Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 26 lipca 2001 r. o ogłoszeniu Koncepcji polityki przestrzennego zagospodarowania kraju.

W skrócie

Niniejsze obwieszczenie ogłasza Koncepcję polityki przestrzennego zagospodarowania kraju, która stanowi załącznik do obwieszczenia. Koncepcja ta została przyjęta przez Radę Ministrów i Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.

Co reguluje

Koncepcję polityki przestrzennego zagospodarowania kraju.
Zasady ogłaszania aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych.
Ustawę o zagospodarowaniu przestrzennym.

Kogo dotyczy

Prezesa Rady Ministrów.
Radę Ministrów i Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.

Kluczowe punkty

Koncepcja polityki przestrzennego zagospodarowania kraju jest załącznikiem do obwieszczenia.
Koncepcja została przyjęta 5 października 1999 r. przez Radę Ministrów.
Koncepcja została przyjęta 17 listopada 2000 r. przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.
Obwieszczenie jest zgodne z art. 10 ust. 5 pkt 2 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych.

Tekst ustawy

Monitor Polski Nr 26 — 502 — SREBRNYM KRZY˚EM ZAS¸UGI

Baraƒczuk Zenon,
Bia∏uska Genowefa Marianna,
Brzeski Krzysztof,
Budniak Zbigniew Szczepan,
Cieniuszek Zdzis∏aw,
Citko Cezary,
Czerniawski Jan,
Dacewicz Leonarda,
Dàbrowska-Milewska Gra˝yna Maria,
Duda Krystyna,
Fligiel Marek Jakub,
Figlewicz Jerzy Józef,
Grasela Maria Janina,
Gromow Andrzej,
Gumu∏a Teresa Jadwiga,
Hajczuk Roman,
Hepner Wac∏aw,
Hojda Stanis∏aw Kazimierz,
Jantos Jerzy,
Kaczorowska-Rzàczyƒska Ma∏gorzata,
Kalinowska-Motkowicz El˝bieta,
Kieliszek Salwina Barbara,
Klecha Tadeusz Antoni,
Klimek Barbara,
Ko∏odko Regina Teresa,
Kozio∏ Micha∏,
Krzemiƒska Danuta,
Kubiak Barbara,
Kurys Jacenty,
Kwiatkowski Zdzis∏aw,
Lis Kazimiera Janina,
Lorenowicz Urszula,
Mendys Stanis∏aw,
Michniewicz Andrzej,
Mielech Bronis∏aw Leonard,
Musia∏ Marek Janusz,
Nachimowicz Jerzy,
Piàtkowski Stanis∏aw Wojciech,
Piechnik-Kurdziel Anna Maria,
Pietrzelin Ma∏gorzata Józefa,
PioÊ Adam,
Plichta Jaros∏aw Witold,
Przybylska Krystyna Maria,
Radomski Grzegorz,
Rybaczuk Miko∏aj,
Samborski Stefan,
Samodulski Waldemar Stanis∏aw,
Sikora Henryk,
S∏awiec-Domaga∏a Danuta Maria,
Suchojad Henryk,
Szymonowicz Ludmi∏a,
Tereszkiewicz Franciszek,
Waldziƒski Dariusz Adam,
Walczak Anna,
Walkosz Anna Maria,
WaluÊ Józef,
Witalisz W∏adys∏aw Józef,
Witczak Stanis∏aw,
Witek Danuta,
Witkowska Aleksandra Krystyna,
Wojciechowski Kazimierz Józef,
Wolski Bogumi∏ Szczepan,
Zieliƒska Maria Stanis∏awa,
Zieliƒski Ryszard Stanis∏aw,
˚ukowska Bo˝enna Maria,
˚ukowska Teresa, Poz. 431 i 432 rek Czes∏awa,
Karasiewicz Danuta,
Kie∏bik Bo˝ena,
Kietliƒski Czes∏aw,
Kotras Barbara,
Kowalczyk Jolanta,
Kubiak Bogus∏aw Pawe∏,
Kursa Lucyna,
Musielska Hanna Izabela,
Niedêwiedzka Magdalena,
Poborska Halina,
Puczyƒski Wiaczes∏aw,
Putko Joanna,
Raudzis Weronika Krystyna,
Skorulski Jerzy,
Stolarska Barbara,
Wolny Teresa Krystyna,
Zieliƒska Maria Jolanta,
˚arnowska Anna, na wniosek Ministra Ârodowiska za wzorowe, wyjàtkowo sumienne wykonywanie obowiàzków wynikajàcych z pracy zawodowej: Z¸OTYM KRZY˚EM ZAS¸UGI
Ciebiada Stanis∏aw,
Marcinkiewicz Marek Jerzy,
Piàtek Eugeniusz,
Pietryga Marian,
Stachowiak Czes∏aw, SREBRNYM KRZY˚EM ZAS¸UGI
Andrzejuk Jerzy,
Blonkowski Stanis∏aw Julian,
B∏yskun Jaros∏aw,
Ciepluch Zbigniew Jerzy,
Ciƒcio Wawrzyniec,
Czarna Anna,
Gierszewski Józef, 140.Górski J´drzej Grzegorz,
Jaroszewski Wincenty,
J´drzejczak Boles∏aw Kazimierz,
Kleban Tadeusz,
Kosiƒski Andrzej,
Kosz∏a Jan,
Lipiƒski Józef Antoni,
Liziniewicz Jacek,
Michalczuk Antoni Jan,
Orz∏owski Tadeusz Ryszard,
Poepke Jaros∏aw,
Szafkowski Jerzy,
Szczegielniak Jerzy,
Sznajderowicz W∏odzimierz,
Walczak Tadeusz,
Wasilewski Tadeusz Jerzy,
Wirkus Jan,
Wo∏kow Jerzy,
Wrycza-Rekowski Gerard, BRÑZOWYM KRZY˚EM ZAS¸UGI BRÑZOWYM KRZY˚EM ZAS¸UGI
Bàbka Zuzanna Maria,
Chmielnicka-Szymczak Miros∏awa,
Czech Anna,
Czermiƒska Ma∏gorzata,
Czerwiƒska Lilianna Katarzyna,
Dawidowicz Teresa,
Fràckiewicz Danuta,
Fu∏at Urszula,
Garncarz Iwona Joanna,
Grudniewski Marian,
Górczak Iwona Maria,
Kaptu-
Burchard Krzysztof,
Janeczek Zbigniew,
Kaczmarek Tomasz,
Lewandowski Czes∏aw,
Maƒko W∏adys∏aw,
Màka Tadeusz,
MiÊ Henryk,
Wrzeszcz W∏odzimierz. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej: A. KwaÊniewski 432 OBWIESZCZENIE PREZESA RADY MINISTRÓW z dnia 26 lipca 2001 r. o og∏oszeniu Koncepcji polityki przestrzennego zagospodarowania kraju. Stosownie do art. 10 ust. 5 pkt 2 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o og∏aszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz. U. Nr 62, poz. 718) og∏asza si´ Koncepcj´ polityki przestrzennego zagospodarowania kraju, stanowiàcà za∏àcznik do obwieszczenia. Koncepcja polityki przestrzennego zagospodarowania kraju, zgodnie z art. 56 ust. 1—3 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. z 1999 r. Nr 15, poz. 139, Nr 41, poz. 412 i Nr 111, poz. 1279 oraz z 2000 r. Nr 12, poz. 136, Nr 109, poz. 1157 i Nr 120, poz. 1268), zosta∏a przyj´ta w dniu 5 paêdziernika 1999 r. przez Rad´ Ministrów oraz w dniu 17 listopada 2000 r. przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej. Prezes Rady Ministrów: J. Buzek Monitor Polski Nr 26 — 503 — Poz. 432 Za∏àcznik do obwieszczenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 26 lipca 2001 r. (poz. 432) KONCEPCJA POLITYKI PRZESTRZENNEGO ZAGOSPODAROWANIA KRAJU SPIS TREÂCI WPROWADZENIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 506 SYNTEZA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 507
PODSTAWOWE UWARUNKOWANIA, CELE STRATEGICZNE ORAZ KIERUNKI POLITYKI PRZESTRZENNEGO ZAGOSPODAROWANIA KRAJU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 507
2.
2.
2.
NARZ¢DZIA POLITYKI PRZESTRZENNEGO ZAGOSPODAROWANIA KRAJU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ustawodawstwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Instrumenty gospodarcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Inwestycje publiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 510 510 511 511
3.
3.
3.
3.
3.
PROPOZYCJE INSTRUMENTACJI SYSTEMOWEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . System instrumentacji polityki przestrzennej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wzmocnienie roli polityki przestrzennej w kszta∏towaniu rozwoju kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zmiana ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monitorowanie zmian — organizacja Systemu Informacji Przestrzennej (SIP) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wprowadzenie Strategicznych Ocen Oddzia∏ywania na Ârodowisko (SOOS) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 511 511 512 513 513 514 PODSTAWOWE UWARUNKOWANIA, CELE I KIERUNKI POLITYKI PRZESTRZENNEGO ZAGOSPODAROWANIA KRAJU I. Uwarunkowania rozwoju polskiej przestrzeni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 515
1.
1.
1.
1.
1.
1.
UWARUNKOWANIA ZEWN¢TRZNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cywilizacja informacyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Globalizacja gospodarki — polaryzacja przestrzeni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ekorozwój . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Demokracja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zwornikowe po∏o˝enie Polski w nowej przestrzeni europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polskie priorytety w procesie integracji przestrzeni europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 515 515 515 516 517 517 518
2.
2.
2.
UWARUNKOWANIA WEWN¢TRZNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kontekst ustrojowy polityki przestrzennej paƒstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Regionalna organizacja paƒstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . D∏ugookresowe planowanie strategiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 521 521 522 523
3.
3.
3.
3.
3.
3.
