część obywateli dostrzega korzyści płynące z lokalnego dziedzictwa kulturowego. Stosunkowo duży odsetek osób słabo uświadamiających sobie wartość ůŽŬĂůŶLJĐŚ zabytków wskazuje na potrzebę jak najszybszego podjęcia działań promujących lokalne dziedzictwo kulturowe i upowszechniających wiedzę na jego temat. Wydaje się,  że najlepszym medium do realizacji tego zadania jest Internet. ż 40% Polaków deklaruje,  że właśnie z Internetu czerpie wiedzę o dziedzictwie lokalnym, a odsetek ten z pewnością będzie sukcesywnie rósł w miarę zwiększaŶŝĂsię dostępu i szerokopasmowego dostępu ĚŽƚĞũ ƐŝĞĐŝ, na co wskazują dane GUSϮϳ. Jest to również ũĞĚĞŶz celów Europejskiej Agendy Cyfrowej. /ŶƚĞƌŶĞƚ ĚĂũĞ możliwość interakcji odbiorcy i nadawcy komunikatu, a także, dzięki stale rozwijającej się technologii, możliwość dostosowania treści komunikatu do potrzeb odbiorcy ǁzależności od jego lokalizacji.  UŁATWIENIE DOSTĘPU DO DZIEDZICTWA KULTUROWEGO I PARTYCYPACJA SPOŁECZNA  Warunkiem wykorzystania potencjału społecznoͲĞŬŽŶŽŵŝĐnjŶĞŐŽĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂŬƵůƚƵƌŽǁĞŐŽĚŽ budowania kapitału społecznego Polaków jest rozpowszechnienie wiedzy na jego temat, zwiększenie świadomości dotyczącej wartości lokalnego dziedzictwa oraz zwiększenie partycypacji społecznej w procesie interpretacji i zachowania zabytków we właściwym stanie. Zaangażowanie w proces aktywnego i świadomego poznawania zabytków ŝnjŶŝĐŚŬŽƌnjLJƐƚĂŶŝĂ͕ ũĂŬŽ nj ŝƐƚŽƚŶĞŐŽ ĞůĞŵĞŶƚƵ ĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂ ŬƵůƚƵƌŽǁĞŐŽ͕ ũĞƐƚ ǁĂƌƵŶŬŝĞŵŬŽƌnjLJƐƚĂŶŝĂ z wartości materialnych i niematerialnych zawartych w tym zasobie. Z tego względu za szczególnie istotne należy uznać podjęcie działań, których celem będzie jednoczesne zwiększanie dostępu do zasobu dziedzictwa i ułatwienie jego odbioru społecznego. Efektem aktywniejszego udziału obywateli w procesie poznawania dziedzictwa i jego ochrony będzie odtworzenie relacji między społecznościami lokalnymi a dziedzictwem, rozpoznanie ǁnjĂbytkach ważnego świadectwa naszej historii i źródła tożsamości oraz wzmocnienie społecznej woli zachowania zabytków we właściwym stanie i w poszanowaniu autentyzmu, jako wartościwyjątkowej͘    Ϯϳ Społeczeństwo informacyjne w Polsce w 2022 r. ‒ ĂŶĂůŝnjLJƐƚĂƚLJƐƚLJĐnjŶĞ'h^͘  Monitor Polski   – 22 – Poz. 1470 ϮϬ ϰ͘ Z >:K<hD EdD/^dZd '/EzD/  ^dZd '/ E Z  KWKtIEDZIALNEGO ROZWOJU DO ROKU 2020 (Z PERSPEKTYWĄ  KϮϬϯϬͿ  'łównym ĐĞůĞŵ ^ƚƌĂƚĞŐŝŝ ŶĂ ƌnjĞĐnj KĚƉŽǁŝĞĚnjŝĂůŶĞŐŽ ZŽnjǁŽũƵ ;ĚĂůĞũ͗ ^KZͿ ũĞƐƚ ƚǁŽƌnjĞŶŝĞ warunków wzrostu dochodów mieszkańców Rzeczypospolitej Polskiej przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym  ŝƚĞƌLJƚŽƌŝĂůŶLJŵ͘:ĞĚŶLJŵnjnajważniejszychczynników wpływających na realizację tego celu jest njĂƉĞǁŶŝĞŶŝĞƐŬƵƚĞĐnjŶĞũdziałalnościpaństwa iinstytucji służących wzrostowi oraz włączeniu społecznemu i gospodarczemu, m.in. dzięki cyfrowemu rozwojowi kraju. WŽĚƐƚĂǁŽǁĞ założenia transformacji cyfrowej państwa zostały wyrażone w ramach celu szczegółowego III ^KZ ‒ Skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu  ŝ ŐŽƐƉŽĚĂƌĐnjĞŵƵ͕ w zakresie obszaru „ĞͲpaństwo” (kierunek interwencji: Budowa i rozwój  ĞͲĂĚŵŝŶŝƐƚƌĂĐũŝ–orientacja administracji państwa na usługi cyfrowe, jak również w jednym  z obszarów wspomagających proces rozwoju kraju –„LJĨƌLJnjĂĐũĂ”.  <Z:Kt^dZd '/ZKtK:hZ '/KE>E 'KϮϬϯϬ;<^ZZϮϬϯϬͿ  Celem głównym Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2030ũĞƐƚĞĨĞŬƚLJǁŶĞǁLJŬŽƌnjLJƐƚĂŶŝĞ ǁĞǁŶęƚƌnjŶLJĐŚ ƉŽƚĞŶĐũĂłóǁ ƚĞƌLJƚŽƌŝóǁ ŝ ŝĐŚ ƐƉĞĐũĂůŝnjĂĐũŝ ĚůĂ ŽƐŝąŐĂŶŝĂ njƌóǁŶŽǁĂżŽŶĞŐŽ ƌŽnjǁŽũƵ ŬƌĂũƵ͕ ĐŽ ƚǁŽƌnjLJć ďęĚnjŝĞ ǁĂƌƵŶŬŝ ĚŽ ǁnjƌŽƐƚƵ ĚŽĐŚŽĚóǁ ŵŝĞƐnjŬĂńĐóǁ WŽůƐŬŝ ƉƌnjLJ ũĞĚŶŽĐnjĞƐŶLJŵŽƐŝąŐĂŶŝƵƐƉóũŶŽśĐŝǁǁLJŵŝĂƌnjĞƐƉŽłĞĐnjŶLJŵ͕ŐŽƐƉŽĚĂƌĐnjLJŵ͕śƌŽĚŽǁŝƐŬŽǁLJŵŝ ƉƌnjĞƐƚƌnjĞŶŶLJŵ͘Dookreśla on zatem II cel szczegółowy SOR – Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony.  Cel główny polityki regionalnej do roku 2030 będzie realizowany w oparciu o trzy uzupełniające się cele szczegółowe: • Đel szczegółowy I: Zwiększenie spójności rozwoju kraju w wymiarze społecznym, gospodarczym, środowiskowym i przestrzennym; • Đel szczegółowy II: Wzmacnianie regionalnych przewag konkurencyjnych; • Đel szczegółowy III: Podniesienie jakości zarządzania i wdrażania polityk ƵŬŝĞƌƵŶŬŽǁĂŶLJĐŚƚĞƌLJƚŽƌŝĂůŶŝĞ͘  ttreści SKRR uznano, żecyfryzacja jest podstawowym czynnikiem stymulującym dostęp obywateli do usług wraz z płynącymi z nich korzyściami natury ekonomicznoͲspołecznej͘ Ponadto SKRR zakłada działania ukierunkowane na nowoczesne technologie cyfrowe w procesach rozwojowych regionów͗ • rozwój innowacji gospodarczych i technologii informacyjnoͲŬŽŵƵŶŝŬĂĐLJũŶLJĐŚ͖ • zwiększanie cyfrowej dostępności, jakości i efektywności usług publicznych; • wdrażanie koncepcji inteligentnego miasta i wsi przy wykorzystaniu najnowszych ƚĞĐŚŶŽůŽŐŝŝŽƌĂnjŽƚǁĂƌƚLJĐŚĚĂŶLJĐŚ͖  Monitor Polski Poz. 1470 Ϯϭ  •  – 23 – kreowanie społeczeństwa informacyjnego przez ograniczenie zjawiska wykluczenia cyfrowego oraz rozwój umiejętności cyfrowych na każdym poziomieϮϴ͘ STRATEGIA ROZWOJU KAPITAŁU SPOŁECZNEGO 2030  ĞůĞŵ głównyŵ Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2030 ũĞƐƚ wzrost jakości życia społecznego ikulturalnego Polaków, który odnosi się do zagadnień jednego z obszarów wpływających na osiągnięcie celów SOR: <Ăpitał ludzki i społeczny. Jest on powiązany również nj ƌĞĂůŝzacją działań wskazanych w poszczególnych obszarach dla wszystkich trzech celów szczegółowych Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Cel główny SRKS2030 doprecyzowują trzy cele szczegółowe: • ĐĞůszczegółowy 1: njwiększenie zaangażowania obywateli w życie publiczne; • ĐĞů szczegółowy 2: ǁnjŵĂĐŶŝĂŶŝĞ roli kultury w budowaniu tożsamości i postaw ŽďLJǁĂƚĞůƐŬŝĐŚ͖ • ĐĞůszczegółowy 3: njwiększenie wykorzystania potencjału kulturowego iŬƌĞĂƚLJǁŶĞŐŽ ĚůĂƌŽnjǁŽũƵ͘ ĂŬƌĞƐ ŽĚŶŝĞƐŝĞŶŝĂ͗ <ƌĂũŽǁLJ ƉƌŽŐƌĂŵ ƉƌnjĞĚĞ ǁƐnjLJƐƚŬŝŵ ƌĞĂůŝnjƵũĞ njĂĚĂŶŝĂ ŬŝĞƌƵŶŬƵ ϰ͘ϭ͘Ϯ͘ KĐŚƌŽŶĂ ĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂ ŬƵůƚƵƌŽǁĞŐŽ ŝ ƉƌnjLJƌŽĚŶŝĐnjĞŐŽ ŽƌĂnj ŬƌĂũŽďƌĂnjƵ͕ ŶŝĞŵŶŝĞũ ũĞĚŶĂŬ ǁĚŽŬƵŵĞŶĐŝĞ njĂŵŝĞƐnjĐnjŽŶŽ projekty i działania odwołujące się również do trzech pozostałych kierunków działania SRKS.  ^dZd '/ZKtK:hKAPITAŁU LUDZKIEGO 2030  Celem głównym Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego jest wzrost kapitału ludzkiego i spójności społecznej w Polsce. Odpowiada to celowi szczegółowemu II SOR: Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony, przede wszystkim ǁobszarze „Spójność społeczna”͘ Ğů nawiązuje także do zagadnień wymienionych w ramach obszaru horyzontalnego SOR „Kapitał ludzki i społeczny”. SRKL2030 wskazuje, że niezbędnym elementem realizacji strategii będzie wdrożenie ŶĂũŶŽǁƐnjLJĐŚ ƚĞĐŚŶŽůŽŐŝŝ ŝŶĨŽƌŵacyjnych umożliwiających udostępnianie usług społecznych drogą elektroniczną, jak również cyfryzacja procesów połączona z podnoszeniem kompetencji cyfrowych społeczeństwa. Przyczyni się to do ułatwienia dostępu obywateli do wielu świadczeń z zakresu polityki socjalnej, rodzinnej i zdrowotnej. Jednocześnie podkreślono, że możliwość szerszego zastosowania nowoczesnych rozwiązań jest uwarunkowana poziomem świadomości istnienia usług cyfrowych oraz korzyści płynących z ich wykorzystania. ĂŬƌĞƐŽĚŶŝĞƐŝĞŶŝĂ͗<ƌĂũŽǁLJƉƌŽŐƌĂŵƌĞĂůŝnjƵũĞcel szczegółowy SRKL dotyczący podniesienia ƉŽnjŝŽŵƵŬŽŵƉĞƚĞŶĐũŝŽƌĂnjŬǁĂůŝĨŝŬĂĐũŝŽďLJǁĂƚĞůŝ͕ǁƚLJŵĐLJĨƌŽǁLJĐŚϮϵ͘  STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 (SZRWRIR ϮϬϯϬͿ   Ϯϴ Ϯϵ  ŚƚƚƉƐ͗ͬͬǁǁǁ͘ŐŽǀ͘ƉůͬǁĞďͬŝĂͬŬƌĂũŽǁĂͲƐƚƌĂƚĞŐŝĂͲƌŽnjǁŽũƵͲƌĞŐŝŽŶĂůŶĞŐŽͲϮϬϯϬͲŬƐƌƌ ŚƚƚƉƐ͗ͬͬǁǁǁ͘ŐŽǀ͘ƉůͬǁĞďͬŝĂͬƐƚƌĂƚĞŐŝĂͲƌŽnjǁŽũƵͲŬĂƉŝƚĂůƵͲůƵĚnjŬŝĞŐŽͲϮϬϯϬͲƐƌŬůϮϬϯϬ  Monitor Polski – 24 – Poz. 1470 ϮϮ  Celem głównym Strategii Zrównoważonego ZŽnjǁŽũƵ tƐŝ͕ ZŽůŶŝĐƚǁĂ ŝ ZLJďĂĐƚǁĂ ϮϬϯϬ ũĞƐƚƌŽnjǁóũ ŐŽƐƉŽĚĂƌĐnjLJ ǁƐŝ ƵŵŽżůŝǁŝĂũąĐLJ ƚƌǁĂłLJ ǁnjƌŽƐƚ ĚŽĐŚŽĚóǁ ũĞũ ŵŝĞƐnjŬĂńĐóǁ ƉƌnjLJ ŵŝŶŝŵĂůŝnjĂĐũŝ ƌŽnjǁĂƌƐƚǁŝĞŶŝĂ ĞŬŽŶŽŵŝĐnjŶĞŐŽ͕ ƐƉŽłĞĐnjŶĞŐŽ ŝ ƚĞƌLJƚŽƌŝĂůŶĞŐŽ ŽƌĂnj ƉŽƉƌĂǁŝĞ ƐƚĂŶƵśƌŽĚŽǁŝƐŬĂŶĂƚƵƌĂůŶĞŐŽ͘ ^ZtZŝZϮϬϯϬbędzie realizowała założenia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) przez działania w ramach: • celu szczegółowego I͗Zwiększenie opłacalności produkcji rolnej i rybackiej; • celu szczegółowego II͗Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska; • celu szczegółowego III͗ Rozwój przedsiębiorczości, pozarolniczych miejsc ƉƌĂĐLJ ŝ aktywnego społeczeństwa. tƐƚƌĂƚĞŐŝŝnjŝĚĞŶƚLJĨŝŬŽǁĂŶŽƚƌnjLJŽďƐnjĂƌLJwpływające na realizację celów strategii:

(1)Sprawne zarządzanie rozwojem,

(2)Stabilne finansowanie rozwoju,

(3)Trwała zdolność kreacji i uczenia się. Wykorzystanie potencjału rozwojowego w sektorze rolnoͲspożywczym zależy od umiejętności zastosowania najnowszych technologii, cyfryzacji i innowacji oraz potencjału ƚǁŽƌnjĞŶŝĂ ŝŶŶŽǁĂĐũŝ͗ tnjĂŬƌĞƐŝĞĐĞůƵszczegółowego //͘WŽƉƌĂǁĂjakości życia, infrastruktury i stanu środowiska –ƉůĂŶƵũĞ się w ramach strategii: • • • • dalszy rozwój eͲusług publicznych (wdrażanych zarówno przez administrację samorządową, jak i rządową) uwzględniający zachodzące przemiany społeczne, gospodarcze oraz technologiczne, zapewnienie zarówno szerszej oferty usług, jak również dostępu do nich͕ wprowadzenie powszechnego ogólnokrajowego systemu monitoringu usług publicznych, zbierającego dane z pozŝŽŵƵŐŵŝŶLJ͕ upowszechnianie dostępu do internetu, w tym m.in. również przez rozwój nowoczesnej i ĞĨĞŬƚLJǁŶĞũĞͲadministracji; przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu na wsi, rozwój eͲusług ĨŝŶĂŶƐŽǁLJĐŚ͕ zapewnienie powszechnego dostępu do aktualnej informacjŝ Ž ƐƚĂŶŝĞ ŝ ƉƌnjĞnjŶĂĐnjĞŶŝƵ terenówϯϬ͘   POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA 2030 (PEP2030)  Celem głównym Polityki Ekologicznej Państwa 2030 jest rozwój potencjału środowiska  na rzecz obywateli i przedsiębiorców, który odpowiada wprost celowi z obszaru „Środowisko” ǁ^KZ͘ W WϮϬϯϬ ĚŽƉƌĞĐLJnjŽǁƵũĞ njĂƉŝƐLJ ^KZ ŝprzedstawia praktyczne rozwiązania dla poszczególnych kierunków interwencji. Ujęto je w trzech celach środowiskowych, dodatkowo wspieranych przez dwa cele ŚŽƌLJnjŽŶƚĂůŶĞ͗ • ĐĞůszczegółowy I: Środowisko i zdrowie. Poprawa jakości środowiskaŝbezpieczeństwa ĞŬŽůŽŐŝĐnjŶĞŐŽ͖ • ĐĞů szczegółowy II: Środowisko i gospodarka. Zrównoważone gospodarowanie zasobami środowiska;  ϯϬ ŚƚƚƉƐ͗ͬͬǁǁǁ͘ŐŽǀ͘ƉůͬǁĞďͬŝĂͬƐƚƌĂƚĞŐŝĂͲnjƌŽǁŶŽǁĂnjŽŶĞŐŽͲƌŽnjǁŽũƵͲǁƐŝͲƌŽůŶŝĐƚǁĂͲŝͲƌLJďĂĐƚǁĂͲϮϬϯϬͲƐnjƌǁƌŝƌ  Monitor Polski  – 25 – Poz. 1470 Ϯϯ ĐĞůszczegółowy III: Środowisko i klimat. Łagodzenie zmian klimatu i adaptacja do nich oraz zarządzanieryzykiem klęsk żywiołowych; 2 cele horyzontalne:

(1)Środowisko i edukacja. Rozwijanie kompetencji (wiedzy, umiejętnoścŝi postaw) ekologicznych społeczeństwa͖

(2)Środowisko i administracja. Poprawa efektywności funkcjonowania instrumentów ochrony środowŝƐŬĂ͘  • STRATEGIA PRODUKTYWNOŚCI 2030 (SP2030)  Celem głównym Strategii Produktywności 2030 jest wzrost produktywności w warunkach gospodarki niskoemisyjnej, o obiegu zamkniętym i opartej na danych. Strategia przewiduje realizację założeń wskazanych w trzech celach szczegółowych SOR, czemu służyć mają Ěziałania zaprojektowane wramach siedmiu obszarów interwencji, wraz z przypisanymi  do nich celami szczegółowymi:  KďƐnjĂƌ/͘ĂƐŽďLJŶĂƚƵƌĂůŶĞ;njŝĞŵŝĂŝƐƵƌŽǁĐĞͿ͗ Wzrost wydajności surowcowej gospodarki,  Wzrost wykorzystania surowców odnawialnych i ďŝŽŵĂƐLJǁŐŽƐƉŽĚĂƌĐĞ͘  Obszar II. Praca i kapitał ludzki: Szybki rozwój praktycznego kształcenia przez całe życie, WƌnjLJŐŽƚŽǁĂŶŝĞŬŽŵƉĞƚĞŶƚŶLJĐŚŬĂĚƌŶĂƉŽƚƌnjĞďLJƐĐLJĨƌLJnjŽǁĂŶĞũŐŽƐƉŽĚĂƌŬŝ͘  Obszar III. Inwestycje (kapitał trwały i finansowy):  Trwałe zwiększeŶŝĞƐƚŽƉLJŝŶǁĞƐƚLJĐũŝƉƌLJǁĂƚŶLJĐŚ͕ Automatyzacja, robotyzacja i cyfryzacja przedsiębiorstw͘  KďƐnjĂƌ/s͘KƌŐĂŶŝnjĂĐũĂŝŝŶƐƚLJƚƵĐũĞ͗ Podniesienie jakości zarządzania wprzedsiębiorstwachŝŝŶƐƚLJƚƵĐũĂĐŚƉƵďůŝĐnjŶLJĐŚ͕ Stymulowanie mechanizmów współpracy pomiędzy podmiotami ŐŽƐƉŽĚĂƌĐnjLJŵŝ͘  KďƐnjĂƌs͘tŝĞĚnjĂ͗ Wzrost intensywności wykorzystania wiedzy i nowych technologii w gospodarce͘  KďƐnjĂƌs/͘ĂŶĞ͗ Szybki rozwój algorytmicznej gospodarki opartej na danych͘  Obszar VII. Umiędzynarodowienie:  Zwiększenie liczby eksporterów, zwłaszcza ŶĂƌLJŶŬŝƉŽnjĂĞƵƌŽƉĞũƐŬŝĞ͕ Zwiększenie eksportu towarów wobszarze wysokich technologii i kanałamiĞͲĐŽŵŵĞƌĐĞ͘  Działania zorientowane na nowoczesne technologie cyfrowe w ramach strategii wzrostu produktywności:  − rozwój i wdrażanie technologii sztucznej inteligencji oraz Internetu rzeczy; − ďƵĚŽǁĂŝŶĨƌĂƐƚƌƵŬƚƵƌLJŝŶƐƚLJƚƵĐũŽŶĂůŶĞũǁĐĞůƵtransformacji cyfrowej przedsiębŝŽƌƐƚǁ͖ − zwiększenie dostępu do danych publicznych i umożliwienie ich automatycznego ƉƌnjĞƚǁĂƌnjĂŶŝĂ͖ − cyfryzacja procesu zamówień publicznych;  Monitor Polski   – 26 – Poz. 1470 Ϯϰ − ǁLJŬŽƌnjLJƐƚĂŶŝĞĚĂŶLJĐŚƐĂƚĞůŝƚĂƌŶLJĐŚǁĂĚŵŝŶŝƐƚƌĂĐũŝƉƵďůŝĐnjŶĞũ͖ − edukacja cyfrowa na wszystkich etapach kształcenia; − rozwój platform edukacyjnych typu MOOC. ^dZd '/EZ  hZKW :^</ 'K/ /dt<h>dhZKt 'KEyy/t/ <  Dziedzictwo stanowi nieodnawialne dobro wspólne, a odpowiedzialność za jego zachowanie, ochronę, konserwację i rozwój spoczywa na całym społeczeństwie, z uwzględnieniem środowisk politycznych, prawnych i administracyjnych. W odpowiedzi na te wyzwania ŵŝŶŝƐtrowie państw będących stronami ƵƌŽƉĞũƐŬŝĞũ <ŽŶǁĞŶĐũŝ <ƵůƚƵƌĂůŶĞũ ǁ EĂŵƵƌnjĞ ǁ 2015 r. zgłosili potrzebę strategii, która zdefiniowałaby na nowo miejsce  i rolę dziedzictwa kulturowego w Europie. Strategia ta opracowana została przez grupę ekspertów z Komitetu Sterującego ds. Kultury, Dziedzictwa i Krajobrazu, a następnie przyjęta przez Komitet Ministrów w lutym 2017 r. Konwencja ramowa Rady Europy o wartości dziedzictwa kulturowego dla społeczeństwa jest dokumentem, który w szczególny sposób zachęca do podejmowania w ramach „^trategii 21” kolejnych kroków na rzecz spójności, przez uczynienie ludzi i wartości demokratycznych centralnym elementem międzydyscyplinarnej, międzysektorowej, ƉŽƐnjĞƌnjŽŶĞũ ŬŽŶĐĞƉĐũŝ ĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂ͘ ĂůĞĐĞŶŝĂ ^trategii mają na celu ƉŽŶŽǁne przybliżenie społeczności do ich dziedzictwa oraz zachęcenie państw członkowskich i innych zainteresowanych stron do wykorzystywania mechanizmów uczestnictwa opartych  na „dobrych rządach”.  EUROPEJSKI ZIELONY ŁAD. DOKUMENTY STRATEGICZNE POŚREDNIO /Ed ESYFIKUJĄCE PROCESY MODERNIZACYJNE ZABYTKÓW W POLSCE t ŐƌƵĚŶŝƵ ϮϬϭϵ ƌ͘ Komisja Europejska zaprezentowała najważniejszy dla Unii Europejskiej ;ĚĂůĞũ͗ h Ϳ ĚŽŬƵŵĞŶƚ ƐƚƌĂƚĞŐŝĐnjŶLJ njǁĂŶLJ Europejskim Zielonym Łademϯϭ͘ ĞůĞŵ ƐĂŵĞũ strategii Zielonego Ładu jest tzw. njŝĞůŽŶĂƚƌĂŶƐĨŽƌŵĂĐũĂgospodarcza krajów członkowskich UE. Jej nadrzędną misją jest osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 ƌ. Jednocześnie rozważa się zwiększenie, już i tak ambitnych celów, redukcji ĞŵŝƐũŝKϮĚŽ60% do 2030 r. Działania te mają dotyczyć wielu aspektów życia i gospodarki, m.in. poprawy efektywności i zrównoważonej modernizacji transportu (modernizacje dróg, kolei, mostów), przeciwdziałanie ubóstwu energetycznemu (promowanie ekologicznych źródeł energii ŝ ƚĞƌŵŽŵŽĚĞƌŶŝnjĂĐũŝ ƐƚĂƌLJĐŚ ďudynków), silne wsparcie środkami UE wszelkich działań mających na celu poprawę klimatu i preferencyjne wspieranie działań ekologicznych, co pośrednio ma znacząco poprawić komfort życia mieszkańców i pobudzić rynek pracy w branży ďƵĚŽǁůĂŶĞũŝŝŶĨƌĂƐƚƌƵŬƚƵƌĂůŶĞũϯϮ͘ Poniżej omówione zostały najnowsze międzynarodowe i krajowe dokumenty strategiczne lub przygotowywane projekty dokumentów strategicznych, które obligują prowadzenie tych działań także na poziomie służb konserwatorskich, w ramach których prowadzona ũĞƐƚ intensywna współpraca z organami odpowiedzialnymi za prace przygotowawcze ŝwdrożeniowe celów Europejskiego Zielonego Ładu, ale także działania zmierzające ĚŽ   ƵƌŽƉĞĂŶ'ƌĞĞŶĞĂů;ƌƵŬƐĞůĂ͕ϭϭ͘ϭϮ͘ϮϬϭϵƌ͘KD;ϮϬϭϵͿϲϰϬĨŝŶĂůͿ͕ŚƚƚƉƐ͗ͬͬĞƵƌͲůĞdž͘ĞƵƌŽƉĂ͘ĞƵͬƌĞƐŽƵƌĐĞ͘ Śƚŵů͍ƵƌŝсĐĞůůĂƌ͗ďϴϮϴĚϭϲϱͲϭĐϮϮͲϭϭĞĂͲϴĐϭĨϬϭĂĂϳϱĞĚϳϭĂϭ͘ϬϬϭϲ͘ϬϮͬKͺϭΘĨŽƌŵĂƚсW& ϯϮ Realizacja Europejskiego Zielonego Ładu, https://ec.europa.eu/info/sƚƌĂƚĞŐLJͬƉƌŝŽƌŝƚŝĞƐͲϮϬϭϵͲϮϬϮϰͬĞƵƌŽƉĞĂŶͲ ŐƌĞĞŶĚĞĂůͬĚĞůŝǀĞƌŝŶŐͲĞƵƌŽƉĞĂŶͲŐƌĞĞŶͲĚĞĂůͺƉ ϯϭ  Monitor Polski  – 27 – Poz. 1470 Ϯϱ ƉƌnjLJŐŽƚŽǁĂŶŝĂ standardów i wytycznych dla organów ochrony zabytków i ich opiekunów/zarządców͕ ƌĞĂůŝnjŽǁĂŶĞ ŶĂ ƉŽnjŝŽŵŝĞ DŝŶŝƐƚĞƌƐƚǁĂ <ƵůƚƵƌLJ ŝ njŝĞĚnjŝĐƚǁĂ EĂƌŽĚŽǁĞŐŽ͘ NOWA STRATEGIA UE W ZAKRESIE PRZYSTOSOWANIA SIĘ DO ZMIAN KLIMATU   ŶŝĂϮϰůƵƚĞŐŽϮϬϮϭƌ͘Komisja Europejska przyjęła Nową Strategię Unii EuropejskiejǁnjĂŬƌĞƐŝĞ przystosowania się do njŵŝĂŶLJ ŬůŝŵĂƚƵ ΀KD;ϮϬϮϭͿ ϴϮ ĨŝŶĂů΁ϯϯ, która stanowi podstawę do zwiększenia ambicji i spójności polityki ƚLJŵǁnjĂŬƌĞƐŝĞ͘^ƚƌĂƚĞŐŝĂzobowiązuje Unię Europejską i państwa członkowskie do czynienia stałych postępów na rzecz zwiększania zdolności adaptacyjnych, wzmocnienia odporności izmniejszenia podatności na zmianę klimatu. WƌnjĞnj Strategię w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu dąży się do urzeczywistnienia wizji w pełni odpornej na zmiany ŬůŝŵĂƚLJĐnjŶĞhŶŝŝ ƵƌŽƉĞũƐŬŝĞũǁϮϬϱϬƌ͘ϯϰ EŽǁĂ i poprzednia strategia zakładają poprawę efektywności energetycznej budynków, pozyskiwanie ekologicznej energii ze źródeł odnawialnych, obniżenie emisyjności ŝkonieczność innowacyjnych badań poprawiających warunki klimatyczne i przeciwdziałające ĚĂůƐnjĞũdegradacji klimatu. Na problem ignorowania zagadnień dziedzictwa zwracają uwagę eksperci ze wszystkich krajów Unii Europejskiej. Powołana w 2020 ƌ͘grupa robocza ekspertów ǁ <ŽŵŝƐũŝ ƵƌŽƉĞũƐŬŝĞũ ‒ ƵůƚƵƌĂů ŚĞƌŝƚĂŐĞ ĂŶĚ ĂĚĂƉƚĂƚŝŽŶ ƚŽ ĐůŝŵĂƚĞ ĐŚĂŶŐĞ ‒ wskazała jednoznacznie na znaczący problem dewastacji dziedzictwa materialnego Europy przez zastosowanie nowych technologii wspomagających poprawę bilansu energetycznego ďƵĚŽǁŶŝĐƚǁĂŚŝƐƚŽƌLJĐnjŶĞŐŽ;ƚnjǁ͘ĨĂůĂƌĞŶŽǁĂĐũŝͿ, który jest dużo poważniejszy niż degƌĂĚĂĐũĂ wywołana negatywnymi zmianami klimatycznymi. Wskazuje się, że strategia powinna uwzględniać konieczność wyprzedzających badań, planowania i wdrażania środków ochronnych przed niszczącym wpływem zmian klimatu na dziedzictwo kulturowe, ale przede ǁƐnjystkim wskazywać innowacyjne rozwiązania i technologie poprawiające jakość klimatu njjednoczesną strategią łagodzenia skutków mających na celu poprawę efektywności energetycznej budynków zabytkowych. Konieczne jest opracowanieŝzastosowanie narzędzi ŽĐĞŶLJ ryzyka, które umożliwiłyby optymalizację zdolności adaptacyjnych dziedzictwa, krajobrazu kulturowego, budynków historycznych i zbiorów muzealnych.  DŁUGOTERMINOWA STRATEGIA RENOWACJI BUDYNKÓW. WSPIERANIE RENOWACJI <Z:Kt 'K^KhhKt>E 'K  Długoterminowa strategia renowacji budynków określa działania, które są niezbędne do zapewnienia w perspektywie 2050 r. wysokiej efektywności energetycznej i niskoemisyjności budynków prywatnych i publicznych w Polsce. Przedstawiony w strategii rekomendowany ƐĐĞŶĂƌŝƵsz renowacji oraz wytyczne w zakresie wsparcia renowacji budynków w Polsce będą służyć efektywnemu kosztowo przekształceniu krajowego zasobu budowlanego w budynki Žniemal zerowym zużyciu energii. Renowacja zasobów budowlanych jest jednym   EŽǁĂ ƐƚƌĂƚĞŐŝĂ ǁ njĂŬƌĞƐŝĞ ƉƌnjLJƐƚŽƐŽǁĂŶŝĂ ĚŽ njŵŝĂŶLJ ŬůŝŵĂƚƵ͕ ŚƚƚƉƐ͗ͬͬĞƵƌͲůĞdž͘ĞƵƌŽƉĂ͘ĞƵͬůĞŐĂůͲ ĐŽŶƚĞŶƚͬW>ͬdydͬW&͍ͬƵƌŝс > y͗ϱϮϬϮϭϬϬϴϮΘĨƌŽŵсĞŶ ϯϰ  Nowa Strategia Unii Europejskiej w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu, ŚƚƚƉƐ͗ͬͬĞŶĞƌŐŝĂ͘ĞĚƵ͘ƉůͬŶŽǁĂƐƚƌĂƚĞŐŝĂͲƵŶŝŝͲĞƵƌŽƉĞũƐŬŝĞũͲǁͲnjĂŬƌĞƐŝĞͲƉƌnjLJƐƚŽƐŽǁĂŶŝĂͲƐŝĞͲĚŽͲnjŵŝĂŶLJͲŬůŝŵĂƚƵͬ ŽƌĂnj EĞǁ h^ƚƌĂƚĞŐLJKŶĚĂƉƚĂƚŝŽŶdŽůŝŵĂƚĞŚĂŶŐĞ͖ŚƚƚƉƐ͗ͬͬǁǁǁ͘ĞƵƌŽƉĂƌů͘ĞƵƌŽƉĂ͘ĞƵͬůĞŐŝƐůĂƚŝǀĞͲƚƌĂŝŶͬƚŚĞŵĞͲĂͲ ĞƵƌŽƉĞĂŶͲŐƌĞĞŶͲĚĞĂůͬĨŝůĞͲŶĞǁͲĞƵͲƐƚƌĂƚĞŐLJŽŶͲĂĚĂƉƚĂƚŝŽŶͲƚŽͲĐůŝŵĂƚĞͲĐŚĂŶŐĞ  ϯϯ  Monitor Polski – 28 – Poz. 1470 Ϯϲ  njnajwiększych wyzwań infrastrukturalnych Polski do 2050 r. Podobnie jak w pozostałych państwach członkowskich UE, polskie budynki w długim okresie powinny zostać zmodernizowane w sposób spójny z transformacją w kierunku gospodarki neutralnej klimatycznie. Jednocześnie krajowa polityka publiczna musi odpowiedzieć na pilną potrzebę wymiany najbardziej emisyjnych źródeł ciepła, w celu poprawy jakości powietrza, zapewniając przy tym efektywność ekonomiczną renowacji oraz sprawiedliwe rozłożenie kosztów ŝŶǁĞƐƚLJĐũŝǁŵŽĚĞƌŶŝnjĂĐũę budynków.  PROGRAM FUNDUSZE EUROPEJSKIE NA INFRASTRUKTURĘ, KLIMAT, ŚRODOWISKO 2021‒ ϮϬϮϳ;& E/<^Ϳ Głównym celem WƌŽŐƌĂŵƵ & Ŷ/<^ jest poprawa warunków rozwoju kraju przez budowę infrastruktury technicznej i społecznej zgodnie z założeniami zrównoważonego rozwoju. Program FEnIKS został przyjęty przez KE 6 października 2022 r. Wrogram dotyczy rozwoju sześciu obszarów tematycznych, tj͗͘ ĂĚĂƉƚĂĐũŝ ĚŽ njŵŝĂŶ ŬůŝŵĂƚƵ͕ ƌŽnjǁŽũƵodnawialnych źródeł energii͕ŽĐŚƌŽŶLJśrodowiska͕ƌŽnjǁŽũƵŽĐŚƌŽŶLJnjĚƌŽǁŝĂ͕ƌŽnjǁŽũƵ ƚƌĂŶƐƉŽƌƚƵ͕ŬƵůƚƵƌLJŝŽĐŚƌŽŶLJdziedzictwa kulturowego. Dzięki środkom z nowego funduszu będzie można realizować ŝŶǁĞƐƚLJĐũĞ ważne dla gospodarki i środowiska. Środki te będą wspierały m.in. wzrost efektywności energetycznej, redukcję gazów cieplarnianych oraz adaptację do zmian klimatycznych͘ /nwestycje środowiskowe mają wpłynąć na zwiększenie odporności na zmiany klimatu (w tym na susze i powodzie) oraz zapewnić ochronę dziedzictwa przyrodniczego (wzrost zdolności retencyjnych oraz poprawę systemów monitorowania ŝzarządzania kryzysowego). Wśród celów programu są również: poprawa gospodarowania wodą pitnąŽƌĂnjściekamiŝŽĚƉĂĚĂŵŝŬŽŵƵŶĂůŶLJŵŝ͘/ŶƚĞƌǁĞŶĐũĂƵŬŝĞƌƵŶŬŽǁĂŶĂjest również ŶĂwzmocnienie ochrony bioróżnorodności i naturalnych ekosystemów oraz rozwój systemów monitorowania zasobów przyrodniczych‒ǁĐĞůƵułatwiĞŶŝĂŝĐŚŽĐŚƌŽŶLJϯϱ͘ 16 PROGRAMÓW FUNDUSZE EUROPEJSKIE DLA REGIONÓWϮϬϮϭͲϮϬϮϳ Każdez 16 województwŶĂŽďƐnjĂƌnjĞWŽůƐŬŝbędzie posiadać własny program, który sfinansuje ŝŶǁĞƐƚLJĐũĞŶĂũĞŐŽƚĞƌĞŶŝĞ͗ Wśród pięciu podstawowych celów na które będzie można przeznaczyć środki wyróżnia się: • • • • • rozwój przedsiębiorczości, lepszy dostęp do ĞĚƵŬĂĐũŝ͕ŽĐŚƌŽŶLJnjĚƌŽǁŝĂŝŬƵůƚƵƌLJ͕ poprawa infrastruktury społecznej, troska o środowisko, ƚĞĐŚŶŽůŽŐŝĞĐLJĨƌŽǁĞ͕ĞŶĞƌŐĞƚLJŬĂŝƚƌĂŶƐƉŽƌƚ Szczegółowe ŽƉŝƐLJ priorytetów programów regionalnych zakładają ƵƌƵĐŚŽŵŝĞŶŝĞ ǁ programach Unii Europejskiej dla regionówdziałań, które będą się skupiały m in. na ochronie ŵĂƚĞƌŝĂůŶĞŐŽĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂŬƵůƚƵƌŽǁĞŐŽ͘ Ăkres wsparcia jest zróżnicowany w odniesieniu do poszczególnych województw obejmując ŵ͘ŝŶ͗͘    Program Fundusze Europejskie na ŚƚƚƉƐ͗ͬͬǁǁǁ͘ŐŽǀ͘ƉůͬǁĞďͬŬůŝŵĂƚͬ& Ŷ/<^ ϯϱ Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021‒ϮϬϮϳ ;& Ŷ/<^Ϳ͕  Monitor Polski – 29 – Poz. 1470 Ϯϳ • • • • • zachowanie, zabezpieczenie a także adaptacja na cele kulturalne obiektów dziedzictwa kulturowego oraz obszarów i obiektów zabytkowych (w tym obiektów poprzemysłowych i powojskowych o wartościach historycznych) oraz zespołów pałacowoͲogrodowych czy zespołów folwarcznych ulegających degradacji; Ɖƌnjebudowę͕ ŵŽĚĞƌŶŝnjĂĐũĂ ŝ ĂĚaptacja na cele kulturalne obiektów użyteczności publicznej m.in. wpisanych do rejestru zabytków lub gminnej ewidencji zabytków; Projekty na terenie zabytkowych parków i ogrodów wpisanych do rejestru zabytków ŶŝĞƌƵĐŚŽŵLJĐŚnjǁLJŬŽƌnjLJƐƚĂŶŝĞŵŝĐŚƉotencjału ĚůĂƌŽnjǁŽũƵƚƵƌLJƐƚLJŬŝ͖ zabezpieczenie zabytków przed zniszczeniem lub kradzieżą͖ ochronę i rozwój infrastruktury zabytkowej (w tym zabytków ruchomych) w celu podniesienia jej atrakcyjności turystycznejϯϲ͘ PLAN STRATEGICZNY DLA WSPÓLNEJ POLITYKI ROLNEJ NA LAdϮϬϮϯͲϮϬϮϳ;W^tWZϮϬϮϯͲ ϮϬϮϳͿ Plan Strategiczny dla Wspólnej Polityki Rolnej 2023Ͳ2027 będzie wspierać zrównoważony rozwój polskich gospodarstw, sektora przetwórstwa i poprawę warunków życia i pracy w małych miejscowościach wiejskich. WPR będzie wspieraćzrównoważone metody gospodarowania, przyjazne klimatowi i środowisku; chroniące wodę, glebę i powietrze oraz bioróżnorodność. Sprzyjać będzie produkcji i wykorzystaniu zrównoważonej energii. Wzmacniana będzie różnorodność gospodarcza, w ƚLJŵ ďŝŽŐŽƐƉŽĚĂƌŬĂ͘ Poprawa dynamiki rozwojowej zwiększy aktywności zawodową i społeczną mieszkańców terenów wiejskich i osób wykluczonych. W trakcie realizacji planu uwzględniana jest horyzontalna zasada równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami oraz równości szans kobiet i mężczyzn. Upowszechniane i wdrażane będą rozwiązania naukowe i innowacyjne, w tym cyfrowe, usuwające bariery rozwojowe wsi i rolnictwa.t ƌĂŵĂĐŚW^tWZϮϬϮϯͲϮϬϮϳrealizowana będzie inicjatywa LEADER/Rozwój LokalnLJ<ŝĞƌŽǁĂŶLJ przez Społeczność (RLKS)͘ /ŶƚĞƌǁĞŶĐũĂƵŬŝĞƌƵŶŬŽǁĂŶĂũĞƐƚŶĂďƵĚŽǁĂŶŝĞůŽŬĂůŶĞũƚŽżƐĂŵŽśĐŝďĂnjƵũąĐĞũŶĂĂŬƚLJǁŝnjĂĐũŝ ƐƉŽłĞĐnjŶĞũ ŝ ƉƌnjLJ ǁLJŬŽƌnjLJƐƚĂŶŝƵ ŵŝĞũƐĐŽǁLJĐŚ njĂƐŽďóǁ ǁ ƐƉŽƐóď njĂƉĞǁŶŝĂũąĐLJ ŶĂũůĞƉƐnjĞ njĂƐƉŽŬŽũĞŶŝĞƉŽƚƌnjĞďƐƉŽłĞĐnjŶŽśĐŝǁŝĞũƐŬŝĐŚ͕ǁƚLJŵƉŽƉƌnjĞnjǁLJŬŽƌnjLJƐƚĂŶŝĞǁŝĞĚnjLJ͕ŝŶŶŽǁĂĐũŝ ŝ ƌŽnjǁŝąnjĂń ĐLJĨƌŽǁLJĐŚ͘ tĚƌŽżĞŶŝĞ ŝŶƚĞƌǁĞŶĐũŝ ƉŽůĞŐĂ ŶĂƌĞĂůŝnjĂĐũŝ ƉƌnjĞnj ůŽŬĂůŶĞ ŐƌƵƉLJ ĚnjŝĂłĂŶŝĂ ;>'Ϳ ǁLJďƌĂŶLJĐŚ ƐƚƌĂƚĞŐŝŝ ƌŽnjǁŽũƵ ůŽŬĂůŶĞŐŽ ŬŝĞƌŽǁĂŶĞŐŽ ƉƌnjĞnj ƐƉŽłĞĐnjŶŽść ;>^ZͿŶĂŽďƐnjĂƌĂĐŚǁŝĞũƐŬŝĐŚ͘ ĞůĞŝŶƚĞƌǁĞŶĐũŝďęĚąŽƐŝąŐŶŝęƚĞƉƌnjĞnjƌĞĂůŝnjĂĐũęŽƉĞƌĂĐũŝǁǁŝĞůƵnjĂŬƌĞƐĂĐŚǁƐƉĂƌĐŝĂ͕ǁƚLJŵ ƉŽƉƌnjĞnjŽĐŚƌŽŶęĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂŬƵůƚƵƌŽǁĞŐŽůƵďƉƌnjLJƌŽĚŶŝĐnjĞŐŽƉŽůƐŬŝĞũǁƐŝϯϳ͘ /E/:dztEKtz hZKW :^</h,h^;E Ϳ /ŶŝĐũĂƚLJǁĂEŽǁLJ ƵƌŽƉĞũƐŬŝĂƵŚĂƵƐƚŽŝŶƚĞƌĚLJƐĐLJƉůŝŶĂƌŶLJprojekt zainicjowany przez Komisję Europejską w 2020 r., oparty na trzech wartościach: pięknie, zrównoważeniu i wspólnocie. :ĞŐŽ ĐĞůĞŵ jest wsparcie realizacji Europejskiego Zielonego Ładu przez przyspieszenie transformacji różnych sektorów gospodarki, w tym budownictwa, dla poprawy jakości życia ‒ w kierunku wysokiej jakości projektowania dla zrównoważonego rozwoju, w tym dla &ƵŶĚƵƐnjLJ Ƶropejskie dla Regionów, ŚƚƚƉƐ͗ͬͬǁǁǁ͘ĨƵŶĚƵƐnjĞĞƵƌŽƉĞũƐŬŝĞ͘ŐŽǀ͘ƉůͬƐƚƌŽŶLJͬŽͲ ĨƵŶĚƵƐnjĂĐŚͬĨƵŶĚƵƐnjĞͲϮϬϮϭͲϮϬϮϳͬĨƵŶĚƵƐnjĞͲĚůĂͲƌĞŐŝŽŶŽǁ ϯϳ /ŶƚĞƌǁĞŶĐũĂ LEADER/Rozwój Lokalny Kierowany przez Społeczność (RLKS)͕ ŚƚƚƉƐ͗ͬͬǁǁǁ͘ŐŽǀ͘ƉůͬǁĞďͬƌŽůŶŝĐƚǁŽͬͲůĞĂĚĞƌƌŽnjǁŽũͲůŽŬĂůŶLJͲŬŝĞƌŽǁĂŶLJͲƉƌnjĞnjͲƐƉŽůĞĐnjŶŽƐĐͲƌůŬƐ ϯϲ  Monitor Polski – 30 – Poz. 1470 Ϯϴ  zmniejszenia emisyjności iǁƉƌŽǁĂĚnjĂŶŝĂ ŐŽƐƉŽĚĂƌŬŝ ĐLJƌŬƵůĂƌŶĞũ͘ Działania NEB͕ upowszechniające zrównoważony styl życia, łączące design, ekologię, dostępność społeczną  i cenową oraz inwestycje͕ koncentrują się ŶĂ ĐnjƚĞƌĞĐŚ głównych osiach tematycznych, ǁ ŽĚŶŝĞƐŝĞŶŝƵ ĚŽ ŬŽŶŬƌĞƚŶLJĐŚ miejsc, środowiska sprzyjającego innowacji oraz perspektyw  i sposobu myślenia:powrót ĚŽŶĂƚƵƌLJ͕odzyskanie poczucia przynależności͕ŶĂĚĂŶŝĞƉƌŝŽƌLJƚĞƚƵ miejscom i osobom, które tego najbardziej potrzebują͕ transformacja w stronę długoterminowej wizji, opartej na cyklu życia, odejście od myślenia przemysłowego͘ ^ƉŽĚnjŝĞǁĂŶĞ ƌĞnjƵůƚĂƚLJ ŝŶŝĐũĂƚLJwy obejmują trzy sfery͗ przekształcanie miejsc w praktyce, transformację otoczenia sprzyjającego innowacjomi upowszechnianie nowych znaczeń przez edukację i kulturę. Przewidywane jest także wprowadzenie wartości NEB do strategii społecznoͲŐŽƐƉŽĚĂƌĐnjLJĐŚŝterytorialnych państw członkowskich oraz możliwość finansowania projektów transformacyjnych ze środków zewnętrznychϯϴ͘   ϱ͘ ZAŁOŻENIA PROGRAMU 2023–ϮϬϮϲ CEL GŁÓWNY: ZWIĘKSZENIE ODPORNOŚCI ZASOBU ZABYTKOWEGO W POLSCE Analizy bieżących problemów dotyczących ochrony zabytków i priorytetów Ɖaństwa  w zakresie dziedzictwa wykazały konieczność podjęcia tematów, które w sposób szczególny wpływają na stabilność i efektywność systemu ochrony zabytków. Dynamiczne zmiany  w podejściu do celów strategicznych kraju ŽƌĂnj zagrożenia uaktywnione na przestrzeni ostatnich lat ujawniły występującą na wielu płaszczyznach presję, o niespotykanej wcześniej skali. Zagrożenia antropogeniczne͕ wynikające z intensyfikacji procesów budowlanych, ŵŽĚĞƌŶŝnjĂĐLJũŶLJĐŚ ŝ ĂĚĂƉƚĂĐLJũŶLJĐŚ͕ pociągnęły za sobą konieczność przyspieszenia postępowań administracyjnych. Jednocześnie pandemia Ks/Ͳϭϵ trwająca ŽĚ ϮϬϮϬ ƌ͘ wymusiła cyfryzację procesów budowlanych i przeniesienie baz dokumentacyjnych wielu ŝŶƐƚLJƚƵĐũŝ ĚŽ /ŶƚĞƌŶĞƚƵ. Istotnym postulatem wpływającym na ocenę działalności organów administracji państwowej jest realizacja postulatu otwartego rządu, działających transparentnie i sprawnie instytucji państwowych, których działalność jest opisywana za pomocą powszechnie dostępnych danych. Wyzwaniem ogólnoświatowym stało się także przeciwdziałanie zmianom klimatycznym, będące bezpośrednim zagrożeniem trwałości zabytków, ale także przekształcającym pośrednio oryginalne struktury zabytkowe w ramach wprowadzanych systemowo nowoczesnych materiałów i technoloŐŝŝ͘ŶŝƐnjĐnjĞŶŝĂĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂ w wyniku działań ǁŽũĞŶŶLJĐŚƉƌŽǁĂĚnjŽŶLJĐŚna terenie Ukrainy wskazały również zagrożeniĞ uznania zabytków za cele działań zbrojnych, które dotychczas wskazywano jako mało realne.  <ƵŵƵůĂĐũĂjuż występujących lub potencjalnych zagrożeń wskazała njĂcel główny <ƌĂũŽǁĞŐŽ ƉƌŽŐƌĂŵƵ poszukiwanie nowych lub wzmacnianie istniejących narzędzi i metod przeciwdziałania degradacji dziedzictwa͘ Cel główny został dookreślony w ƚƌnjĞĐŚcelach szczegółowych oraz w ośmiukierunkach działań ƐƚƌĂƚĞŐŝĐnjŶLJĐŚ͕ƚũ͘ǁ͗  ϯϴ Inicjatywa „Nowy Europejski Bauhaus” (NEB)͕ŚƚƚƉƐ͗ͬͬǁǁǁ͘ŐŽǀ͘ƉůͬǁĞďͬŬƵůƚƵƌĂͬŶŽǁLJͲĞƵƌŽƉĞũƐŬŝͲďĂƵŚĂƵƐ  Monitor Polski  – 31 – Poz. 1470 Ϯϵ − tĞƌLJĨŝŬĂĐũŝǁLJďƌĂŶĞŐŽzasobu zabytków i ǁnjŵŽĐŶŝĞŶŝƵnarzędzi ochrony dziedzictwa o wyjątkowej wartości; − tnjŵŽĐŶŝĞŶŝƵpotencjału organizacyjnego systemu ochrony zabytków; − ZŽůŝzabytków w zrównoważonym rozwoju (edukacja i partycypacja).  CEL SZCZEGÓŁOWY ϭ͗ t Zz&/<: tzZE 'K ZASOBU ZABYTKÓW I WZMOCNIENIE NARZĘDZI OCHRONY DZIEDZICTWA OWYJĄTKOWEJ WARTOŚCI  EŽǁĞ ƚĞĐŚŶŽůŽŐŝĞ ǁ ďƵĚŽǁŶŝĐƚǁŝĞ͕ ƚĞƌŵŽŵŽĚĞƌŶŝnjĂĐũĂ͕ ŵŽĚĞƌŶŝnjĂĐũĂ ŝŶĨƌĂƐƚƌƵŬƚƵƌLJ drogowej i kolejowej czy dekarbonizacja, stały się nieodzownymi instrumentami realizacji  w Polsce celów strategicznych Unii Europejskiej. Ekologiczne i pasywne ďƵĚŽǁŶŝĐƚǁŽ ŽƌĂnj szybki transport tworzą normy, którym tradycyjne͕ „stare” rozwiązania budowlane nie są w stanie sprostać. Dlatego konieczna jest weryfikacja zasobu ŽƌĂnj stworzenie narzędzi kompleksowej ochrony i zarządzania zwłaszcza obiektami ŶĂũĐĞŶŶŝĞũƐnjLJŵŝ ŝƌĞƉƌĞnjĞŶƚĂƚLJǁŶLJŵŝ ĚůĂ ǁLJďƌĂŶĞũ ŬĂƚĞŐŽƌŝŝ ŝ ĐĞĐŚ njĂƐŽďƵ njĂďLJƚŬŽǁĞŐŽ͘ /ƐƚŽƚŶĞ ũĞƐƚ więc włączenie Polski w najważniejsze programy międzynarodowe we współpracy z gremiami eksperckimi i wypracowanie spójnych narzędzi przeciwdziałania zagrożeŶŝŽŵ͘ /ŶƚĞŶƐLJǁŶĞ działania adaptacyjne wymuszają także pilną weryfikację zabytkowych zespołów ƌŽnjƉƌŽƐnjŽŶLJĐŚ na terenie lasów państwowych ĐnjLJ obiektów i systemów ĂƌĐŚŝƚĞŬƚƵƌLJ ŽďƌŽŶŶĞũ͘ Wsparcia merytorycznego służb konserwatorskich, projektantów i właścicieůŝ wymaga przygotowanie dokumentacji konserwatorskich na różnych szczeblach, zwłaszcza ǁƉƌnjLJƉĂĚŬƵ obiektów objętych szczególną ochroną i opieką Ɖaństwa͘ ŽƉƌĞĐLJnjŽǁĂŶŝĞ przepisów i wzmocnienie ustawowych form ochrony zabytków w postaci pomnika historii ŝŵiejsc UNESCO dadzą podstawy prawne do zarządzania zasobem, który mimo swojej rangi ŽĐŚƌŽŶLJƐLJƐƚĞŵŽǁĞũ͕ŶŝĞŵĂprzepisów wykonawczych do realizacji koniecznych działań. Kierunek działań 1.1: Podnoszenie wiedzy o wybranych grupach zasobu zabytkowego kraju ϭ͘ Kchrona zasobu wielkoobszarowych i wieloelementowych zespołów architektury ŽďƌŽŶŶĞũ͘ Ϯ͘ Weryfikacja i klasyfikacja zasobu, stanu zachowania z waloryzacją zabytków techniki ŬŽůĞũŽǁĞũŝnjĂƉůĞĐnjĂŬŽůĞũŽǁĞŐŽ͘ ϯ͘ tĞƌLJĨŝŬĂĐũĂŝŬůĂƐLJĨŝŬĂĐũĂnjĂƐŽďƵ͕ƐƚĂŶƵnjĂĐŚŽǁĂŶŝĂnjǁaloryzacją zabytków techniki związanych zprzemysłem wydobywczym/górniczym/kopalnianym,węgla kamiennego ŝŝŶŶLJĐŚƉĂůŝǁŬŽƉĂůŶLJĐŚ͘ ϰ͘ Weryfikacja i klasyfikacja zasobu, stanu zachowania z waloryzacją zabytków w zakresie zabytkowej architektury osad służbowych związanych z gospodarką leśną Lasów Państwowych. Dotychczasowe analizy zasobu zabytkowego wskazały obszary, które w ostatnich latach stanowią poważne wyzwanie lub są istotne dla polityki historycznej w Polsce. Ważną grupą ĚůĂ polityki ochrony zabytków są zabytki należące do zasobu Skarbu Państwa, ǁŽďĞĐ których Ɖaństwo pełni również funkcjęwłaściciela lub głównego zarządcy przez ŽĚƉŽǁŝĞĚŶŝĞũĞĚŶŽƐƚŬŝ i spółki, które sprawują bezpośrednią opiekę nad zabytkami. Podwójna rola Ɖaństwa ǁLJŵĂŐĂ ƵĚnjŝĞůĂŶŝĂ ǁƐƉĂƌcia merytorycznego dla podmiotów, które nie zostały powołane  Monitor Polski – 32 – Poz. 1470 ϯϬ  bezpośrednio do praktycznego działania konserwatorskiego. <ŽŵƉůĞŬƐŽǁĞ ĂŶĂůŝnjLJ͕ wartościowanie ŝwyłonienieobiektów najcenniejszych i reprezentatywnych ƉŽnjǁŽląsłużbom ŬŽŶƐĞƌǁĂƚŽƌƐŬŝŵ ŶĂ ƉƌŽǁĂĚnjĞŶŝĞ ĞĨĞŬƚLJǁŶĞũ ƐƚƌĂƚĞŐŝŝ ochrony i wspierania działań zarządczych. Do takiej grupy zaliczono zabytki leżące na terenie lasów państwowych, tereny ŬŽůĞũŽǁĞŝŽďƐnjĂƌLJǁLJĚŽďLJĐŝĂƉĂůŝǁŬŽƉĂůŶLJĐŚ͘ Szczególnie wysokieśrodki finansowe przeznaczane na modernizację infrastruktury, a także wdrażanie polityki energetycznej zakładającej dekarbonizację kraju wpłynęły nakonieczność podjęcia zaawansowanych działań w celu weryfikacji zasobu dziedzictwa kolejowego ŝkopalnianego, których arsenał w przeciągu najbliższych lat ulegnie znaczącym przekształceniom modernizacyjnoͲĂĚĂƉƚĂĐLJũŶLJŵ͘ <ŽŶŝĞĐnjŶĞ ũĞƐƚ ǁŝęĐ ŽƉƌĂĐŽǁĂŶŝĞ ǁĞƌLJĨŝŬĂĐũŝ njĂƐŽďƵ͕ ǁƉƌŽǁĂĚnjĞŶŝĞ ŬĂƚĞŐŽƌLJnjĂĐũŝ ũĞŐŽ elementów, ich zwartościowanie  w ramach różnych kategorii, które po ocenie wartości powinny zostać wskazane do objęcia adekwatnymi formami ochrony. Kolejną grupą są obszary zabytkoweo dużym rozproszeniu i konieczności zintegrowanej ochrony wartości zabytkowych, przyrodniczych ŽƌĂnj krajobrazowych, realizujących zasadę zrównoważonego podejścia do dziedzictwa. Rozproszony i słabo rozpoznany zasób zabytkowy znajdujący się na terenach leśnych wymaga wsparcia i współpracy organów ochrony środowiska przyrodniczego i zabytków. Podobnej weryfikacji wymaga wielkoobszarowy zasób zabytków archŝƚĞŬƚƵƌLJ ŽďƌŽŶŶĞũ͕ ŽƉĂƌƚLJ ŶĂ zupełnie innych zasadach