STRUKTURA POLSKIEJ PRZESTRZENI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Historycznie ukszta∏towana struktura zagospodarowania przestrzennego kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Istota racjonalnoÊci i deformacje zagospodarowania przestrzeni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zró˝nicowanie przestrzeni spo∏eczno-gospodarczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zró˝nicowanie Êrodowiska przyrodniczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przes∏anki ekologiczne polityki przestrzennej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prognozy demograficznego kontekstu przekszta∏ceƒ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 524 524 524 524 526 526 530 II. System strategicznych celów rozwoju kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 533
D¸UGOOKRESOWA STRATEGIA DYNAMICZNEGO RÓWNOWA˚ENIA ROZWOJU PODSTAWÑ POLITYKI PRZESTRZENNEGO ZAGOSPODAROWANIA KRAJU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 533 Kluczowy dylemat strategiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 533 1.
Monitor Polski Nr 26 — 504 — Poz. 432 1.
1.
Pozycja Polski na tle innych krajów europejskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 535 Ku zintegrowanemu ∏adowi zrównowa˝onego rozwoju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 536
2.
2.
STRATEGICZNE CELE ROZWOJU I PRZESTRZENNEGO ZAGOSPODAROWANIA KRAJU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 536 System celów strategicznych instrumentem równowa˝enia rozwoju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 536 Cele rozwoju spo∏eczno-gospodarczego podstawà systemu gospodarowania przestrzenià . . . . . . . . . . . . . . . . . 537
3.
3.
STRUKTURALNE PRZEKSZTA¸CENIA PRZESTRZENNEGO ZAGOSPODAROWANIA KRAJU . . . . . . . . . . . . . . . . G∏ówne kierunki transformacji struktury spo∏eczno-gospodarczej kraju podstawà przekszta∏ceƒ przestrzennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwarty system przestrzenny kraju XXI wieku — elastyczny model równowa˝enia rozwoju polskiej przestrzeni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Priorytety przekszta∏ceƒ przestrzennego zagospodarowania kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . III. G∏ówne kierunki polityki przestrzennego zagospodarowania kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 544
POLITYKA DYNAMIZACJI PRZEKSZTA¸CE¡ — KSZTA¸TOWANIE PRZESTRZENI OTWARTEJ, KONKURENCYJNEJ, INNOWACYJNEJ I EFEKTYWNEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polityka kszta∏towania systemu dynamizacji przestrzennej struktury kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polityka kszta∏towania Warszawy jako metropolii sto∏ecznej o znaczeniu europejskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polityka kszta∏towania europoli — oÊrodków o znaczeniu europejskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polityka kszta∏towania oÊrodków o znaczeniu krajowym, ponadregionalnym i regionalnym . . . . . . . . . . . . . . . . Polityka kszta∏towania pasm przyspieszonego rozwoju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polityka kszta∏towania kompleksów gospodarki turystycznej dynamizujàcej rozwój . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 544 544 544 545 546 547 548 2.
2.
2.2.
2.2.
2.2.
2.2.
2.2.
POLITYKA OCHRONY I UWARUNKOWANEGO EKOLOGICZNIE KSZTA¸TOWANIA PRZESTRZENI PRZYRODNICZEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Za∏o˝enia polityki proekologicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polityka kszta∏towania krajowej sieci ekologicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sieç NATURA 2000 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . NATURA 2000 i polski system ochrony przyrody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aspekty ekonomiczne i przestrzenne wprowadzenia sieci NATURA 2000 w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sieç ECONET — Polska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Systemy NATURA 2000 i ECONET — wzajemne relacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 549 549 551 551 551 551 552 556
POLITYKA SELEKTYWNEJ RESTRUKTURYZACJI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 556
POLITYKA MODERNIZACJI ADAPTACYJNEJ ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 557
POLITYKA GENEROWANIA ZRÓ˚NICOWANEJ REGIONALNIE AKTYWNOÂCI SPO¸ECZNO-GOSPODARCZEJ KRAJU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 558 3.
1.
1.
1.
1.
1.
1.
541 541 542 543 PODSTAWOWE SYSTEMY PRZESTRZENNE STABILIZUJÑCE POLITYK¢ PRZESTRZENNEGO ZAGOSPODAROWANIA KRAJU IV. Krajowy system osadniczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 561 V. Krajowy system infrastruktury technicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 562
1.
1.
TRANSPORT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 562 Korytarze paneuropejskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 562 Krajowe sieci transportowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 562
TELEKOMUNIKACJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 566
ENERGETYKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 566
GOSPODARKA WODNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 568 VI. Wielofunkcyjny rozwój obszarów wiejskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 569 VII. Narz´dzia polityki zagospodarowania przestrzennego kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 573
1.
ISTNIEJÑCE NARZ¢DZIA GOSPODARKI PRZESTRZENNEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 573 Ustawodawstwo w dziedzinie gospodarki przestrzennej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 573 Monitor Polski Nr 26 — 505 — Poz. 432 1.
1.
Instrumenty gospodarcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 576 Inwestycje publiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 576
2.
2.
2.
2.
PROPOZYCJE INSTRUMENTACJI SYSTEMOWEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wzmocnienie roli polityki przestrzennej w kszta∏towaniu rozwoju kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zmiana ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monitorowanie zmian — organizacja Systemu Informacji Przestrzennej (SIP) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wprowadzenie Strategicznych Ocen Oddzia∏ywania na Ârodowisko (SOOS) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . VIII. Zadania rekomendowane organom administracji rzàdowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 582 577 577 579 580 580 Spis tabel: Tabela 1 Cele strategiczne — cele gospodarowania przestrzenià — kryteria kszta∏towania zagospodarowania przestrzennego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 539 Tabela 2 Polska polityka regionalna a polityka regionalna UE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 560 Spis rysunków:
Polska przestrzeƒ w procesie integracji europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 519
Koncepcja integracji przestrzeni europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 520
Koncepcja systemu regulacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 525
Szacunkowe dochody województw na 1 mieszkaƒca w 1999 r. w z∏ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 527
Zró˝nicowanie przestrzenne prognozowanego przyrostu ludnoÊci Polski w latach 2000–2030 oraz kszta∏tujàcych go czynników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 532
Model równowa˝enia rozwoju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 534
Procedura równowa˝enia rozwoju — kszta∏towanie ∏adu zintegrowanego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 538
Podstawowe elementy struktury przestrzennej terytorium Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 553
Mapa ochrony zasobów wód powierzchniowych i podziemnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 554
Procedura zagospodarowania przestrzennego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 575