kompozycji militarnej, wymykającej się zƚƌĂĚLJĐLJũŶĞŐŽƌŽnjƵŵŝĞŶŝĂ zasad kształtowania budownictwa utylitarnego. Polska ŶĂnjLJǁĂŶĂ ũĞƐƚ „europejskim skansenem fortyfikacyjnym”͘ Kpracowała wstępną koncepcję ŽĐŚƌŽŶLJ ǁŝĞůŬŽŽďƐnjĂƌŽǁLJĐŚ zespołów, którą w ramach zadania można poddać weryfikacji imodelowemu wdrożeniu. Kierunek działań 1.2: Ochrona zabytków i zarządzanie zabytkami o wyjątkowej wartości   ϭ͘ Ϯ͘ ϯ͘ ϰ͘ ϱ͘ Model i system wartościowania zabytków͘ Plany zarządzania dla pomników historii Wsparcie procesu tworzenia planów ochrony parków kulturowych͘ System bezpieczeństwa zabytków͘ WƌŽũĞŬƚŽǁĂŶŝĞŬŽŶƐĞƌǁĂƚŽƌƐŬŝĞ͘ Wieloletnie doświadczenia służb konserwatorskich wynikające ze słabego umocowania najcenniejszych zabytków w polskim systemie ochrony zabytków przez zapisy ustawowe wskazały aktualny kierunek działań jako istotny w uzupełnieniu systemu ochrony zabytków. Aktualne przepisy wskazują jedynie na reprezentacyjny charakter ƉŽŵŶŝŬĂ ŚŝƐƚŽƌŝŝ, którego realna ochrona może odbywać się jedynie na poziomie wojewódzkich lub miejskich służb ŬŽŶƐĞƌǁĂƚŽƌƐŬŝĐŚ ƉƌnjĞnj ǁƉŝƐ do rejestru zabytków ƉĂƌŬ ŬƵůƚƵƌŽǁLJ͘ <ŽŶŝĞĐnjŶĞ ũĞƐƚ wypracowanie narzędzi kompleksowej, zintegrowanej ochrony ŝ ƌĞĂůŶĞŐŽ ŶĂĚnjŽƌƵ ŶĂĚ polityką konserwatorską względem najcenniejszego zasobu zabytkowego kraju. Niejasne są również przesłanki uznawania wybranych zabytków za ƉŽŵŶŝŬŝ ŚŝƐƚŽƌŝŝ ƉƌŽǁĂĚnjĞŶŝĂ zrównoważonej strategii zarządzania Ŷŝŵŝ oraz możliwości uznawania cennego zasobu ƌŽnjƉƌŽƐnjŽŶĞŐŽ–tzw. wpisów seryjnych͘Jednocześnie ƉŽŵŶŝŬi historii są zabytkami, które są i powinny być podstawową formą ochrony umożliwiającą ĂƉůŝŬŽǁĂŶŝĞ ĚŽ ǁƉŝƐĂŶŝĂ ĚĂŶĞŐŽ  Monitor Polski  – 33 – Poz. 1470 ϯϭ dobra na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO – z tego względu wydaje się zasadne wypracowanie narzędzi i przepisów analogicznych do zaleceń międzynarodowych.  Kierunek działań ma na celu określenie modelu i systemu wartościowania zabytków,  na którego podsƚĂǁŝĞ zostanie wypracowana metodyka oceny wartości zabytkowych dla pomników historii, z możliwością wykorzystania wypracowanych zasad dla całego zasobu njĂďLJƚŬŽǁĞŐŽ–biorąc pod uwagę, że takie wytyczne dla obecnej ustawy nigdy nie powstały. ĂĚĂŶŝĞ ĚŽƚLJĐnjące planów zarządzania dla pomników historii pozwoli poddać ewaluacji właściwy zakres ochrony, opieki, sposobów zagospodarowania w powiązaniu z mechanizmami finansowania i efektywnego nadzoru służb konserwatorskich oraz stworzy narzędzie do ǁĞƌLJĨŝŬĂĐũŝŬŽŵpetencji zarządczych, dając możliwość reagowania służbŽŵŬŽŶƐĞƌǁĂƚŽƌƐŬŝŵ ǁsytuacjach potencjalnych lub realnie występujących zagrożeń, a nie dopiero ǁƚĞĚLJ͕ ŐĚLJ Ɖaństwo ƉŽůƐŬŝĞrozpoczyna procedurę weryfikacji systemu zarządzania zabytkiem przy wpisie ŶĂ >istę ŚǁŝĂƚŽǁĞŐŽ njŝĞĚnjŝĐƚǁĂ UNESCO. Jednostki lokalne zarządzające najcenniejszymi zabytkami kraju dowiadują się więc o brakach i uchybieniach w zarządzaniu dopiero przy okazji aplikowania do poziomu ochrony międzynarodowej. Ponadto w ramach wsparcia służbkonserwatorskich, zarządów i właścicieli realizujących prace ŬŽŶƐĞƌǁĂƚŽƌƐŬŝĞ ǁ njĂďLJƚŬĂĐŚ njŽƐƚĂŶŝĞ ǁLJƉƌĂĐŽǁĂŶLJ ƐƚĂŶĚĂƌĚ ŽƉƌĂĐŽǁĂŶŝĂ ŵŽĚĞůŽǁĞŐŽ zakresu dokumentacji projektu konserwatorskiego, składania dokumentacji powykonawczej ŝƌĞĂůŝnjĂĐũŝƉƌŽĨŝůĂŬƚLJŬŝŬonserwatorskiej, której zapisy powinny znaleźć swoje odzwierciedlenie w uaktualnionych przepisach wykonawczych do ustawy o ochronie zabytków i opiece nad njĂďLJƚŬĂŵŝ͘ Obecny system ochrony zabytków wskazuje formę ƉŽŵŶŝŬĂ Śistorii jako formę ochrony ǁLJďŝƚŶLJĐŚ i wyjątkowych cech zabytków, których zachowanie leży jednak w zakresie kompetencji lokalnych samorządów lub zarządców nieposiadających wyspecjalizowanych jednostek zarządzania dziedzictwem. Dlatego kolejne zadania mają na celu wsparcie lokalnych ŝŶƚĞƌĞƐĂƌŝƵƐnjLJǁwypracowywaniu już istniejących narzędzi ochrony i zarządzania dostępnych w polskim systemie ochrony zabytków ŽƌĂnj ŝĐŚ ǁĞƌLJĨŝŬĂĐũę pod kątem aktualnych potrzeb  ŝ uchybień njĚŝĂŐŶŽnjŽǁĂŶLJĐŚ ǁ ƉŽƉƌnjĞĚŶŝĐŚ ůĂƚĂĐŚ͘ ZĞĂůŝnjĂĐũĂ ŵŽĚĞůŽǁLJĐŚ ĚŽŬƵŵĞŶƚĂĐũŝ i aktualizacja poradników metodycznych w zakresie planu ochrony parku kulturowego pozwoli również na dostosowanie istniejących instrukcji do aktualnych oczekiwań i zmieniających się przepisów.  Aktualna sytuacja geopolityczna i destabilizacja klimatyczna wskazują ŶĂ możliwość występowania zagrożeń dziedzictwa, które dotychczas uznawano na rzadko występujące. Dlatego jednym z zadań jest również udzielenie wsparcia służbŽŵ ŬŽŶƐĞƌǁĂƚŽƌƐŬŝŵ ŝ ŽƉŝĞŬƵŶŽŵ zabytków ǁ njĂŬƌĞƐŝĞ njĂƉĞǁŶŝĂŶŝĂ bezpieczeństwa njĂďLJƚŬŽŵ ǁƐLJƚƵĂĐũĂĐŚ ŬƌLJnjLJƐŽǁLJĐŚ ŝ w wypadku konfliktów njďƌŽũŶLJĐŚ͘ <ŽŶĐĞƉĐũĂ njŝŶƚĞŐƌŽǁĂŶĞŐŽ ƐLJƐƚĞŵƵ bezpieczeństwa zabytków może się stać podstawą do zmianLJ przepisów, wypracowania mechanizmów szybkiego reagowania i dopracowania działań koordynacyjnych we współpracy ze służbami konserwatorskimi. Kierunek działań 1.3: Realizacja międzynarodowych zobowiązań  ϭ͘ Implementacja konwencji UNESCO z 1972 do ustawy o ochronie zabytków͘  Monitor Polski  – 34 – Poz. 1470 ϯϮ Ϯ͘ Wdrożenie Konwencji UNESCO zϮϬϬϭ͘ ϯ͘ Współpraca międzynarodowa z UNESCOͲ/KDK^Ͳ/ZKDͲh ͘ ϰ͘ tƐƉĂƌĐŝĞƉƌŽĐĞƐƵƚǁŽƌnjĞŶŝĂplanów zarządzania dla miejsc światowego dziedzictwa ǁWŽůƐĐĞ͘ Miejsca znajdujące się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO są chronione przepisami prawa międzynarodowego na podstawie Konwencji UNESCO w sprawie ochrony światowego ĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂŬƵůƚƵƌŽǁĞŐŽŝŶĂƚƵƌĂůŶĞŐŽnjϭϵϳϮƌ͘, które po ratyfikacji przez Polskę w 19ϳϲƌ͘ wymagają dalszej implementacji do przepisów krajowych. Przepisy wykonawcze do Konwencji  zawierają wciąż uaktualniany dokument dotyczący ǁLJƚLJĐnjŶLJĐŚ ŽƉĞƌĂĐLJũŶLJĐŚ ‒ KƉĞƌĂƚŝŽŶĂů 'ƵŝĚĞůŝŶĞƐ ĨŽƌ ƚŚĞ /ŵƉůĞŵĞŶƚĂƚŝŽŶ ŽĨ ƚŚĞ tŽƌůĚ ,ĞƌŝƚĂŐĞ ŽŶǀĞŶƚŝŽŶ, który wƐŬĂnjƵũĞ chociażby na konieczność wyznaczenia strefy buforowej, opracowania ƉƌŽũĞŬƚƵ ƉůĂŶƵ zarządzania lub oceny odziaływania inwestycji na dziedzictwo dla Miejsca Światowego Dziedzictwa. Przepisy te nie zostały zaimplementowane do krajowego porządku prawneŐŽ͕ dlatego podlegają ĚŽǁŽůŶĞũƌĞĂůŝnjĂĐũŝ, a w przypadku narzędzi monitorowania stanu ochrony i jakości zarządzania miejscem UNESCO na poziomie służb konserwatorskich, Departamentu Ochrony Zabytków i wspierającej roli Narodowego Instytutu Dziedzictwa nie istnieją przepisy wskazujące wymóg realizacji wytycznych operacyjnych, które jako przepisy wykonawcze konwencji muszą być przez Ɖaństwo realizowane właściwie i podlegają kontroli ze strony Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO.  WŽŶĂĚƚŽ ĚĂůƐnjLJĐŚ ĂŶĂůŝnj͕ ŝŵplementacji zapisów konwencji lub uaktualnianych wytycznych oraz nowych narzędzi wdrożeniowych wymagają inne konwencje międzynarodowe, które powinny być częścią polityki ochrony zabytków w Polsce. Działań weryfikacyjnych wymaga <ŽŶǁĞŶĐũĂhE ^KǁƐƉƌĂǁŝĞŽĐŚƌŽŶLJŶŝĞŵĂƚĞƌŝĂůŶĞŐŽĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂŬƵůƚƵƌŽǁĞŐŽnjϮϬϬϯƌ͕͘ Zalecenia UNESCO w sprawie zachowania i dostępu do dziedzictwa dokumentacyjnego, w tym ĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂ ĐLJĨƌŽǁĞŐŽ nj ϮϬϭϱ ƌ͕͘ <ŽŶǁĞŶĐũĂ ƌĂŵŽǁĂ Rady Europy o wartości dziedzictwa ŬƵůƚƵƌŽǁĞŐŽĚůĂspołeczeństwa, Faro͕njϮϬϬϱƌ͘ Wstępnego rozpoznania i wypracowania kierunków dalszego działania wymagają nowe zalecenia dotyczące zmian klimatycznych, szlaków kulturowych i wzmacniania kwalifikacji zawodowych w ochronie dziedzictwa. Z tego też względu wskazane jest większe zaangażowanie Polski w prace eksperckich organizacji międzynarodowych: UNESCO, ICCROM, /KDK^͕hŶŝŝ ƵƌŽƉĞũƐŬŝĞũczy federacji organizacji pozarządowych͕ƚĂŬŝĐŚũĂŬ ƵƌŽƉĂEŽƐƚƌĂ͘ Włączenie się ŶĂƐnjĞŐŽ ŬƌĂũƵ w międzynarodowe inicjatywy, ƉƌŽũĞŬƚLJ͕ ǁĂƌƐnjƚĂƚLJ ĐnjLJ ŐƌƵƉLJ ƌŽďŽĐnjĞ wpłynie na ǁnjƌŽƐƚ njŶĂĐnjĞŶŝĂ WŽůƐŬŝ ŝ ũĞũ ĚŽƌŽďŬƵ ǁ njĂŬƌĞƐŝĞ ŽĐŚƌŽŶLJ ĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂ na arenie międzynarodowej.  CEL SZCZEGÓŁOWY 2: WZMOCNIENIE POTENCJAŁU ORGANIZACYJNEGO SYSTEMU OCHRONY ZABYTKÓW   Znaczący wzrost liczby postępowań administracyjnych w zakresie ochrony zabytków;ƌŽĐnjŶŝĞ Ž ϮϬ‒30%) wskazuje na konieczność poprawy efektywności i usprawnienia dostępu do baz ĚĂŶLJĐŚĐLJĨƌŽǁLJĐŚǁĐĞůƵƉƌnjLJƐƉŝĞƐnjĞŶŝĂǁĞƌLJĨŝŬĂĐũŝĚŽŬƵŵĞŶƚów niezbędnLJĐŚĚŽĨŽƌŵĂůŶĞũ  Monitor Polski – 35 – Poz. 1470 ϯϯ  ŝŵĞƌLJƚŽƌLJĐnjŶĞũ ŽĐeny zgromadzonych materiałów, a także niezbędnej reformy systemu finansowania ochrony i opieki nad zabytkami we współpracy międzyresortowej wnjĂŬƌĞƐŝĞ m.in. kredytów preferencyjnych, crowĚĨƵŶĚŝŶŐƵ ŽƌĂnj ulg i zwolnień od podatku prac ƉƌŽǁĂĚnjŽŶLJĐŚƉƌnjLJnjĂďLJƚŬƵĐŚƌŽŶŝŽŶLJŵ͘ Z tego względu w ramach realizacji celu konieczne jest usprawnienie działań opartych  na cyfryzacji postępowań budowalnych i archeologicznych oraz stworzenie narzędzi cyfrowych ĚŽ ŐĞŶĞƌŽǁĂŶŝĂ niezbędnych danych statystycznych w funkcjonowaniu służb ŬŽŶƐĞƌǁĂƚŽƌƐŬŝĐŚ͘/ƐƚŽƚŶLJŵnjĂĚĂŶŝĞŵbędzie również rozbudowanie bazy danych ĂďLJƚĞŬ͘Ɖů͕ stanowiąceũkompendium wiedzy cyfrowej o poszczególnych zabytkach oraz programu AZP+ ‒ jako narzędzia zarządzania dziedzictwem archeologicznym. Uzupełniające zadania  ǁnjĂŬƌĞƐŝĞdokumentowania zabytków z wykorzystaniemƚĞĐŚŶŽůŽŐŝŝϯŝƌŽnjďƵĚŽǁLJƐĞƌǁŝƐƵ ĂďLJƚĞŬ͘Ɖů stanowią szeroko zakrojone działania mające na celu digitalizację dokumentacji  o zabytkach, która w wersji papierowej może ulec bezpowrotŶĞŵƵ njŶŝƐnjĐnjĞŶŝƵ, a także ułatwienie dostępu cyfrowego do wiedzy o zabytkach o zasięgu globalnym i bardzo szerokim profilu użytkowaniaszerszemu gronu odbiorców͘ Kierunek działań 2.1: Cyfryzacja procesów administracyjnych  ϭ͘ LJĨƌLJnjĂĐũĂƉƌŽĐĞƐƵŝŶǁĞƐƚLJĐLJũŶŽͲbudowlanego w zakresie ochrony zabytków͘ Ϯ͘ Opracowanie i realizacja programu szkoleń specjalistycznych dla pracowników wojewódzkich urzędów ochrony zabytków͘ Zmiany w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego, konsekwencje ƉĂŶĚĞŵŝŝ Ks/Ͳϭϵ͕ a także rosnąca liczba postępowań administracyjnych dotyczących ŽĐŚƌŽŶLJ zabytków, które powinny być prowadzone bez zbędnej zwłoki͕ ƚŽ okoliczności wymagające wzmocnienia technologicznego organów ochrony zabytków przez cyfryzację postępowań  ǁ ŽďƐnjĂƌnjĞ ďƵĚownictwa dotyczącego obiektów zabytkowych͘ /ƐƚŽƚŶLJŵ ǁLJŵŝĂƌĞŵ ƚĞŐŽ kierunku działań jest wprowadzenie programu szkoleń dla pracowników wojewódzkich urzędów ochrony zabytków, którego konsekwencją będzie podniesienie jakości realizacji ƉƌŽĐĞĚƵƌLJǁnjĂŬƌĞƐŝĞŽĐhrony zabytków. Kierunek działań 2.2: Wzmacnianie zastosowania nowych technologii w ochronie zabytków ϭ͘ Ϯ͘ ϯ͘ ϰ͘ Wdrożenie i rozwój programu AZP+͘ Digitalizacja i udostępnianie zasobu archiwalnego͘ Rozwój zasobu dokumentacyjnego 3D͘ Rozwój portalu ĂďLJƚĞŬƉů͘ tLJŬŽƌnjystanie nowych technologii cyfrowych w ochronie zabytków będzie realizowane  ƉƌnjĞnjEĂƌŽĚŽǁLJ/ŶƐƚLJƚƵƚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂ͕ũĂŬŽŬŽŶƚLJŶƵĂĐũĂnjĂĚĂŶŝĂ<WKŝKŶŶĂůĂƚĂϮϬϭϵ‒ϮϬϮϮ͕ głównie w ramach rozwijania portalu ĂďLJƚĞŬ͘ƉůŽƌĂnjƉƌŽŐƌĂŵƵWн͘ Program AZP+ ma funkcjonować jako nieinwazyjne wsparcie zarządzania dziedzictwem ĂƌĐŚĞŽůŽŐŝĐnjŶLJŵ ǁ WŽůƐĐĞ͘ Realizacja celów Programu AZP+ pozwoli na nowoczesne zarządzanie dziedzictwem archeologicznym w ŶĂƐnjLJŵŬƌĂũƵoraz skuteczniejsze wypełnianie założeń ƵƌŽƉĞũƐŬŝĞũ ŬŽŶǁĞŶĐũŝ Ž ŽĐŚƌŽŶŝĞ ĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂ ĂƌĐŚĞŽůŽŐŝĐnjŶĞŐŽ ƉƌnjĞnj ƚǁŽƌnjĞŶŝĞ warunków do ochrony reliktów archeologicznych ŝŶƐŝƚƵŽƌĂnjƌŽnjƉŽnjŶĂǁĂŶŝĞĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂƉƌnjLJ  Monitor Polski  – 36 – Poz. 1470 ϯϰ pomocy nieinwazyjnych badań archeologicznych. Wprowadzenie centralnej i cyfrowej bazy ĚĂŶLJĐŚ o dziedzictwie archeologicznym przyczyni się do poprawy działania służb konserwatorskich, instytucji badawczych oraz firm i organizacji pozarządowych prowadzących działalność archeologiczną. ĂďLJƚĞŬ͘Ɖůto serwis, który w nowoczesny sposób udostępnia ŝŶĨŽƌŵĂĐũĞŽƉŽůƐŬŝĐŚnjĂďLJƚŬĂĐŚ wraz z ich opisami i multimedialnymi treściami: archiwalnymi i aktualnymi zdjęciami, skanami dokumentacji z krajowej ewidencji zabytków, modelami 3D obiektów, chmurami punktów, zdjęciami panoramicznymi, filmami dokumentalnymŝ ŽƌĂnjlokalizacją obiektów. W ramach działania zakłada się kontynuację zasilania bazy przez digitalizację materiału archiwalnego, njĚĞƉŽŶŽǁĂŶĞŐŽ ǁ ĂƌĐŚŝǁƵŵ EĂƌŽĚŽǁĞŐŽ /ŶƐƚLJƚƵƚƵ njŝĞĚnjŝĐƚǁĂ ŽƌĂnj ĂƌĐŚŝǁĂĐŚ ǁojewódzkich Ƶrzędów ŽĐŚƌŽŶLJ njabytków͘ ĚŝŐŝƚĂůŝnjŽǁĂŶĞ dane będą przechowywane w infrastrukturze NID, dlatego też konieczna będzie rozbudowa zasobów serwerowych (zakup ŵĂĐŝĞƌnjLJ ĚLJƐŬŽǁLJĐŚͿ͘ Dodatkowo NID wskazuje wykonanie skaningu 3D dla obiektów njĂďLJƚŬŽǁLJĐŚ‒wykonana tą techniką dokumentacja zasili pulę materiałów opublikowanych ŶĂƉŽƌƚĂůƵ͘ Kierunek działań 2.3: Reforma finansowania ochrony i opieki nad zabytkami ϭ͘ WƌĞŵŝĂnjĂďLJƚŬŽǁĂ͘ Ϯ͘ tƉƌŽǁĂĚnjĞŶŝĞ ĂůƚĞƌŶĂƚLJǁŶĞŐŽ ƐƉŽƐŽďƵ ĨŝŶĂŶƐŽǁĂŶŝĂ ŽƉŝĞŬŝ ŶĂĚ njĂďLJƚŬĂŵŝ – ĐƌŽǁĚĨƵŶĚŝŶŐ͘ Kprócz ƚƌĂĚLJĐLJũŶLJĐŚ ĨŽƌŵ ĨŝŶĂŶƐŽǁĂŶŝĂ ƉƌĂĐ ƉƌnjLJ njĂďLJƚŬĂĐŚ͗ ĚŽƚĂĐũŝ ze środków budżetu państwaŝjednostek samorządu terytorialnego͕jak również z programów europejskich͕należy wprowadzić katalog alternatywnych źródeł finansowania ochrony zasobu zabytkowego. WŽĚƐtawowym założeniem wprowadzenia nowych mechanizmów jest uruchomienie w większym stopniu środków prywatnych. Temu celowi służy propozycja wprowadzeniĂ premii kredytowej pozwalającej na pozyskiwanie kredytów na inwestycje przy zabytkach  na preferencyjnych warunkach oraz wsparcie dla crowdfundingu, służącego finansowaniu projektów dotyczących materialnego dziedzictwa kulturowego.   CEL SZCZEGÓŁOWY ϯ͗ ROLA ZABYTKÓW W ZRÓWNOWAŻONYM ROZWOJU (EDUKACJA  /WZdzzW:Ϳ  Zrównoważony rozwój jestjednym z celów strategicznych Unii Europejskiej. Do realizacji ƚLJĐŚ celów zobligowane są wszystkie kraje h ͕które powinny intensyfikowaćdziałania na poziomie krajowym w ramach wyznaczonych priorytetów. Działania dotyczące ŬůŝŵĂƚƵ ǁzwiązku njnasilającymi się i trudnymi do opanowania zmianami klimatycznymi stanowią obecnie jedno z ważniejszych zadań również w zakresie ochrony i opieki nad zabytkami. ŽŬƵŵĞŶƚLJ ƐƚƌĂƚĞŐŝĐnjŶĞodnoszące się doŽŐƌĂŶŝĐnjĞŶŝĂnjŵŝĂŶŬůŝŵĂƚLJĐnjŶLJĐŚwymagają włączenia zasoďƵ zabytkowego, tradycyjnych materiałów oraz technik budowalnych do zagadnień wspierających cele zrównoważonego rozwoju.  Monitor Polski – 37 – Poz. 1470 ϯϱ  Dlatego konieczne jest wypracowanie narzędzi strategicznego i lokĂůŶĞŐŽ ǁƉŝĞƌĂŶŝĂ ŝŶƚĞƌĞƐĂƌŝƵƐnjLJ͕na zasadach równości i szacunku dla ƚƌĂĚLJĐũŝŝekologii. Zadania mające na celu wypracowanie narzędzi przeciwdziałania zmianom klimatycznym powinny identyfikować  i promować tradycyjne rozwiązania budowlane, ale ƚakże zrównoważone podejście do eksploatowania zabytków, ich roli w środowisku, stabilizowaniu ekosystemów, budowaniu bioróżnorodnościi wpierania lokalnych samorządów i społeczności͘  ZLJĐ͘ϱ͘Cele Zrównoważonego Rozwoju–genda ONZ na rzecz zrównoważonego ƌŽnjǁŽũƵϮϬϯϬ͘  Kierunek działań 3.1: Wzmacnianie narzędzi ochrony zabytków wobec zmian klimatycznych ϭ͘ Ϯ͘ ϯ͘ ϰ͘ Strategia przeciwdziałania skutkom zmian klimatycznych dla zachowania zabytków͘ Wsparcie procesu tworzenia gminnych programów opieki nad zabytkami͘ Twój dom ‒dialog z tradycją͘ Upowszechnianie tradycyjnych, neutralnych dla środowiska, metod i technik rzemieślniczych ‒„Szkoła rzemiosł CAD”. ϱ͘ tĂƌƐnjƚĂƚLJŬŽŶƐĞƌǁĂƚŽƌƐŬŝĞ–ƉƌĂŬƚLJŬĂƉƌĂĐŬŽŶƐĞƌǁĂƚŽƌƐŬŝĐŚ͘ ϲ͘ Wzmacnianie kompetencji zawodów rzemieślniczych͘ ϳ͘ WƌŽĐĞƐƉƌŽǁĂĚnjĞŶŝĂŝŶǁĞƐƚLJĐũŝǁŽďŝĞŬƚĂĐŚnjĂďLJƚŬŽǁLJĐŚ–szkolenia dla samorządów͘ Wzmacnianie narzędzi ochrony zabytków wobec zmian klimatycznych ƚŽ ŬŝĞƌƵŶĞŬ ŽƉĂƌƚLJ na roli zrównoważonego rozwoju w zachowaniu i trwałości dziedzictwa, wskazujący  na systemowe powiązania uwarunkowań przyƌŽĚŶŝĐnjLJĐŚ njƚƌĂĚLJĐLJũŶLJŵ͕ ŶĞƵƚƌĂůŶLJŵ ĚůĂ środowiska sposobem budowania, konserwacji i pielęgnacji zabytków, jako główne narzędzie budowania odporności dziedzictwa na trwałe uszkodzenie izniszczenie. Najważniejszym zadaniem będzie opracowanie ƐƚƌĂƚĞŐŝŝ przeciwdziałania skutkom zmian klimatycznych dla zachowania zabytków, ŶĂ ƉŽĚƐƚĂǁŝĞ ǁLJƚLJƉŽǁĂŶLJĐŚ ŶĂũĐĞŶŶŝĞũƐnjLJĐŚ miejsc światowego ĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂ hE ^K͕ które staną się podstawą do weryfikacji zagrożeń i sposobów przeciwdziałania ƐŬƵƚŬŽŵ njŵŝĂŶ ŬůŝŵĂƚLJĐnjŶLJĐŚ w ramach aktualizacji planów zarządzania i planów ochrony zabytków na wypadek konfliktów zbrojnych i sytuacji kryzysowych   Monitor Polski – 38 – Poz. 1470 ϯϲ  na poziomie krajowym i wojewódzkim, ale także podstawą do wypracowywania ĞǁĞŶƚƵĂůŶLJĐŚ nowych narzędzi we współpracy z Ministerstwem ŚƌŽĚŽǁŝƐŬĂ͘ Wsparcie przeciwdziałania zmianom klimatycznym na poziomie lokalnym zostanie opracowane w postaci zaktualizowanej wiedzy dotyczącej tworzenia modelowych gminnych programów opieki nad zabytkami oraz w odniesieniu do właścicieli