Koncepcja polityki przestrzennego zagospodarowania kraju — elementy stabilizujàce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 586 Za∏àcznik Za∏àcznik do Koncepcji polityki przestrzennego zagospodarowania kraju, dotyczàcy ustalenia zakresu, w jakim Koncepcja stanowi podstaw´ do sporzàdzania programów zadaƒ rzàdowych, s∏u˝àcych do realizacji ponadlokalnych celów publicznych wp∏ywajàcych na przestrzenne zagospodarowanie kraju . . . . . . . . . . . . . . 587 Monitor Polski Nr 26 — 506 — Poz. 432 WPROWADZENIE Koncepcja polityki przestrzennego zagospodarowania kraju (zwana dalej „Koncepcjà”) jest podstawowym dokumentem okreÊlajàcym zasady polityki paƒstwa w dziedzinie przestrzennego zagospodarowania kraju w perspektywie najbli˝szych kilkunastu lat. Obowiàzek jej sporzàdzania wynika z ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym. Ustawowa formu∏a Koncepcji oznacza, ˝e: • jej przedmiotem jest polityka, a wi´c Êwiadome oddzia∏ywanie na zagospodarowanie kraju w sposób wspó∏zale˝ny z priorytetami strategii jego rozwoju, ciem stanowiska wobec przed∏o˝onej Koncepcji spowodowa∏o istotne opóênienie. Dodatkowym czynnikiem uwzgl´dnionym w ostatniej fazie prac sta∏a si´ katastrofalna powódê, która latem 1997 r. obj´∏a Polsk´ po∏udniowà i zachodnià oraz cz´Êç Polski centralnej. Dopiero nowo ukonstytuowana RM decyzjà z dnia 9 grudnia 1997 r. przekaza∏a Koncepcj´ do rozpatrzenia Komitetowi Ekonomicznemu Rady Ministrów. Zgodnie z jego zaleceniami z dnia 2 kwietnia 1998 r. Koncepcj´ uzupe∏niono o: • uwarunkowania ustrojowe wynikajàce z planowanej reformy administracyjnej kraju, • jej podmiotem jest Rzàd, co — zgodnie z zasadà subsydiarnoÊci — odpowiednio ogranicza zakres problemowy Koncepcji, • odniesienia do wczeÊniej przyj´tych dokumentów rzàdowych w zakresie polityki regionalnej, • jej odbiorcami sà wszystkie podmioty publiczne i prywatne, zainteresowane zamierzeniami Rzàdu w sferze polityki przestrzennego zagospodarowania kraju, • zmian´ sposobu prezentacji na rzecz obszarów problemowych, • relacje mi´dzy politykà przestrzennà Rzàdu a politykà przestrzennà samorzàdów lokalnych i ich ponadlokalnych organizacji sà oparte, w procesie tworzenia Koncepcji, na procedurach iteracyjnych oraz na procedurach negocjacyjnych w procesach ich realizacji. Ustawowy wymóg opracowania Koncepcji w trybie prac nad strategià rozwoju kraju sytuuje to opracowanie w sferze planowania strategicznego. Oznacza to, ˝e Koncepcja nie pe∏ni funkcji nadrz´dnego planu przestrzennego zagospodarowania, wyznaczajàcego fizyczne rozmieszczenie inwestycji publicznych, dostarcza natomiast przes∏anek do sporzàdzania programów zawierajàcych zadania rzàdowe. Prezentowana jest w formie sukcesywnie sporzàdzanych raportów, których zakres tematyczny, zasi´g czasowy i forma mogà byç zmienne. „Wst´pna Koncepcja”, opracowana przez Centralny Urzàd Planowania w 1995 r., zosta∏a zaakceptowana przez Rad´ Ministrów 21 listopada 1995 r., a nast´pnie przyj´ta przez Sejm jako podstawa do dalszych prac planistycznych i konsultacji spo∏ecznych, w postaci rezolucji z dnia 14 listopada 1996 r. Realizujàc postanowienia Rady Ministrów i Rezolucji Sejmu RP w Rzàdowym Centrum Studiów Strategicznych (RCSS) opracowano nowà wersj´ Koncepcji, stanowiàcà podsumowanie prac prowadzonych w Centralnym Urz´dzie Planowania w latach 1995 i 1996 oraz w RCSS w 1997 r. Koncepcja zosta∏a sporzàdzona w dwóch wersjach: rozwini´tej (209 stron + 38 rysunków) i syntetycznej (64 strony + 5 rysunków). Syntetyczna wersja, s∏u˝àca jako dokument rzàdowy, zosta∏a poddana konsultacjom i uzgodnieniom mi´dzyresortowym i z wojewodami. Wnioski z tych konsultacji i uzgodnieƒ zosta∏y zawarte w jej zmienionej wersji z sierpnia 1997 r. Wstrzymanie si´ ust´pujàcej Rady Ministrów z zaj´- • wi´kszà konkretyzacj´ zapisów, • szersze omówienie instrumentacji polityki przestrzennego zagospodarowania kraju, • sprecyzowanie, w jakim zakresie Koncepcja stanowi podstaw´ sporzàdzania programów dla realizacji ponadlokalnych celów publicznych, • program dzia∏aƒ na rzecz utrzymania warunków rozwoju obszarów i miast tracàcych status województwa („Dialog i rozwój”, RCSS — Warszawa, 31.03.1998 r.) W pracy nad Koncepcjà wykorzystano „Za∏o˝enia strategii rozwoju kraju” opracowane w RCSS w lutym 1999 r. Ponadto wykorzystano bie˝àce raporty o stanie gospodarki opracowane przez Rzàdowe Centrum Studiów Strategicznych i przez Ministerstwo Gospodarki, a tak˝e za∏àczniki nr 6 do ustaw bud˝etowych z lat 1997, 1998 i 1999, dotyczàce inwestycji centralnych. Koncepcja zawiera diagnozy uwarunkowaƒ zewn´trznych i wewn´trznych, na ich podstawie zaÊ formu∏uje podstawowe cele polityki przestrzennego zagospodarowania kraju, okreÊla generalne kierunki jej realizacji oraz wyznacza konkretne zadania naczelnym i centralnym organom administracji paƒstwowej do wykonania w najbli˝szym czasie. Przedstawiony w niniejszym dokumencie zakres problemowy i poziom rozwini´cia uwarunkowaƒ, celów i kierunków polityki przestrzennego zagospodarowania kraju spe∏nia wymogi ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym, tworzy podstaw´ do sporzàdzania planów zagospodarowania przestrzennego województw i sektorowych (resortowych) polityk rozwoju, konkretyzujàcych ponadlokalne cele publiczne wp∏ywajàce na przestrzenne zagospodarowanie kraju. Koncepcja by∏a rozpatrywana dnia 28 lipca 1999 r. przez Komitet Polityki Regionalnej i Zrównowa˝onego Rozwoju RM, który przyjà∏ projekt Koncepcji i zaleci∏ uwzgl´dnienie zg∏oszonych uwag (co dotyczy∏o Monitor Polski Nr 26 — 507 — zw∏aszcza uwag MTiGM). Dnia 5 sierpnia 1999 r. Koncepcja by∏a rozpatrywana przez Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów, który zaleci∏ uzupe∏nienie dokumentu o syntez´, zawierajàcà cele, uwarunkowania oraz narz´dzia polityki przestrzennego zagospodarowania kraju. Zalecenia obu sta∏ych komitetów RM zosta∏y wprowadzone do Koncepcji w sierpniu i wrzeÊniu 1999 r., natomiast w paêdzierniku 1999 r. zosta∏y dokonane ostatnie autopoprawki. Poz. 432 Dnia 5 paêdziernika 1999 r. Rada Ministrów przyj´∏a Koncepcj´, Sejm RP zaÊ, po wprowadzeniu niewielkich poprawek i uzupe∏nieƒ, przyjà∏ jà 17 listopada 2000 r. Nale˝y zwróciç uwag´ na fakt, i˝ Koncepcja jest pierwszym w Polsce dokumentem rzàdowym obejmujàcym syntetycznie ca∏oÊç zagadnieƒ zwiàzanych z zagospodarowaniem przestrzennym naszego kraju. SYNTEZA
PODSTAWOWE UWARUNKOWANIA, CELE STRATEGICZNE ORAZ KIERUNKI POLITYKI PRZESTRZENNEGO ZAGOSPODAROWANIA KRAJU czym kraju w XXI wieku, w∏àczajàc Polsk´ w jeden ze Êwiatowych biegunów przyspieszonego rozwoju. W niniejszej Koncepcji rekomenduje si´ do uwzgl´dnienia i rozwijania w planach zagospodarowania przestrzennego województw podstawowych uwarunkowaƒ, celów strategicznych oraz kierunków polityki przestrzennego zagospodarowania kraju, sformu∏owanych zgodnie z ustawà z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym: B. czynników o znaczeniu europejskim i ogólnokrajowym: III. Uwarunkowania przekszta∏ceƒ zagospodarowania przestrzennego kraju wynikajà z: A. globalnych i europejskich megatrendów i wyzwaƒ rozwoju: • cywilizacji informacyjnej, stanowiàcej wyznacznik rozwoju kraju w systemie Êwiatowym, w którym ludzie, ich kwalifikacje, postawy i sposób organizowania stajà si´ wspó∏czeÊnie g∏ównà si∏à motorycznà rozwoju, a dotychczasowe rozmieszczenie surowców i majàtku produkcyjnego odgrywa coraz mniejszà rol´ w przekszta∏ceniach przestrzennego zagospodarowania kraju; • globalizacji gospodarki — jako wyzwania efektywnoÊciowego i modernizacyjnego, kszta∏tujàcego konkurencyjnoÊç polskiej przestrzeni w systemie europejskim i Êwiatowym; • ekorozwoju — jako wyzwania ogólnocywilizacyjnego XXI wieku okreÊlajàcego nowe wartoÊci, d∏ugofalowe cele strategiczne, uwarunkowania i kryteria ekologiczne rozwoju i przestrzennego zagospodarowania kraju; • demokracji — jako wyzwania politycznego wyznaczajàcego g∏ówne kryteria kszta∏towania organizacji terytorialnej kraju zgodnie z regu∏ami funkcjonowania otwartego spo∏eczeƒstwa obywatelskiego i zdecentralizowanego paƒstwa unitarnego; • integracji polskiej przestrzeni z przestrzenià europejskà jako wyzwania, które b´dzie tworzyç korzystne warunki asymilacji Êwiatowych megatrendów w rozwoju spo∏eczno-gospodar- • zwornikowego po∏o˝enia Polski w przestrzeni europejskiej wià˝àcego jej naturalne interesy narodowe z krajami po∏o˝onymi wokó∏ Morza Ba∏tyckiego (Europejski Region Ba∏tycki), z Niemcami i krajami Europy Zachodniej, z grupà krajów Europy Ârodkowej (Grupa Wyszehradzka), z Rosjà, Bia∏orusià i Ukrainà oraz z krajami Europy Po∏udniowo-Wschodniej (Bu∏garia, Rumunia), tworzàc wa˝ne politycznie ogniwo przestrzeni europejskiej z wieloÊcià wspólnych interesów, lecz tak˝e i sytuacji potencjalnie konfliktogennych oraz realnie konfliktowych; • historycznie ukszta∏towanej struktury przestrzennej kraju, której zasadnicza proporcjonalnoÊç tworzy korzystne warunki dynamizacji rozwoju kraju, utrwalone zaÊ w procesie dotychczasowego rozwoju dysproporcje w poziomie zagospodarowania wyst´pujàce mi´dzy zachodnià a pó∏nocno-wschodnià i wschodnià jego cz´Êcià — tworzà istotne zagro˝enie osiàgni´cia celów strategicznych; • walorów Êrodowiska przyrodniczego, którego bogactwo stwarza korzystne warunki szybkiego osiàgni´cia europejskich parametrów rozwoju i standardów ˝ycia polskiego spo∏eczeƒstwa, a unikatowe wartoÊci ró˝norodnoÊci biologicznej wskazujà na to, ˝e imperatywem musi staç si´ przestrzeganie zasad rozwoju ekologicznie uwarunkowanego; • przes∏anek demograficznych, które wskazujà na koniecznoÊç racjonalnego zagospodarowania znaczàcego ekonomicznie przyrostu zasobów