zabytków lub inwestorów przekształcających tradycyjny krajobraz historyczny w ramach nowych inwestycji, jako poradnik zawierający współczesne projekty domów pozytywnie korespondujące zotaczającą zabudową zabytkową. Konieczne będzie także uwzględnienie zmian wynikających  njŶŽǁĞůŝnjĂĐũŝƵƐƚĂǁLJŽƉůĂŶŽǁĂŶŝƵŝnjĂŐŽƐƉŽĚĂƌŽǁĂŶŝƵƉƌnjĞƐƚƌnjĞŶŶLJŵ͘ Jako istotne wskazano także zadania wzmacniające odporność środowiska kulturowego  ŝƉƌnjLJƌŽĚŶŝĐnjĞŐŽƉƌnjĞnjƵƉŽǁƐnjĞĐŚŶŝĂŶŝĞƚƌĂĚLJĐLJũŶLJĐŚ͕ŶĞƵƚƌĂůnych dla środowiska materiałów ŝƚĞĐŚŶŝŬŬŽŶƐĞƌǁĂƚŽƌƐŬŝĐŚǁƉƌĂĐĂĐŚŬŽŶƐĞƌǁĂƚŽƌƐŬŝĐŚ͘ĂĚĂŶŝĂbędą ƌĞĂůŝnjŽǁĂŶĞǁƌĂŵĂĐŚ ĞŶƚƌƵŵ ƌĐŚŝƚĞŬƚƵƌLJ ƌĞǁŶŝĂŶĞũ ;E/Ϳ ŽƌĂnj warsztatów i szkoleń ŬŽŶƐĞƌǁĂƚŽƌƐŬŝĐŚ E/<͘ ostałLJ ŽŶĞ njŽƌŐĂŶŝnjŽǁĂŶĞ ĚůĂ użytkowników͕ ǁLJŬŽŶĂǁĐów ƉƌĂĐ ŬŽŶƐĞƌǁĂƚŽƌƐŬŝĐŚ͕ rzemieślników͕ ƉƌĂĐŽǁŶŝŬów służb konserwatorskich ŝ samorządów ǁƐnjĞůŬŝĐŚ ƐnjĐnjĞďůŝ͘ Zadania dotyczą także warsztatów praktycznych iŽƉƌĂĐŽǁĂŶŝĂ ŵŽĚĞůŽǁLJĐŚ ĚŽŬƵŵĞŶƚĂĐũŝ konserwatorskich oraz materiałów instruktażowych dla różnych grup zabytków͕ ƉƌnjĞnjŶĂĐnjŽŶLJĐŚĚůĂwielu grup opiekunów zabytków͘ Kierunek działań 3.2: ĚƵŬĂĐũĂŝƉŽĚŶŽƐnjĞŶŝĞświadomości społecznej wartości dziedzictwa ŬƵůƚƵƌŽǁĞŐŽ ϭ͘ Ϯ͘ ϯ͘ ϰ͘ ϱ͘ Włączenie edukacji ochrony zabytków do programów nauczania w szkołach͘ ĂĚĂŶŝĂspołeczne i statystyczne dotyczące dziedzictwa kulturowego͘ Pomiar wpływu kultury i dziedzictwa na rozwój społeczny͘ Kampanie społecznoͲedukacyjne dotyczące zagrożeń dziedzictwa kulturowego͘ Wsparcie merytoryczne służb mundurowych oraz organów wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących przestępczości przeciwko zabytkom͘ ϲ͘ Edukacja o dziedzictwie kulturowym, z uwzględnieniem dostępności dla osób njĞszczególnymi potrzebami͘ ϳ͘ Utworzenie i rozwój działalności Forum Posiadaczy Zabytków przy Generalnym Konserwatorze Zabytków͘  Edukacja i podnoszenie świadomości społecznej dotyczącej wartości dziedzictwa kulturowego ƚŽŬŝĞƌƵŶĞŬƐnjĞƌŽŬŝĐŚdziałań o charakterze ogólnym, edukacyjnoͲspołecznym, ƉƌnjĞnjŶĂĐnjŽŶLJ ĚůĂ grup, które nie są bezpośrednio odpowiedzialne za ochronę zabytków. Ma na celu zwiększenienjĂŝŶƚĞƌĞƐŽǁĂŶŝĂĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĞŵŝƐŬƵƚĞĐnjŶŝĞũƐnjĞdocieranie z treściami istotnymi dla ochrony dziedzictwa do odbiorców nieposiadających ugruntowanej wiedzy o dziedzictwie i zabytkach. Proponowane kampanie dotyczą opracowania programów edukacyjnych i zmian w podstawach programowych dla szkół podstawowych i średnich ǁ ĐĞůƵ pogłębienie wrażliwości młodego ƉŽŬŽůĞŶŝĂ ŶĂ ĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁŽ͕ njĂďLJƚŬŝ ĂƌĐŚŝƚĞŬƚŽŶŝĐnjŶĞ ŝĂƌĐŚĞŽůŽŐŝĐnjŶĞ͘  Monitor Polski  – 39 – Poz. 1470 ϯϳ Kolejne zadania mają na celu wprowadzenie narzędzi badań statystycznych do popularyzowania i uzasadniania zadań realizowanych w zabytkach dzięki badaniom i raportom ƐƚĂƚLJƐƚLJĐnjŶLJŵ͘ WŽŵŝĂƌLJ ŵĂją określić stosunek Polaków do dziedzictwa kulturowego, tożsamości kulturowej, zaangażowania społecznego i edukacji na rzecz dziedzictwa. ĂĚĂŶŝĂ będąobejmować dwa duże badania socjologicznedotycząceĚŝĂŐŶŽnjLJspołecznĞũsposobów użytkowania dziedzictwa ŽƌĂnjƐĞŐŵĞŶƚĂĐũŝużytkownikówĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂ͘ Następne zadanie zostało sformułowane w celu uwrażliwienia społeczeństwa na niszczenie zabytków, niewłaściwe zarządzanieŶŝŵŝi przeciwdziałanie zmianom klimatu –są to kampanie ŵĞĚŝĂůŶĞ͕ƚĞůĞǁŝnjLJũŶĞŝƉƌĂƐŽǁĞ͘ Dla osób ze szczególnymi potrzebami zostało dedykowane zadanie dotyczące nowych funkcjonalności strony internetowej NID i stworzenia pakietów edukacyjnych wƌĂŵĂĐŚ dostępności informacyjnej, które umożliwią dostępĚŽzabytków o wyjątkowej wartości, bez ƵƐnjĐnjĞƌďŬƵ ĚůĂ ŝĐŚ ƐƵďƐƚĂŶĐũŝ njĂďLJƚŬŽǁĞũ͕ którLJ ŵógłby nastąpić w przypadku konieczności pełnej dostępności architektonicznej͕ np. wież kościelnych, piwnic średniowiecznych, poddaszy z cenną więźbą dachową itp. Ostatnie zadanie przewiduje realizację wysoko wyspecjalizowanych szkoleń dla przedstawicieli sądów i prokuratury, Policji, Krajowej Administracji Skarbowej i Straży Granicznej w zakresie charakterystyki zagrożeń dziedzictwa kulturowego oraz zwalczania i zapobiegania przestępczości przeciwko zabytkom. WŽŶĂĚƚŽ ĐŝĞŬĂǁLJŵ rozwiązaniem jest zainicjowanie Forum Posiadaczy Zabytków ƉƌnjLJ '<͕ jako miejsca wymiany doświadczeń  i wspólnych inicjatyw różnych grup interesariuszy.   ϭ͘ϭ WŽĚŶŽƐnjĞŶŝĞ ǁŝĞĚnjLJ Ž ŐƌƵƉĂĐŚ njĂƐŽďƵnjĂďLJƚŬŽǁĞŐŽ ϭ͘ϭ͘ϭKĐŚƌŽŶĂ ǁŝĞůŬŽŽďƐnjĂƌŽǁLJĐŚ zespołów architektury ŽďƌŽŶŶĞũ;KͿ  ϭ͘ϭ͘Ϯ tĞƌLJĨŝŬĂĐũĂ ŝ ŬůĂƐLJĨŝŬĂĐũĂ zabytków techniki ŬŽůĞũŽǁĞũ ;E/<Ϳ ϭ͘ϭ͘ϯtĞƌLJĨŝŬĂĐũĂ ŝŬůĂƐLJĨŝŬĂĐũĂ zabytków techniki związanych  z przemysłem ǁLJĚŽďLJǁĐnjLJŵ;E/<Ϳ ϭ͘ϭ͘ϰtĞƌLJĨŝŬĂĐũĂ ŝŬůĂƐLJĨŝŬĂĐũĂ njĂďLJƚŬŽǁĞũ ĂƌĐŚŝƚĞŬƚƵƌLJŽƐĂĚ związanych  ĂĚĂŶŝĞϭ ĂĚĂŶŝĞϮ ĂĚĂŶŝĞϯ ĂĚĂŶŝĞϰ ϭ͘Ϯ͘ϯtƐƉĂƌĐŝĞ ƉƌŽĐĞƐƵ ƚǁŽƌnjĞŶŝĂ planów ochrony parków ŬƵůƚƵƌŽǁLJĐŚ ;E/Ϳ ϭ͘Ϯ͘ϰ^LJƐƚĞŵ bezpieczeństwa zabytków (DOZ)  ϭ͘ϯ͘ϯ Współpraca międzynarodow ĂnjhE ^K– /KDK^Ͳ Ͳ/ZKDͲh  ;KͿ ϭ͘ϯ͘ϰtƐƉĂƌĐŝĞ ƉƌŽĐĞƐƵ ƚǁŽƌnjĞŶŝĂ planów zarządzania dla ϭ͘ϯ͘ϭ /ŵƉůĞŵĞŶƚĂĐũĂ ŬŽŶǁĞŶĐũŝ hE ^KnjϭϵϳϮ ĚŽƵƐƚĂǁLJ ŽŽĐŚƌŽŶŝĞ zabytków (DOZ) 1.3.2 Wdrożenie <ŽŶǁĞŶĐũŝ nj ϮϬϬϭƌ͘;KͿ ϭ͘ϯ͘ZĞĂůŝnjĂĐũĂ międzynarodoͲ ǁLJĐŚ zobowiązań  Ϯ͘Ϯ͘EŽǁĞ ƚĞĐŚŶŽůŽŐŝĞ ǁŽĐŚƌŽŶŝĞ zabytków   Ϯ͘ϭ͘Ϯ WƌŽŐƌĂŵ szkoleń ƐƉĞĐũĂůŝƐƚLJĐnjŶLJĐŚ ĚůĂ pracowników wojewódzkich urzędów ochrony zabytków (DOZ) 2.2.4 Rozwój ƉŽƌƚĂůƵĂďLJƚĞŬ͘Ɖů ;E/Ϳ 2.2.3 Rozwój njĂƐŽďƵ ĚŽŬƵŵĞŶƚĂĐLJũŶĞŐŽ ϯ;E/Ϳ Ϯ͘Ϯ͘Ϯ ŝŐŝƚĂůŝnjĂĐũĂ i udostępnianie njĂƐŽďƵ ĂƌĐŚŝǁĂůŶĞŐŽ;E/Ϳ Ϯ͘ϭ͘ϭLJĨƌLJnjĂĐũĂ ƉƌŽĐĞƐƵ ŝŶǁĞƐƚLJĐLJũŶŽͲ 2.2.1 Rozwój ͲďƵĚŽǁůĂŶĞŐŽ ƉƌŽŐƌĂŵƵWн ǁnjĂŬƌĞƐŝĞŽĐŚƌŽŶLJ ;E/Ϳ zabytków (DOZ) Ϯ͘ϭ͘LJĨƌLJnjĂĐũĂ procesów ĂĚŵŝŶŝƐƚƌĂĐLJũŶLJĐŚ  Ϯ͘ϯ͘Ϯ ůƚĞƌŶĂƚLJǁŶLJ sposób ĨŝŶĂŶƐŽǁĂŶŝĂ ŽƉŝĞŬŝ ŶĂĚ njĂďLJƚŬĂŵŝ – ĐƌŽǁĚĨƵŶĚŝŶŐ ;KͿ  ϯ͘ϭ͘ϰ͘hƉŽǁƐnjĞĐŚŶŝĂŶŝĞ ƚƌĂĚLJĐLJũŶLJĐŚ͕ ŶĞƵƚƌĂůŶLJĐŚĚůĂ środowiska metod  i technik rzemieślniczych 3.1.3. Twój dom ‒ ĚŝĂůŽŐ z tradycją (NID) ϯ͘ϭ͘Ϯ͘ tƐƉĂƌĐŝĞ ƉƌŽĐĞƐƵ ƚǁŽƌnjĞŶŝĂ ŐŵŝŶŶLJĐŚ programów opieki nad njĂďLJƚŬĂŵŝ;E/Ϳ Ϯ͘ϯ͘ZĞĨŽƌŵĂ ϯ͘ϭ͘tnjŵĂĐŶŝĂŶŝĞ ĨŝŶĂŶƐŽǁĂŶŝĂ ochrony zabytków ŽĐŚƌŽŶLJ ǁŽďĞĐnjŵŝĂŶ ŝŽƉŝĞŬŝŶĂĚ ŬůŝŵĂƚLJĐnjŶLJĐŚ njĂďLJƚŬĂŵŝ  ϯ͘ϭ͘ϭ͘^ƚƌĂƚĞŐŝĂ przeciwdziałania Ϯ͘ϯ͘ϭ͘WƌĞŵŝĂ ƐŬƵƚŬŽŵnjŵŝĂŶ njĂďLJƚŬŽǁĂ ŬůŝŵĂƚLJĐnjŶLJĐŚĚůĂ ;KͿ zachowania zabytków ;E/Ϳ ϯ͘Ϯ͘ϰ͘<ĂŵƉĂŶŝĞ społecznoͲĞĚƵŬĂĐLJũŶĞ dotyczące ochrony ĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂ;E/Ϳ 3.2.3. Pomiar wpływu ŬƵůƚƵƌLJŝĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂ na rozwój społeczny ;E/Ϳ 3.2.2 Badania społeczne ŝstatystyczne dotyczące ĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂ ŬƵůƚƵƌŽǁĞŐŽ ;E/Ϳ 3.2.1 WłączĞŶŝĞĞĚƵŬĂĐũŝ ochrony zabytków do programów nauczania w szkołach (NIKZ) ϯ͘Ϯ͘ ĚƵŬĂĐũĂ w zakresie wartości ĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂŬƵůƚƵƌŽǁĞŐŽ ϯ͘Rola zabytków w zrównoważonym ƌŽnjǁŽũƵ;ĞĚƵŬĂĐũĂŝƉĂƌƚLJĐLJƉĂĐũĂͿ Monitor Polski ϭ͘Ϯ͘Ϯ WůĂŶLJ zarządzania dla pomników ŚŝƐƚŽƌŝŝ;KͿ ϭ͘Ϯ͘ϭDŽĚĞů ŝƐLJƐƚĞŵ wartościowania zabytków (DOZ) ϭ͘Ϯ͘KĐŚƌŽŶĂ i zarządzanie njĂďLJƚŬĂŵŝ Žwyjątkowej wartości Ϯ͘Wzmocnienie potencjału organizacyjnego systemu ochrony zabytków <WKϮϬϮϯ‒2026: Zwiększenie odporności njĂƐŽďƵnjĂďLJƚŬŽǁĞŐŽǁWŽůƐĐĞ ϭ͘tĞƌLJĨŝŬĂĐũĂǁLJďƌĂŶĞŐŽzasobu zabytków ŝwzmocnienie narzędzi ochrony ĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂ o wyjątkowej wartości <ŝĞƌƵŶĞŬ działań Ğů szczegółowy Cel główny Tabela nr 1. Schemat podziału zadań ‒kierunki rozwoju Krajowego Programu Ochrony Zabytków na lata 2023‒ϮϬϮϲ͘ SCHEMAT PODZIAŁU ZADAŃ ‒</ ZhE</ZKtK:h  – 40 – Poz. 1470   ĂĚĂŶŝĞϲ ĂĚĂŶŝĞϳ   ϭ͘Ϯ͘ϱ WƌŽũĞŬƚŽǁĂŶŝĞ ŬŽŶƐĞƌǁĂƚŽƌƐŬŝĞ ;KͿ   ŵŝĞũƐĐ światowego ĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁĂ ǁWŽůƐĐĞ;E/Ϳ            ϯ͘ϭ͘ϳ͘WƌŽĐĞƐ ƉƌŽǁĂĚnjĞŶŝĂŝŶǁĞƐƚLJĐũŝ ǁŽďŝĞŬƚĂĐŚ njĂďLJƚŬŽǁLJĐŚͲƐnjŬŽůĞŶŝĂ ĚůĂsamorządów;E/<Ϳ ϯ͘ϭ͘ϲ͘tnjŵĂĐŶŝĂŶŝĞ kompetencji zawodów rzemieślniczych;E/<Ϳ ϯ͘ϭ͘ϱ͘tĂƌƐnjƚĂƚLJ ŬŽŶƐĞƌǁĂƚŽƌƐŬŝĞ– ƉƌĂŬƚLJŬĂƉƌĂĐ ŬŽŶƐĞƌǁĂƚŽƌƐŬŝĐŚ;E/<Ϳ ‒„Szkoła rzemiosł CAD" ;E/Ϳ dĂďĞůĂŶƌϭ͘Schemat podziału zadań ͲŬŝĞƌƵŶŬŝƌŽnjǁŽũƵKrajowego Programu Ochrony Zabytków na lata 2023ͲϮϬϮϲ͘KƉƌĂĐŽǁĂŶŝĞK  ĂĚĂŶŝĞϱ z gospodarką leśną ;E/<Ϳ ϯϵ ϯ͘Ϯ͘ϱ͘tƐƉĂƌĐŝĞ merytoryczne służb ŵƵŶĚƵƌŽǁLJĐŚŽƌĂnj organów wymiaru sprawiedliwości  w sprawach dotyczących przestępczości przeciwko njĂďLJƚŬŽŵ;E/Ϳ ϯ͘Ϯ͘ϲ ĚƵŬĂĐũĂ ŽĚnjŝĞĚnjŝĐƚǁŝĞ z uwzględnieniem dostępności dla osób ze szczególnymi potrzebami ;E/Ϳ ϯ͘Ϯ͘ϳ&ŽƌƵŵWŽƐŝĂĚĂĐnjLJ abytków przy 'ĞŶĞƌĂůŶLJŵ Konserwatorze Zabytków ;E/<Ϳ Monitor Polski    – 41 – Poz. 