pracy ju˝ do roku 2009 (ok. 2 mln), co przy niskiej mobilnoÊci przestrzennej spo∏eczeƒstwa i skali bezrobocia i jego koncentracji przestrzennej (w tym ok. 1 mln bezrobocia ukrytego w rolnictwie) stanowi powa˝ne wyzwanie dla gospodarki narodowej, a tak˝e dla restrukturyzacji systemu edukacji powiàzanego z przebudowà sieci szkó∏ Êrednich i wy˝szych (co stanowi podstawy do dynamizacji rozwoju kraju). Monitor Polski Nr 26 — 508 — III. System strategicznych celów rozwoju i zagospodarowania przestrzennego kraju: A. G∏ównà przes∏ankà okreÊlajàcà system celów jest historyczna szansa i narodowa koniecznoÊç dynamizacji rozwoju Polski otwartej na globalny i europejski system gospodarowania i prze∏amania w ten sposób zapóênienia cywilizacyjnego przez kszta∏towanie: • przestrzeni otwartej na Europ´ i Êwiat, która generuje europejskie i Êwiatowe relacje i powiàzania; • przestrzeni konkurencyjnej, innowacyjnej i efektywnej, która tworzy warunki umo˝liwiajàce uzyskiwanie przez podmioty gospodarujàce konkurencyjnych efektów; • przestrzeni czystej ekologicznie, która tworzy warunki stabilnego i wielopokoleniowo zrównowa˝onego rozwoju; • przestrzeni zró˝nicowanej, która umo˝liwia wykorzystanie zró˝nicowanych przestrzennie zasobów kraju; • przestrzeni politycznie zdecentralizowanej, w której samorzàdy lokalne i regionalne mog∏yby realizowaç zró˝nicowane przestrzennie cele w ramach unitarnego paƒstwa demokratycznego. B. Generalnym za∏o˝eniem jest strategia dynamicznego równowa˝enia rozwoju umo˝liwiajàca aktywne i Êwiadome kszta∏towanie procesu stopniowej likwidacji istniejàcych dysproporcji oraz konsolidacji priorytetowych celów strategicznych oraz globalnych europejskich megatrendów rozwoju, przez realizacj´ polityki: • polaryzacji aktywnoÊci spo∏eczno-gospodarczej w celowo wybranych w´z∏ach i pasmach systemu przestrzennego zagospodarowania kraju (europole, krajowe oÊrodki równowa˝enia rozwoju, pasma dynamizujàce rozwój) zgodnie z obiektywnie uwarunkowanym mechanizmem funkcjonowania gospodarki rynkowej; • aktywnego wyrównywania ukszta∏towanych historycznie i pojawiajàcych si´ w procesie tego rozwoju dysproporcji w poziomie zagospodarowania kraju, dyskryminujàcych spo∏ecznoÊci regionalne i lokalne, które nie mogà o w∏asnych si∏ach zapewniç satysfakcjonujàcych spo∏ecznie warunków rozwoju i ˝ycia; • kszta∏towania na tej drodze zarówno warunków przestrzennych synergicznie przyspieszajàcych rozwój zgodny z parametrami europejskimi, jak i warunków tworzàcych „szans´ dla ka˝dego” bez wzgl´du na miejsce funkcjonowania w otwartym spo∏eczeƒstwie obywatelskim. Poz. 432 C. G∏ównym motywem wyboru celów strategicznych, kreujàcych polityk´ przestrzennà paƒstwa jest historyczna koniecznoÊç i szansa dynamizacji rozwoju i osiàgni´cia na tej drodze europejskich standardów ˝ycia spo∏eczeƒstwa poprzez istotne zwi´kszenie konkurencyjnoÊci gospodarki narodowej w otwartym systemie Êwiatowym. Tak sformu∏owany motyw i cel generalny wyznacza system celów z nim wspó∏zale˝nych. W najbardziej ogólnym i uniwersalnym uj´ciu tworzà one struktur´, w której: • kszta∏towanie mechanizmów generujàcych efektywny ekonomicznie rozwój spo∏eczno-gospodarczy kraju, w dostosowaniu do zró˝nicowanych przestrzennie uwarunkowaƒ i zasobów, stanowi∏oby naczelny i niczym niezast´powalny imperatyw dzia∏ania wszystkich podmiotów gospodarujàcych, • stopniowa, lecz sta∏a i spo∏ecznie odczuwalna poprawa standardu cywilizacyjnego spo∏eczeƒstwa by∏aby osiàgana wraz z post´pujàcym rozwojem gospodarczym wed∏ug zasady „tworzenia szans dla ka˝dego”, • ochrona i racjonalne kszta∏towanie Êrodowiska przyrodniczego, wkomponowane w procesy rozwoju spo∏eczno-gospodarczego i przestrzennego zagospodarowania, prowadzi∏yby stopniowo do coraz pe∏niejszego urzeczywistnienia ekorozwoju, • ochrona dziedzictwa kulturowego poprzez niekonfliktogenne wkomponowywanie zagospodarowania kraju, regionów, miast i osiedli w przestrzeƒ historycznà kszta∏towa∏aby i utrwala∏a to˝samoÊç polskiej przestrzeni w systemie europejskim, • podnoszenie bezpieczeƒstwa paƒstwa w nowej sytuacji gospodarczej Europy zapewnia∏oby mo˝liwie maksymalne zdolnoÊci obronne kraju i ochron´ ludnoÊci, niezawodnoÊç i ciàg∏oÊç funkcjonowania paƒstwa. Zwornikiem spinajàcym system celów strategicznych jest kszta∏towanie ∏adu przestrzennego, uwarunkowanego procesami rozwoju spo∏eczno-gospodarczego i zmianami w Êrodowisku przyrodniczym, stanowiàc wspó∏zale˝ne z nimi tworzywo poprawy jakoÊci ˝ycia, efektywnoÊci gospodarowania i jakoÊci Êrodowiska przyrodniczego oraz podnoszenia zdolnoÊci obronnych paƒstwa w zró˝nicowanej przestrzeni geograficznej kraju. Wk∏adem polityki przestrzennej w realizacj´ strategicznych celów rozwoju powinno byç kszta∏towanie struktur przestrzennych, tworzàcych warunki korzystne dla poprawy warunków ˝ycia ludnoÊci, aktywnej ochrony walorów Êrodowiska przyrodniczego i kulturowego, wzrostu gospodarczego, integracji europejskiej i bezpieczeƒstwa kraju. Monitor Polski Nr 26 — 509 — D. Ewolucja usytuowania polskiej przestrzeni w Europie oraz jej uwarunkowania wewn´trzne dokumentujà, ˝e otwarty system przestrzenny kraju dynamizujàcy jej przekszta∏cenia w pierwszych dziesi´cioleciach XXI wieku mog∏yby tworzyç: • europejski i krajowy system infrastruktury technicznej, której konstrukcjà noÊnà b´dzie system autostrad i dróg ekspresowych, zmodernizowanych kolei, portów morskich i lotnisk oraz system energetyczny i system gospodarki wodnej; • metropolia sto∏eczna, której ranga i szansa w systemie europejskim jest wspó∏czeÊnie porównywalna z Wiedniem, Marsylià, Genewà, Tuluzà, Neapolem, Dortmundem, Antwerpià, Kijowem, Pragà i Budapesztem; wzrost jej znaczenia jest potencjalnie mo˝liwy, jednak pod warunkiem, ˝e Warszawa sama znajdzie i uruchomi si∏y modernizacyjne, po to aby staç si´ atrakcyjnym i konkurencyjnym miejscem lokalizacji kapita∏u, innowacyjnoÊci i przedsi´biorczoÊci europejskiej; • zbiór potencjalnych biegunów (oÊrodków) rozwoju spo∏eczno-gospodarczego, o znaczeniu europejskim (tzw. europoli), które w procesie konkurencji mi´dzynarodowej (europejskiej) tworzyç b´dà coraz silniejsze w´z∏y przedsi´biorczoÊci i innowacji oddzia∏ywajàce na ca∏à polskà i europejskà przestrzeƒ; powstawaç one b´dà w procesie europejskiej konkurencji wartoÊci miejsca dla lokalizacji kapita∏u i przedsi´biorczoÊci; przeprowadzone analizy wskazujà, ˝e za kszta∏tujàce si´ europole, z najwy˝szymi szansami na dalszy rozwój, mo˝na ju˝ traktowaç Warszaw´, Trójmiasto, Poznaƒ i Kraków; do oÊrodków, które mogà potencjalnie w d∏u˝szym okresie czasu osiàgnàç t´ szans´, w uk∏adzie konkurencji europejskiej mo˝na zaliczyç tak˝e: Szczecin, Wroc∏aw, ¸ódê, Katowice, Lublin, Bia∏ystok, Rzeszów, a tak˝e bipolarnà aglomeracj´ Bydgoszcz – Toruƒ; • pasma potencjalnie najwy˝szej innowacyjnoÊci i aktywnoÊci spo∏eczno-gospodarczej kszta∏tujàce si´ wspó∏zale˝nie z budowà i modernizacjà mi´dzynarodowego i krajowego systemu infrastruktury technicznej (g∏ównym jego elementem b´dzie system autostrad i linii kolejowych, telekomunikacyjnych, paliwowo-energetycznych); • sieç krajowych, ponadregionalnych i regionalnych oÊrodków równowa˝enia rozwoju kreowanych w strefach, które z powodu historycznie ukszta∏towanego opóênienia cywilizacyjnego i recesji okresu transformacji ustrojowej wymagajà aktywizacji przy pomocy czynników zewn´trznych, inaczej grozi im trwa∏a peryferyzacja i marginalizacja. Do oÊrodków krajowych zaliczono: Olsztyn, Kielce, Opole, Zielonà Gór´ i Cz´stochow´; do oÊrodków ponadregionalnych zaliczono: Elblàg, Koszalin, Suwa∏ki, Gorzów Wielkopolski, Siedlce, Bia∏à Podlaskà, Che∏m, Za- Poz. 432 moÊç, PrzemyÊl, Bielsko-Bia∏à, Wa∏brzych, Jelenià Gór´, Radom, Piotrków Trybunalski, Kalisz i Ostrów Wielkopolski. Ponadto wyró˝niono 51 miast stanowiàcych sieç regionalnych oÊrodków równowa˝enia rozwoju, obejmujàcà: ÂwinoujÊcie, Ko∏obrzeg, Stargard Szczeciƒski, ˚ary, ˚agaƒ, G∏ogów, Gniezno, Leszno, Lubin, Legnic´, Lubliniec, Boles∏awiec, Âwidnic´, Dzier˝oniów, Nys´, Brzeg, Tarnowskie Góry, Pi∏´, Szczecinek, Konin, Inowroc∏aw, S∏upsk, Wejcherowo, Starogard Gdaƒski, Tczew, Grudziàdz, W∏oc∏awek, P∏ock, Kutno, Sieradz, Be∏chatów, Racibórz, Rybnik, Cieszyn, K´dzierzyn-Koêle, Pszczyn´, ˚ywiec, OÊwi´cim, Zawiercie, Myszków, Tomaszów Mazowiecki, Skierniewice, Ciechanów, Ostro∏´k´, ¸om˝´, E∏k, Pu∏awy, Tarnobrzeg, Tarnów, Nowy Sàcz, Krosno; • strefy i oÊrodki gospodarki turystycznej, w których najwy˝sze w kraju walory Êrodowiska przyrodniczego i unikatowe wartoÊci kultury materialnej pobudzaç b´dà popyt europejski — g∏ówne êród∏o ich potencjalnej aktywizacji; • europejska i krajowa sieç ekologiczna ochrony i kszta∏towania Êrodowiska przyrodniczego. Mo˝na oczekiwaç, ˝e kszta∏tujàce si´ w ten sposób w procesie gry rynkowej i celowo kszta∏towane przez polityk´ regionalnà paƒstwa oÊrodki, pasma i strefy stawaç si´ b´dà g∏ównymi ogniwami dynamizujàcymi rozwój kraju. W wyniku obiektywnie uwarunkowanych trendów wspieranych aktywnym oddzia∏ywaniem paƒstwa mo˝e kszta∏towaç si´ w ju˝ perspektywie najbli˝szego dwudziestolecia polski biegun Europy Ârodkowej koncentrujàcy aktywnoÊç spo∏eczno-gospodarczà konkurencyjnà w skali gospodarki europejskiej, po∏o˝ony w wieloboku pomi´dzy Gdaƒskiem, Bydgoszczà, Poznaniem, Wroc∏awiem, Krakowem, ¸odzià i Warszawà. G∏ównym centrum jego polaryzacji europejskiej powinna staç si´ w po∏owie XXI wieku wielka konurbacja Warszawsko-¸ódzka. Centralne jego po∏o˝enie oraz dogodne powiàzania infrastrukturalne sprzyja∏yby przy tym dyfuzji aktywnoÊci i post´pu na obszar ca∏ego kraju, a usytuowanie na skrzy˝owaniu wa˝nych mi´dzynarodowych szlaków komunikacyjnych w relacjach wschód-zachód i pó∏noc-po∏udnie by∏oby wa˝nym czynnikiem zapobiegania wcià˝ mo˝liwej marginalizacji Polski w strukturze integrujàcej si´ Europy. III. Generalne kierunki polityki przestrzennego zagospodarowania kraju, która, realizujàc polityk´ rozwoju spo∏eczno-gospodarczego oraz wspó∏zale˝ne z nià cele zagospodarowania przestrzennego, b´dzie dà˝yç do: A. dynamizacji polskiej przestrzeni w europejskim systemie konkurencji, innowacyjnoÊci i efektywnoÊci przez kszta∏towanie warunków przestrzennych: • tworzàcych lokalne, regionalne i europejskie systemy innowacji, umo˝liwiajàce podmiotom Monitor Polski Nr 26 — 510 — Poz. 432 gospodarczym efektywne wejÊcie do gry konkurencyjnej w systemie gospodarki globalnej; • ekologicznie uwarunkowany rozwój gospodarki leÊnej i wodnej; • u∏atwiajàcych dost´pnoÊç polskich i zagranicznych podmiotów gospodarczych do systemów (w´z∏ów i pasm) infrastruktury technicznej i spo∏ecznej o standardach europejskich; • zdynamizowanie rozwoju infrastruktury spo∏ecznej i technicznej obszarów wiejskich; • stymulujàcych wspó∏prac´ mi´dzynarodowà gmin i regionów w europejskim systemie gospodarowania, w tym wspó∏prac´ transgranicznà instytucjonalnie zorganizowanà (zwiàzki celowe gmin i euroregiony); • umo˝liwiajàcych zagospodarowanie w oparciu o popyt mi´dzynarodowy polskiej przestrzeni rekreacyjnej oraz oÊrodków i obiektów polskiej kultury materialnej; • pozwalajàcych na osiàgni´cie najwy˝szych korzyÊci z wydatkowania Êrodków publicznych na inwestycje wieloletnie (np. infrastrukturalne), tak˝e w powiàzaniu z efektywnoÊcià wykorzystania Êrodków wspomagania zagranicznego; B. ekologizacji przestrzennego zagospodarowania kraju przez: • promowanie i upowszechnianie ekorozwoju jako nadrz´dnej idei kszta∏towania trwa∏ego rozwoju; • powszechne stosowanie kryteriów ekologicznych w kreowaniu przekszta∏ceƒ przestrzennych promowanych przez polityk´ paƒstwa; • aktywnà ochron´ zasobów unikatowych i najcenniejszych dla zachowania i utrwalania ró˝norodnoÊci biologicznej polskiej przestrzeni przyrodniczej i jej to˝samoÊci w przestrzeni europejskiej; C. restrukturyzacji ogniw struktury przestrzennej kraju zdeformowanych przez procesy historycznego rozwoju: • konurbacji po∏udniowej, ze szczególnym uwzgl´dnieniem jej jàdra — GórnoÊlàskiego Okr´gu Przemys∏owego; • regionu po∏udniowo-wschodniego, zdeformowanego strukturalnie przez procesy trwa∏ego zapóênienia cywilizacyjnego i przez nieudane próby jego prze∏amania w okresie ostatniego 50-lecia; D. wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich przez: • stopniowà modernizacj´ i restrukturyzacj´ gospodarki ˝ywnoÊciowej jako g∏ównego ogniwa przekszta∏ceƒ stref rolniczych; • zdynamizowanie rozwoju gospodarki turystycznej w strefach o najwy˝szych walorach rekreacyjnych i krajobrazowych; E. modernizacji adaptacyjnej ca∏ej struktury przestrzennego zagospodarowania kraju poprzez: • powszechne podejmowanie przez samorzàdy lokalne i regionalne przedsi´wzi´ç, skoordynowanych wzajemnie oraz uzgodnionych z w∏aÊciwymi jednostkami administracji paƒstwowej, w celu podwy˝szenia sprawnoÊci funkcjonowania przedsi´wzi´ç ukszta∏towanych w procesach dotychczasowego rozwoju struktur przestrzennych; • wspomagajàcy udzia∏ w tych przedsi´wzi´ciach publicznych Êrodków pochodzàcych z bud˝etu paƒstwa, jeÊli ich skala przekracza mo˝liwoÊci lokalne czy regionalne, a zasadnoÊç spo∏eczna dokumentuje niezb´dnoÊç ich realizacji; F. generowania zró˝nicowanej regionalnie aktywnoÊci spo∏eczno-gospodarczej przez: • synergiczne wiàzanie strategicznych uwarunkowaƒ celów i kierunków polityki przestrzennej paƒstwa ze zró˝nicowanymi przestrzennie warunkami wewn´trznymi rozwoju regionów, • promowanie dyfuzji aktywnoÊci spo∏eczno-gospodarczej biegunów wzrostu i innowacji na strefy otaczajàce je, a podlegajàce procesom peryferyzacji i marginalizacji, • promowanie i wspomaganie przedmiotowo zdefiniowanych, spo∏ecznie zasadnych i ekonomicznie efektywnych przedsi´wzi´ç inwestycyjnych w strefach dotkni´tych recesjà i zapóênionych cywilizacyjnie.
NARZ¢DZIA POLITYKI PRZESTRZENNEGO ZAGOSPODAROWANIA KRAJU 2.
Ustawodawstwo Podstawà systemu zagospodarowania przestrzennego jest ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. z 1999 r. Nr 15, poz. 139 z póên. zm.). Z dniem 1 stycznia 1999 r. wesz∏a w ˝ycie ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw okreÊlajàca kompetencje organów administracji publicznej w zwiàzku z reformà ustrojowà paƒstwa, majàca istotny wp∏yw na procedury zagospodarowania przestrzennego. Zgodnie ze zmianami wprowadzonymi przytoczonà ustawà procedura post´powania od 1 stycznia 1999 r. jest nast´pujàca: Na szczeblu krajowym jest opracowywana Koncepcja polityki przestrzennego zagospodarowania kraju, okresowe raporty o stanie zagospodarowania kraju oraz programy zawierajàce zadania rzàdowe s∏u˝àce realizacji celów publicznych, sporzàdzane przez ministrów i przez centralne organy administracji rzàdowej. Monitor Polski Nr 26 — 511 — Na szczeblu województwa sà uchwalane przez sejmik województwa nast´pujàce dokumenty planistyczne: — strategia rozwoju województwa, — plan zagospodarowania przestrzennego województwa, — wieloletnie programy wojewódzkie, — priorytety wspó∏pracy zagranicznej województwa. Wymienione programy wojewódzkie powinny byç spójne z Koncepcjà polityki przestrzennego zagospodarowania kraju oraz z planami zagospodarowania przestrzennego sàsiednich województw. Plan zagospodarowania przestrzennego województwa ani ˝aden inny z wymienionych wy˝ej dokumentów nie sà aktami prawa miejscowego i nie naruszajà uprawnieƒ gmin. Poz. 432 wanà zw∏aszcza na podniesienie konkurencyjnoÊci polskiego przemys∏u. Z punktu widzenia gospodarki przestrzennej stanowià one istotnà zach´t´ dla inwestorów, którzy wyst´pujà jako wnioskodawcy o wydanie decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu, a tak˝e jako inicjatorzy i sponsorzy miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego. Podatek od nieruchomoÊci jest podatkiem lokalnym (gminnym), pobieranym od budynków i gruntów (stawka w z∏ od m2 powierzchni) oraz budowli (stawka w % od wartoÊci). WysokoÊç stawek tego podatku okreÊla rada gminy, z tym ˝e nie mo˝e on przekroczyç kwot okreÊlonych w ustawie. Zwolnieniu od podatku od nieruchomoÊci podlegajà m.in. grunty, budowle i budynki po∏o˝one na terenach Specjalnych Stref Ekonomicznych. Na szczeblu gminy opracowywane sà dwa dokumenty: Specjalne strefy ekonomiczne utworzono w oparciu o ustaw´ z dnia 20 paêdziernika 1994 r. o specjalnych strefach ekonomicznych, przy czym ka˝da z nich jest ustanawiana oddzielnym rozporzàdzeniem Rady Ministrów. Do koƒca 1996 r. istnia∏y trzy SSE: w Mielcu, w województwach katowickim i suwalskim. W roku 1997 ustanowiono dalszych 12 SSE i dwa parki technologiczne, dzia∏ajàce na podstawie tej samej ustawy. Wszystkie SSE

(15)zosta∏y utworzone na okres 20 lat, technoparki zaÊ — na lat

— studium uwarunkowaƒ i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy, 2.
Inwestycje publiczne Na szczeblu powiatu organy powiatowe mogà prowadziç, w granicach swojej w∏aÊciwoÊci rzeczowej, analizy i studia z zakresu zagospodarowania przestrzennego, odnoszàce si´ do obszaru powiatu i zagadnieƒ jego rozwoju. — miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego (dla ca∏ej gminy lub dla jej cz´Êci). SpoÊród wszystkich wymienionych dokumentów planistycznych tylko miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego stanowi prawo miejscowe. Istotnym elementem procedury sà negocjacje pomi´dzy w∏adzami województwa i gminy na temat sposobu uwzgl´dnienia ponadlokalnych zadaƒ rzàdowych w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego. Przedstawiony system potrzebuje modernizacji w postaci zmiany istniejàcej lub opracowania nowej ustawy dotyczàcej gospodarki przestrzennej, tym pilniejszy, i˝ z dniem 1 stycznia 2002 r. straci wa˝noÊç znaczna cz´Êç miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego. 2.