1470  Monitor Polski  – 42 – Poz. 1470 ϲ͘ KARTY ZADAŃ ‒OPISY SZCZEGÓŁOWE ĂĚĂŶŝĞϭ͘ϭ͘ϭ͘ Ochrona wielkoobszarowych zespołów architektury obronnej  KƉŝƐƉƌŽũĞŬƚƵ Polska posiada wyjątkowy, bogaty zasób zabytków fortyfikacji nowożytnej i najnowszej. Zasób ten odznacza się uniwersalną wartością͕ stanowiąc reprezentatywną i unikatową w ƐǁŽũĞũ przeglądowości kolekcję europejskich idei, praktyk fortyfikacyjnych, utrwalonych w materialnej formie oraz w historycznych i współczesnych treściach i znaczeniach. Tak zróżnicowany i dobrze zachowany zasób występujący na terenie Polski jest unikatowy na skalę europejską oraz współdecyduje w istotny sposób o tożsamości kulturowej i krajobrazowej naszego kraju. Są to zabytki wielostrukturalne, wieloznaczne, dokumentujące zarówno wartości związane z osobami projektantów, obrońców,z ważnymi, dramatycznymi i przełomowymi wydarzeniami historycznymi, często z martyrologią, jak i wartości wynikające z ich postmilitarnych przekształceń ‒ekologiczne, krajobrazowe miastotwórcze, społeczne. Wymagają kompetentnego, wyjątkowo uważnego, holistycznego podejścia konserwatorskiego oraz wsparcia specjalistów Ž ǁLJƐŽŬŝĐŚ ŬǁĂůŝĨŝŬĂĐũŝ ƐƉĞĐũĂůŝƐƚLJĐnjŶLJĐŚ ŝŝŶƚĞƌĚLJƐĐLJƉůŝŶĂƌŶLJĐŚ͘ Zespoły fortyfikacji stanowią historyczny dokument zmian geopolitycznych w Europie; złożonej, dramatycznej historii Polski oraz martyrologii i przetrwania naszej narodowej tożsamości͘ Reprezentują jednocześnie osiągnięcia techniczne swoich epok, często pionierskie, wyznaczające kierunki rozwoju budownictwa i architektury cywilnej. Wartości zabytkowe ŝŬƌĂũŽďƌĂnjŽǁŽͲprzyrodnicze tworzą dziś atrakcyjny potencjał kulturowy, dydaktyczny i gospodarczy kraju ŽƌĂnjůŽŬĂůŶLJĐŚ samorządów.  Istotną częścią krajowego zasobu architektury obronnej jest ponad 120 zespołów wielkoobszarowych ŝǁŝĞůŽĞůĞŵĞŶtowych umocnień wzniesionych od połŽǁLJys///ǁŝĞŬƵdo połŽǁLJyyǁŝĞŬƵ, które zgodnie z historycznymi doktrynami militarnymi stanowiły zintegrowane funkcjonalnie i przestrzennie systemy obronne. Ich wielkoobszarowy charakter sprawia, że wykraczają poza granice gmin, powiatów i województw. Wymagają zatem skorelowanej ochrony  na różnych poziomach zarządzania dziedzictwem:  • ǁƐŬĂůŝnjĂƐŽďƵŬƌĂũŽǁĞŐŽ‒ewaluacji wskazującej na zespoły i obiekty reprezentatywne, wymagające wzmożonej ŽĐŚƌŽŶLJ ŽƌĂnj pilotażowych opracowań wieloletnich strategii zarządzania i ƉƌĞĨĞƌŽǁĂŶĞ ĚŽ ƌŽůŝ ŬƌĂũŽǁLJĐŚ „poligonów konserwatorskich” (obiektów, w których w szerokim zakresie prowadzone są ǁnjŽƌĐŽǁĞ ƉƌĂĐĞ ŬŽŶƐĞƌǁĂƚŽƌƐŬŝĞŝĂĚĂƉƚĂĐLJũŶŽͲŵŽĚĞƌŶŝnjĂĐLJũŶĞͿ͖ • ǁƐŬĂůŝƌĞŐŝŽŶĂůŶĞũ‒ǁnjĂŬƌĞƐŝĞǁŽũewódzkich strategii ochrony i audytów krajobrazowych;  • ǁ ƐŬĂůŝ ůŽŬĂůŶĞũ – ƐƚƌĂƚĞŐŝŝ ŽĐŚƌŽŶLJ ŝ njĂŐŽƐƉŽĚĂƌŽǁĂŶŝĂ ŶĂ ƉŽnjŝŽŵŝĞ ƉůĂŶŽǁĂŶŝĂ ŵŝĞũƐĐŽǁĞŐŽ ŝ ũĞĚŶŽƐƚĞŬ zarządzających zabytkowymi strukturami;  • w odniesieniu do poszczególnych elementów założeń fortyfikacyjnych –ŵĞƚŽĚŬŽŶƐĞƌǁĂĐũŝŝĂĚĂƉƚĂĐũŝďƵĚŽǁůŝ uwzględniających ich kulturowoͲprzyrodniczą specyfikę.   Podstawową dokumentacją wyjściową (wymagającą bieżącej aktualizacji) jest opracowanie z 19ϵϳƌ͕͘Ɖƚ͘„<ĂƌƚŽŐƌĂĨŝĐnjŶĞ udokumentowanie zasobów budownictwa obronnego w Polsce od połowy XVIII w. do 1945 r.”͕ ŽƌĂnj ĚŽŬƵŵĞŶƚĂĐũĞ historyczne i konserwatorskie wykonywane dla poszczególnych obszarów od lat 90. XX wieku. W obowiązujących regulacjach ƉƌĂǁŶLJĐŚ ďƌĂŬƵũĞ instrumentów i standardów zapewniających kompleksową ochronę wielkoobszarowych zespołów obronnych i ich wartości krajobrazowych. W ramach obowiązujących procedur rozstrzygnięcia konserwatorskie są podejmowane (z inicjatywy właścicieli pojedynczych obiektów) często niezależnie od zasad ochrony i uwarunkowań zagospodarowania całego zespołu. Kompleksową ochronę i spójność decyzji konserwatorskich w skali zespołu mogą zapewnić wieloletnie strategie ochrony i njĂŐŽƐƉŽĚĂƌŽǁĂŶŝĂƚƌĂŶƐŵŝƚŽǁĂŶĞ͕ƉƌnjĞnj mechanizm zaleceń i uzgadniania z t<, do dokumentów planistycznych i prawa miejscowego.   Cechy budowli obronnych determinowane wielkoobszarową i wieloelementową skalą przestrzenną, integralnością ze środowiskiem przyrodniczym i rozwiązaniami konstruŬĐLJũŶŽͲďƵĚŽǁůĂŶLJŵŝ ĚŽƐƚŽƐŽǁĂŶLJŵŝ ĚŽ ŝĐŚ ŚŝƐƚŽƌLJĐnjŶĞũ ĨƵŶŬĐũŝ decydują o specyfice metod ochrony, konserwacji i ograniczonych możliwościach adaptacji do współczesnych form użytkowania.  Jednocześnie dostrzegany współcześnie potencjał turystyczny tych obiektów, możliwości tworzenia istotnych dla środowisk międzynarodowych szlaków kulturowych oraz niewykorzystany potencjał magazynów zabytkowych (miejsce przechowywania zabytków na wypadek zagrożeń) czynią zasób ważnym zagadnieniem polityki konserwatorskiej. hǁnjględnienie wyżej wymienionych zadań w Krajowym WƌŽŐƌĂŵŝĞ KĐŚƌŽŶLJ abytków i KƉŝĞŬŝ ŶĂĚ ĂďLJƚŬĂŵŝ ƐƚĂŶŽǁŝ realizację Uchwały nr 3 Rady Ochrony Zabytków przy Ministrze Kultury ŝ njŝĞĚnjŝĐƚǁĂ EĂƌŽĚŽǁĞŐŽ podjętej Ϯϲ ŵĂũĂ 2021 r., dotyczącej działań na rzecz doskonalenia ochrony zabytków fortyfikacyjnych i militarnych – dzieł architektury ŽďƌŽŶŶĞũ;ǁƌĂnjz załącznikiem nr 2). Ogólne zasady postępowania z zabytkami fortyfikacyjnymi określone zostały również w Wytycznych Generalnego Konserwatora RP dotyczących ochrony zabytkowych dzieł budownictwa obronnego ‒  Monitor Polski – 43 – ϰϭ   Poz. 1470 fortyfikacji wzniesionych od połŽǁLJ ys/// ǁŝĞŬƵ do końca I wojny światowej (21.10.2021 r.) oraz w dokumencie ĚŽŬƚƌLJŶĂůŶLJŵ‒<ĂƌĐŝĞKĐŚƌŽŶLJ&ŽƌƚLJĨŝŬĂĐũŝW<E/KDK^;ϮϬϮϭƌ͘Ϳ͘  Specjalistyczna terminologia, złożoność strukturalna zespołów pofortecznych oraz swoistość metod ochrony na różnych poziomach wymagają pogłębionej, praktycznej wiedzy służb konserwatorskich i właścicieli obiektów o uwarunkowaniach ochrony, źródłach zagrożeń i technikach zapobiegania ich degradacji oraz możliwościach i metodach modernizacji  i adaptacji do współczesnych potrzeb użytkowych. Niezbędne są zatem ustawiczne formy, zwłaszcza ƉƌĂŬƚLJĐnjŶĞŐŽ͕ szkolenia adresowane do pracowników WUOZ i ich delegatur, samorządowych konserwatorów zabytków, właścicieli obiektów, pracowników firm wykonawczych specjalizujących się w pracach konserwatorskoͲremontowych oraz uczniów͕ Ɛtudentów szkół i uczelni o profilu ochrony dóbr kultury. Problematyka szkoleń powinna być zróżnicowana w swŽŝĐŚ formach, odpowiadać poziomom zarządzania zasobami i uwzględniać: • seminaria i konferencje dotyczące ochrony na poziomie krajowym i wojewódzkim – ĂĚƌĞƐŽǁĂŶĞ ĚŽ pracowników WUOZ, samorządów i zarządców (po opracowaniu standardów strategii); • ƉƌĂŬƚLJĐnjŶĞ Ɛnjkolenia dla pracowników WUOZ, w zakresie specyfiki terminologicznej, struktury budowlanoͲ Ͳkonstrukcyjnej, zagrożeń, metod konserwacji i modernizacji –realizowane w zespołach uznanych za „ǁĂƌƐnjƚĂƚLJ konserwatorskie”; • ŬƵƌƐLJ ŝ ǁĂƌƐnjƚĂƚLJ ƉƌĂŬƚLJĐnjŶĞ ǁ njĂŬƌĞƐŝĞ prac projektowych, konserwatorskich i remontów konserwatorskoͲ ͲďƵĚŽǁůĂŶLJĐŚ ǁ ƵƚǁŽƌnjŽŶLJŵ ĞŶƚƌƵŵ <ŽŵƉĞƚĞŶĐũŝ ‒ ośrodku rzemiosł i technik konserwatorskich, zlokalizowanym w wybranym zespole pofortecznym i obiekcie adaptowanym do tej funkcji. Kształcenie Ɖraktyczne powinno być adresowane do młodych pracowników służb konserwatorskich, pracowników firm budowlanych specjalizujących się w pracach przy zabytkach oraz uczniów͕ studentów szkół  i uczelni wyższycho profilu ochrony dóbr kultury (praktyki zawodowe). Zespoły obronne reprezentują szeroki zakres problematyki konserwatorskiej właściwej dla innych grup typologicznych zabytków i ich materiałów (drewno, cegła, beton, metal, ziemia, zieleń). Utworzenie i działalność Centrum <ŽŵƉĞƚĞŶĐũŝ może służyć szerokiemu gronu odbiorców zainteresowanych ochroną zabytków, skupiając specjalistów interdyscyplinarnych dziedzin ochrony kulturowego dziedzictwa i wykorzystując praktyczne szkolenia w konserwacji profilaktycznej zespołu obiektów, w którym ośrodek jest zlokalizowĂŶLJ͘ >Ɖ͘ EĂnjǁĂĐĞůƵ ϭ͘ ^ƚǁŽƌnjĞŶŝĞƉŽĚƐƚĂǁ ĞĨĞŬƚLJǁŶĞũ͕ƐLJƐƚĞŵŽǁĞũ ŽĐŚƌŽŶLJŬƌĂũŽǁĞŐŽ njĂƐŽďƵ ǁŝĞůŬŽŽďƐnjĂƌŽǁLJĐŚ ŝǁŝĞůŽĞůĞŵĞŶƚŽǁLJĐŚ zabytków (zespołów ĂƌĐŚŝƚĞŬƚƵƌLJŽďƌŽŶŶĞũͿ • • • • • Ϯ͘ hƌƵĐŚŽŵŝĞŶŝĞĨŽƌŵ • ƵƐƚĂǁŝĐnjŶĞŐŽ͕ zwłaszczaƉƌĂŬƚLJĐnjŶĞŐŽ͕ ƐnjŬŽůĞŶŝĂŝŶƚĞƌĞƐĂƌŝƵƐnjLJ ƉƌŽĐĞƐƵŽĐŚƌŽŶLJ• ŝnjĂŐŽƐƉŽĚĂƌŽǁĂŶŝĂ njĂďLJtków–ŚŝƐƚŽƌLJĐnjŶLJĐŚ zespołów fortyfikacji ĞůĞƉƌŽũĞŬƚƵ Opis wskaźników celu projektu opracowanie raportu dotyczącego wyników ewaluacji wskazującej zespoły i obiekty reprezentatywne dla zasobu, wymagające opracowania pilotażowych, wieloletnich strategii ochrony i zagospodarowania oraz wskazanie „warsztatów kons