Instrumenty gospodarcze Jedynym ustalanym urz´dowo czynnikiem cenowym, który ma istotny, chocia˝ poÊredni, wp∏yw na gospodark´ przestrzennà, jest cena kwintala ˝yta, publikowana regularnie przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Cena ta jest stosowana przez uprawnionych taksatorów nieruchomoÊci do ustalania wartoÊci gruntów rolnych. Czynnik ten nabierze wi´kszego znaczenia po wprowadzeniu systemu katastralnego przy okreÊlaniu wartoÊci katastralnej nieruchomoÊci. Ulgi inwestycyjne w podatku dochodowym sà poÊrednià pomocà publicznà umo˝liwiajàcà realizacj´ procesów restrukturyzacji i modernizacji, ukierunko- Wymienione w podrozdziale 2.1 programy zawierajàce zadania rzàdowe s∏u˝àce realizacji celów publicznych praktycznie jeszcze nie funkcjonujà w polskiej gospodarce przestrzennej. W tej sytuacji najwa˝niejszym zestawem inwestycji publicznych sà wieloletnie inwestycje centralne, których zestawienie jest publikowane jako za∏àcznik nr 6 do corocznej ustawy bud˝etowej. Wed∏ug kryterium obowiàzujàcego od 1993 r. inwestycje centralne (od 1999 r. „inwestycje wieloletnie”) sà to wszystkie zadania inwestycyjne realizowane z udzia∏em Êrodków bud˝etowych lub z kredytu bankowego z por´czeniem rzàdowym. Sà to przede wszystkim inwestycje w sferze infrastruktury technicznej i spo∏ecznej. Inwestycje wieloletnie stanowià ten rodzaj dzia∏alnoÊci paƒstwa, który w najbardziej konkretny sposób wp∏ywa na kszta∏towanie przestrzeni w Polsce. Reforma ustrojowa administracji publicznej gruntownie zmieni∏a struktur´ tych inwestycji, przekazujàc realizacj´ wi´kszoÊci z nich na szczebel wojewódzki lub powiatowy. W dziedzinie inwestycji publicznych instytucje rzàdowe preferujà koncepcj´ zawierania z w∏adzami samorzàdowymi kontraktów regionalnych w celu wspó∏finansowania z bud˝etu paƒstwa okreÊlonych przedsi´wzi´ç inwestycyjnych, prowadzonych przez samorzàdy.
PROPOZYCJE INSTRUMENTACJI SYSTEMOWEJ 3.
System instrumentacji polityki przestrzennej Przedstawione w Koncepcji obiektywnie uwarunkowane mechanizmy kszta∏towania rozwoju oraz pro- Monitor Polski Nr 26 — 512 — cesy transformacji spo∏eczeƒstwa, gospodarki i paƒstwa uzasadniajà koniecznoÊç uruchomienia systemowej instrumentacji polityki przestrzennej, w której: • Êrodki prawne i struktury organizacyjne b´dà tworzyç podstaw´ systemowego funkcjonowania aktywnej polityki paƒstwa w kszta∏towaniu polskiej przestrzeni integrowanej z przestrzenià europejskà; • Êrodki nakazowo-zakazowe b´dà spe∏niaç jedynie normatywnà funkcj´ regulacyjnà zagospodarowania przestrzeni; • Êrodki ekonomiczne b´dà stymulowaç realizacj´ po˝àdanych spo∏ecznie rozwiàzaƒ; • uspo∏ecznienie procesów podejmowania decyzji stanie si´ narz´dziem rzeczywistej kontroli i partycypacji spo∏ecznej; organizacje spo∏eczne b´dà spe∏niaç funkcje kontroli wczesnego ostrzegania i aktywnego wspierania; • nauka b´dzie tworzyç podstawy teoretyczne, poznawcze i metodologiczne funkcjonowania systemu racjonalnego kszta∏towania przestrzeni. 3.
Wzmocnienie roli polityki przestrzennej w kszta∏towaniu rozwoju kraju WolnozmiennoÊç i trwa∏oÊç struktur zagospodarowania przestrzennego dokumentuje zasadnoÊç ich rozpatrywania w historycznej perspektywie: praw, prawid∏owoÊci i trwa∏ych trendów, d∏ugookresowych celów strategicznych, systemowych instrumentacji ich realizacji. Z tych prawid∏owoÊci wspó∏czesnego rozwoju wynika trwa∏oÊç usytuowania polityki przestrzennej w sferze d∏ugookresowego planowania strategicznego rozwoju kraju. Pe∏niàc t´ funkcj´, planowanie przestrzenne stanie si´ g∏ównym narz´dziem informacji, koordynacji, negocjacji, promocji i edukacji w ciàg∏ym procesie kszta∏towania i realizacji polityki przestrzennej paƒstwa, o którym stanowi ustawa o zagospodarowaniu przestrzennym. Wobec szerokiego pola niepewnoÊci i ograniczonej przewidywalnoÊci rozwoju z∏o˝onej rzeczywistoÊci prze∏omu XX i XXI w., procesy integracji polskiej przestrzeni z przestrzenià europejskà muszà byç wypadkowà analizy i oceny: • procesów nieuchronnych (integracja Polski z UE, transformacja polskiej gospodarki w kierunku gospodarki rynkowej i wzrostu znaczenia mechanizmów rynkowych jako regulatorów rozwoju); • procesów prawdopodobnych (szybkoÊç i zakres integracji Polski z Europà, prze∏amanie trendów recesyjnych i osiàganie trendów trwale progresywnych); Poz. 432 narz´dzia jej racjonalizowania zgodnie z aspiracjami i potrzebami spo∏eczeƒstwa musi byç zarzàdzanie przestrzenià oparte o d∏ugookresowe, strategiczne planowanie rozwoju. JeÊli Polska ma sprostaç nowym jakoÊciowo wyzwaniom XXI wieku, które tworzy kszta∏tujàca si´ cywilizacja informacyjna, to musi dokonaç g∏´bokiej modernizacji ca∏ego systemu racjonalizowania rozwoju: monitorowania, diagnozowania, przewidywania (prognozowania) i planowania oraz zarzàdzania. W sferze zarzàdzania tym megatrendom rozwoju towarzyszyç b´dzie g∏´boka rewolucja techniczna: informatyzacja spo∏eczeƒstwa, gospodarki i paƒstwa, oznaczajàca tak˝e wejÊcie Polski w globalny i europejski system informacyjno-decyzyjny, oraz spo∏eczny system wyboru wartoÊci, celów, postaw, to˝samoÊci i jakoÊci ˝ycia. Zrewolucjonizujà one tak˝e struktur´ polskiej przestrzeni. W ramach systemu d∏ugotrwa∏ego planowania strategicznego b´dà funkcjonowa∏y: • cele strategiczne, istotne makroproporcje strukturalne i dynamika rozwoju spo∏eczno-gospodarczego, które okreÊlaç b´dà cele i kryteria przekszta∏ceƒ przestrzennego zagospodarowania i rozwoju regionalnego; • koncepcje polityki zagospodarowania przestrzennego i rozwoju regionalnego, uwzgl´dniajàce obiektywnie funkcjonujàce mechanizmy rozwoju struktur przestrzennych, które okreÊlaç b´dà uwarunkowania przestrzenne rozwoju; • diagnozy i prognozy ekologicznych i kulturowych uwarunkowaƒ i skutków rozwoju spo∏eczno-gospodarczego i przestrzennego, które umo˝liwiaç b´dà wkomponowywanie celów i uwarunkowaƒ ekologicznych i kulturowych w strategie rozwoju i zagospodarowania przestrzennego i rozwoju regionalnego. Podstawowym warunkiem metodologicznym skutecznoÊci funkcjonowania systemu planowania strategicznego, jako ciàg∏ego procesu kszta∏towania rzeczywistoÊci, by∏oby uruchomienie procedury iteracyjnej mi´dzy czterema jego ogniwami, które wspó∏zale˝nie okreÊla∏yby d∏ugookresowà polityk´ rozwoju spo∏eczno-gospodarczego, polityk´ przestrzennego zagospodarowania, polityk´ ekologicznà oraz polityk´ rozwoju regionalnego kraju. Polityka przestrzenna jest tak˝e politykà regionalnà; istnieje ciàg∏oÊç mi´dzy nimi, granica zaÊ jest elastyczna. Zasada ciàg∏oÊci oznacza funkcjonowanie systemu regulacji poprzez równoleg∏e dzia∏ania obejmujàce: • celów strategicznych kreujàcych procesy spo∏ecznie, gospodarczo i politycznie po˝àdane oraz poszukiwania Êrodków na ich urzeczywistnianie. • monitorowanie zmian w ca∏ej sferze gospodarowania, zwiàzanych z nim przekszta∏ceƒ Êrodowiska przyrodniczego oraz ciàg∏e aktualizowanie informacji o zasobach stanowiàcych podstaw´ rozwoju; Koniecznym warunkiem skutecznoÊci ca∏ego systemu przewidywania i planowania rzeczywistoÊci jako • diagnozowanie kszta∏towanych przeobra˝eƒ strukturalnych oraz wspó∏zale˝nych z nimi uwa- Monitor Polski Nr 26 — 513 — runkowaƒ ekologicznych i przestrzenno-ekonomicznych; • ciàg∏e prognozowanie zmiennych w czasie warunków i sytuacji, okreÊlanie pola najbardziej prawdopodobnego rozwoju, wybór dostosowanych do nich strategii oraz prognozowanie i programowanie rozwoju w oparciu o ciàgle aktualizowany obraz kszta∏towanej rzeczywistoÊci; • ciàg∏oÊç procesu monitorowania, diagnozowania, prognozowania, programowania i projektowania przekszta∏ceƒ strukturalnych, podejmowanie decyzji kszta∏tujàcych rozwój przez podmioty ca∏ego systemu funkcjonowania paƒstwa; • ciàg∏e badanie przestrzeni geograficznej i zachodzàcych w niej procesów rozwoju i przestrzennego zagospodarowania. Jest to formu∏a kszta∏towania strategii elastycznych, otwartych i dynamicznych wobec otwartej przysz∏oÊci. Strategii, które odpowiada∏yby na pytanie, jak post´powaç wspó∏czeÊnie, zamiast jaka b´dzie przysz∏oÊç (co b´dzie); jak osiàgaç rozwiàzania konsensusowe przez procedury negocjacyjne; jak wykorzystywaç szanse i minimalizowaç zagro˝enia; jak godziç cele bie˝àce z d∏ugookresowymi. Z przebiegu procesu transformacji ustrojowej Polski wynika zasadnoÊç uprawiania polityki zarówno na szczeblu centralnym, jak wojewódzkim, i wypracowywania konsensusu pomi´dzy nimi. 3.
Zmiana ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym Z doÊwiadczeƒ uzyskanych w trybie prac nad Koncepcjà polityki przestrzennego zagospodarowania kraju wynika, ˝e ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. z 1999 r. Nr 15, poz. 139 z póên. zm.) powinna zostaç znowelizowana w sposób nast´pujàcy: • Powinna uwzgl´dniaç koniecznoÊç sta∏ej racjonalizacji zagospodarowania przestrzennego wspó∏zale˝nie z regulacjà rozwoju spo∏eczno-gospodarczego oraz z ochronà Êrodowiska przyrodniczego. Taki zakres regulacji obejmuje ca∏à sfer´ praktycznego dzia∏ania spo∏eczeƒstwa, w której zró˝nicowanie przestrzeni geograficznej oraz pokonywanie odleg∏oÊci odgrywa decydujàcà rol´ motywacyjnà i odpowiada poj´ciu gospodarki przestrzennej. • Z logiki funkcjonowania gospodarki przestrzennej wynika, ˝e jej podmiotami sà w∏adze paƒstwowe (rzàdowe i samorzàdowe), przedmiotem — przestrzeƒ, celem — zaspokajanie okreÊlonych potrzeb spo∏ecznych, a efektem — zagospodarowanie przestrzenne. Podsystem decyzyjny gospodarki przestrzennej jest wspó∏zale˝ny z systemem gospodarowania; wspó∏zale˝noÊci majà charakter metodologiczny, prawny i organizacyjny; ich znaczenie wzrasta wraz ze wzrostem znaczenia uwarunkowaƒ przestrzennych w rozwoju spo∏eczno-gospodarczym. Poz. 432 • Koncepcje i metody formu∏owania polityki przestrzennej oraz polityki spo∏eczno-gospodarczej powinny tworzyç wzajemnie powiàzanà ca∏oÊç. Ze wzgl´du na wzrastajàcà z∏o˝onoÊç rozwoju podstawà aktywnej i zobiektywizowanej polityki przestrzennej mo˝e si´ staç planowanie przestrzenne. Jej cele muszà byç jednak wspó∏zale˝ne z celami polityki rozwoju spo∏eczno-gospodarczego. Powinny wyznaczaç wynikajàce stàd kryteria kszta∏towania struktur przestrzennych, stymulujàcych lub hamujàcych rozwój spo∏eczno-gospodarczy. • Instrumentacja polityki kszta∏towania zagospodarowania przestrzennego powinna nawiàzywaç do systemu regulacji rozwoju spo∏eczno-gospodarczego, w tym tak˝e do mechanizmów ekonomicznych funkcjonowania gospodarki rynkowej. • Rozwini´ty system regulacji rozwoju przestrzeni tworzà: — planowanie przestrzenne, które poprzez projekcje przestrzennego zagospodarowania okreÊla koncepcje polityki przestrzennej i uczestniczy aktywnie w ich realizacji; — polityka przestrzenna, która ustala cele i Êrodki kszta∏towania zagospodarowania w okreÊlonych, zmiennych w czasie, warunkach zewn´trznych (spo∏ecznych, ekonomicznych, technicznych, politycznych); — mechanizm podejmowania decyzji przestrzennych oraz instrumentacja ich realizacji. Funkcjonowanie gospodarki przestrzennej jako podsystemu gospodarowania warunkuje równowa˝enie rozwoju, jeÊli jego narz´dziem jest d∏ugookresowe planowanie strategiczne. Jego podstawà musi byç nowa regulacja prawna — nowelizacja ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym lub nowa ustawa obejmujàca ca∏à sfer´ funkcjonowania gospodarki przestrzennej, w tym polityki regionalnej, powiàzana z ustawà o organizacji terytorialnej paƒstwa. Obecnie jest w przygotowaniu projekt nowej ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. Dla omawianej problematyki istotna jest równie˝ ustawa z dnia 12 maja 2000 r. o zasadach wspierania rozwoju regionalnego (Dz. U. Nr 48, poz. 550 z póên. zm.). 3.
Monitorowanie zmian — organizacja Systemu Informacji Przestrzennej (SIP) Monitoring zmian strukturalnych, dokonujàcych si´ w ciàg∏ym procesie przekszta∏ceƒ polskiej przestrzeni, jest jednym z podstawowych instrumentów funkcjonowania systemu planowania strategicznego. System ten, zgodnie z zasadà ciàg∏oÊci, obejmuje segmenty: monitorowania rzeczywistoÊci, diagnozowania procesów przekszta∏ceƒ, prognozowania — programowania — projektowania przysz∏oÊci, podejmowania decyzji strategicznych. Rolà monitoringu jest tworzenie podstaw informacyjnych permanentnego diagnozowania procesów Monitor Polski Nr 26 — 514 — przekszta∏ceƒ. Monitoring przestrzenny jest systemem dynamicznym, nie tylko gromadzàcym informacje, ale tak˝e przetwarzajàcym, emitujàcym sygna∏y-ostrze˝enia, a nawet programujàcym hipotetyczny rozwój sytuacji w przypadku braku interwencji decyzyjnej czy planistycznej. Ewolucja koncepcji gospodarki przestrzennej, struktur administracyjnych i samorzàdowych paƒstwa warunkuje operacjonalizacj´ systemu monitoringu. Uznaje si´, i˝ ogniwami podstawowymi b´dà poziom krajowy, uwzgl´dniajàcy problemy ca∏ego kraju, poziom regionów administracyjnych oraz poziom miejscowy. Poziom krajowy wià˝e si´ z koncepcjà polityki przestrzennego zagospodarowania kraju, wraz z politykà mi´dzyregionalnà paƒstwa — jest wi´c poziomem u˝ytecznym g∏ównie dla centralnych struktur analityczno-decyzyjnych. Poziom miejscowy wiàzany jest zaÊ ze strukturà samorzàdowà i u˝ytecznoÊcià monitoringu dla w∏adz gminnych. Jest to istotne rozró˝nienie ze wzgl´du na ró˝ne typy polityk przestrzennych, prowadzonych przez paƒstwo i przez uk∏ad samorzàdowy. Polityki te nie zawsze b´dà zbie˝ne, dlatego monitoring mo˝e stanowiç rynek informacyjny, w ramach którego mo˝e nast´powaç optymalizacja dzia∏aƒ przestrzennych. W tym uk∏adzie szczególnie istotna jest polityka regionalna paƒstwa, a zw∏aszcza interwencja paƒstwa na obszarach zdegradowanych lub podlegajàcych restrukturyzacji. Operacyjnym narz´dziem monitoringu powinien byç System Informacji Przestrzennej traktowany jako odwzorowany kartograficznie zbiór informacji odniesiony do problemowej struktury przestrzennego zagospodarowania kraju. Konieczne jest stworzenie w Polsce Systemu Informacji Przestrzennej opartego o podzia∏ na jednostki terytorialne „NTS”, analogiczne do stosowanych na terenie Unii Europejskiej. 3.
Wprowadzenie Strategicznych Ocen Oddzia∏ywania na Ârodowisko (SOOS) Dotychczasowa praktyka OOS koncentruje si´ na ocenach oddzia∏ywania na Êrodowisko konkretnych dzia∏aƒ inwestycyjnych. W tym sensie jest to procedura dzia∏ania prewencyjnego przed podj´ciem realizacji, wmontowana w proces lokalizacyjny. Potrzebà chwili, na Êwiecie i w Polsce, sta∏a si´ prewencja si´gajàca znacznie wczeÊniejszej fazy przeddecyzyjnej. Poz. 432 Metody (procedury) OOS zaczynajà coraz g∏´biej przenikaç w proces planowania. Pojawiajà si´ poj´cia strategicznej OOS (SOOS). Majà one wspomóc wybór najlepszej opcji kojarzàcej cele przyrodnicze, spo∏eczne i ekonomiczne. W tym sensie SOOS mo˝e si´ staç jednym z istotniejszych narz´dzi rozwoju zrównowa˝onego. Kryteria SOOS sà symetryczne z kryteriami OOS i obejmujà: • kompleksowoÊç analiz obejmujàcych wszelkie przejawy dzia∏alnoÊci, • kompleksowoÊç oceny skutków w odniesieniu zarówno do poszczególnych elementów Êrodowiska, jak i do systemów ekologicznych oraz spo∏eczeƒstwa i gospodarki, • alternatywnoÊç rozwiàzaƒ podlegajàcych ocenie, • kompletnoÊç wszystkich skutków zarówno krótkookresowych, jak i d∏ugoterminowych oraz nieodwracalnych zmian w odniesieniu do ró˝nych wariantów. W polu polskiego systemu planowania powinny si´ wi´c znaleêç, oprócz standardowych OOS, tak˝e: • regionalne OOS oceniajàce i zalecajàce zró˝nicowane wzorce polityki oraz u˝ytkowania przestrzeni na podstawie scenariuszy rozwoju; stanowi∏yby one typ strategicznych OOS; • sektorowe (bran˝owe) OOS oceniajàce i rekomendujàce polityki i strategie rozwoju bran˝ ze szczególnym uwzgl´dnieniem alternatywnych strategii; • prognozy oddzia∏ywania na Êrodowisko konkretnych programów lub planów przestrzennych. Strategiczne Oceny Oddzia∏ywania na Ârodowisko (SOOS) powinny stanowiç instrument kszta∏towania przestrzennego zagospodarowania na poziomach krajowym i regionalnym, stanowiàc wzajemnie komplementarny system zgodnie z zasadà ciàg∏oÊci i kompleksowoÊci prognozowania, planowania i realizacji. Rozwini´ty, lecz wcià˝ dojrzewajàcy system demokratyczny, wymaga wypracowania oryginalnych i skutecznych metod zapewnienia partycypacji spo∏ecznej w procesie SOOS. Funkcjonowanie systemu informowania spo∏eczeƒstwa, rejestrowania reakcji i ich obiektywna interpretacja, weryfikujàca koncepcje, stanowi istotny element ∏agodzenia zarówno negatywnych oddzia∏ywaƒ na Êrodowisko, jak i ∏agodzenia konfliktów oraz sprzecznoÊci interesów. Monitor Polski Nr 26 — 515 — Poz. 432 PODSTAWOWE UWARUNKOWANIA, CELE I KIERUNKI POLITYKI PRZESTRZENNEGO ZAGOSPODAROWANIA KRAJU I. UWARUNKOWANIA ROZWOJU POLSKIEJ PRZESTRZENI
UWARUNKOWANIA ZEWN¢TRZNE 1.
Cywilizacja informacyjna Polska musi sprostaç nowym jakoÊciowo wyzwaniom XXI wieku, które tworzy kszta∏tujàca si´ cywilizacja informacyjna. Cywilizacja informacyjna stanowi wyznacznik rozwoju kraju w systemie Êwiatowym. Jej podstawowym masowo wytwarzanym, przesy∏anym, kupowanym, sprzedawanym i konsumowanym produktem jest informacja. Ludzie, ich kwalifikacje, postawy i sposób organizowania stajà si´ wspó∏czeÊnie g∏ównà si∏à motorycznà rozwoju, a dotychczasowe rozmieszczenie surowców i majàtku produkcyjnego odgrywa coraz mniejszà rol´ w przekszta∏ceniach przestrzennego zagospodarowania kraju. RoÊnie natomiast znaczenie rozmieszczenia ludzi oraz ich mobilnoÊç i kwalifikacje. G´stoÊç bezpoÊrednich kontaktów mi´dzy ludêmi, ich podatnoÊç na przyswajanie i wytwarzanie informacji jest potencjalnie najwy˝sza w aglomeracjach wielkomiejskich i stanowi najwa˝niejszy element ich atrakcyjnoÊci lokalizacyjnej. Ta cecha rozwoju mo˝e jednak oznaczaç pog∏´bianie podzia∏u na „dobrze poinformowanych — zamo˝nych” i „niedoinformowanych — ubogich”. Nale˝y temu przeciwdzia∏aç poprzez poszerzanie sieci infrastruktury telekomunikacyjnej na obszary wiejskie oraz wspieranie migracji osób wykwalifikowanych i przedsi´biorczych do Êrednich i ma∏ych miast. Migracji tej mo˝e sprzyjaç fakt, i˝ nowe technologie informacyjne zmieniajà charakter przestrzeni. Odleg∏oÊç fizyczna traci na znaczeniu, wzrasta natomiast znaczenie technicznej i j´zykowej dost´pnoÊci telekomunikacyjnej. Oznacza to znacznie wi´kszà mobilnoÊç majàtku produkcyjnego, zmian´ dominujàcego sposobu produkcji z masowego i taÊmowego na jednostkowy i elastyczny, powoduje tak˝e wzrost potrzeby osobistych kontaktów mi´dzy ludêmi. Procesy te b´dà prowadzi∏y do przestrzennego zró˝nicowania dynamiki dotychczasowego rozwoju. Regiony i miasta b´dà szybciej ros∏y i szybciej upada∏y. Ewentualna pomoc paƒstwa dla obszarów upadajàcych b´dzie wymagaç elastycznego, zdecentralizowanego zarzàdzania i znacznego skrócenia czasu podejmowania decyzji politycznych i przeprowadzania formalnych procedur. Cywilizacja informacyjna tworzy nowe rynki: elektronicznego obrotu finansowego, elektronicznych zakupów, telekonferencji, Internetu, poczty elektronicznej, telefonii komórkowej, telewizji kablowej i interakcyjnej, Êrodków audiowizualnych itp. Informatyzacja zmienia przestrzennà organizacj´ wielu dziedzin ˝ycia, powstajà te˝ nowe sfery dzia∏alnoÊci. Do istotnych przestrzennie zjawisk tego rodzaju nale˝à: telepraca, nauka na dystans, sieci uniwersyteckie i badawcze, us∏ugi telekomunikacyjne i informacyjne dla ma∏ych i Êrednich firm, zarzàdzanie ruchem drogowym, kon- trola ruchu powietrznego i drogowego, sieci opieki zdrowotnej, elektroniczne przetargi, ogólnoeuropejska sieç administracji publicznej, infostrady. Polska przestrzeƒ, ze wzgl´du na przestarza∏à, niepe∏nà i niezintegrowanà infrastruktur´, nie jest w pe∏ni w∏àczona do globalnie kszta∏tujàcej si´ cywilizacji informacyjnej. Spo∏eczeƒstwo polskie nie jest w ca∏oÊci przygotowane do odbioru coraz pot´˝niejszego strumienia informacji, ich sprawnego przetwarzania i gospodarczego wykorzystywania. Zmiana tego stanu rzeczy wymaga wielkiego wysi∏ku edukacyjnego, organizacyjnego i inwestycyjnego. Jak wskazujà doÊwiadczenia, najlepiej radzi sobie z wyzwaniami cywilizacji informacyjnej sektor prywatny. Nale˝y zatem usuwaç wszelkie monopolistyczne i protekcjonistyczne rozwiàzania ograniczajàce ekspansj´ firm informatycznych i telekomunikacyjnych, wspierajàc jednoczeÊnie konkurencj´ i instytucje prorynkowe. Jednym z najwa˝niejszych zadaƒ jest zaprojektowanie i budowa w Polsce ISDN — zintegrowanej sieci us∏ug cyfrowych — w∏àczonej w EURO-ISDN i sieç globalnà. Nale˝y za∏o˝yç, ˝e ka˝dy polski obywatel b´dzie mia∏ dost´p do ISDN. Wraz z rozwojem cywilizacji informacyjnej wyst´pujà trzy g∏ówne megatrendy organizujàce rozwój spo∏eczeƒstwa, gospodarki i paƒstwa, a mianowicie: — globalizacja gospodarki, — ekorozwój, — demokracja. Wymienione megatrendy stanowià wyzwania, którym musi sprostaç polska polityka przestrzenna. 1.
Globalizacja gospodarki — polaryzacja przestrzeni Globalizacja gospodarki determinuje otwarcie na Êwiat, charakteryzujà jà zaÊ konkurencyjnoÊç, innowacyjnoÊç oraz efektywnoÊç, których obiektywnie uwarunkowanym nast´pstwem jest polaryzacja przekszta∏ceƒ strukturalnych przestrzeni (koncentracja aktywnoÊci spo∏eczno-gospodarczej w regionach metropolitarnych i peryferyzacja ich zapleczy). G∏ównym megatrendem ekonomicznym cywilizacji informacyjnej jest przechodzenie od gospodarek narodowych do gospodarki globalnej. Globalizacja oznacza dla Polski koniecznoÊç integracji z europejskim obszarem gospodarczym i intensyfikacji powiàzaƒ z obszarem pacyficznym i amerykaƒskim. Alternatywà jest znalezienie si´ na peryferiach gospodarczych Êwiata XXI wieku, ze wszystkimi konsekwencjami kulturowymi, spo∏ecznymi i politycznymi. Monitor Polski Nr 26 — 516 — Integracja z UE mo˝e prowadziç do wzrostu zagro˝eƒ dla ma∏o konkurencyjnych bran˝ (np. cz´Êç rolnictwa, przemys∏ ci´˝ki, ubezpieczenia) oraz miast i regionów, w których skupiajà si´ te dzia∏alnoÊci. Budzi to cz´sto pokus´ nadmiernego ograniczania metodami politycznymi otwarcia na Êwiat pod has∏em ratowania polskiej gospodarki. Tendencje takie mogà równie˝ znajdowaç odzwierciedlenie w polityce przestrzennej, np. w kwestiach lokalizacji zagranicznych inwestycji i zasad obrotu nieruchomoÊciami. Konsekwencjà otwarcia gospodarki rynkowej na Êwiat b´dzie zapewne g∏´boka przebudowa struktury gospodarczo-przestrzennej Polski. Bran˝e i regiony ma∏o konkurencyjne, schy∏kowe, ulegaç b´dà degradacji. Bez takiego otwarcia Polska b´dzie jednak skazana na os∏abienie tempa rozwoju gospodarczego, utrat´ szansy na odrobienie zapóênieƒ cywilizacyjnych i stworzenie otwartego spo∏eczeƒstwa obywatelskiego. Globalizacja polskiej gospodarki stawia w innym Êwietle „klasyczny” dylemat polityki przestrzennej, w tym regionalnej — rozwój spolaryzowany czy rozwój równomierny. Podstawowy dylemat polskiej polityki regionalnej, w jej wymiarze gospodarczym, polega na tym, czy szczup∏e Êrodki publiczne przeznaczaç na tworzenie jeszcze lepszych warunków rozwoju w regionach — liderach transformacji (przyczó∏kach nowoczesnoÊci, lokomotywach rozwoju, biegunach wzrostu), czy raczej kierowaç je do regionów zapóênionych i ubogich. Najwa˝niejszym celem polityki przestrzennego zagospodarowania kraju jest tworzenie warunków sprzyjajàcych temu wzrostowi przez: — zmniejszanie spo∏ecznych kosztów funkcjonowania przedsi´biorstw, — dostarczanie im us∏ug publicznych po mo˝liwie niskich cenach, — zapewnianie odpowiednio i kulturalnych pracowników, wykwalifikowanych — jakoÊciowà popraw´ i utrzymanie dobrego stanu Êrodowiska przyrodniczego, — zapewnianie dost´pu do globalnych zasobów informacji. G∏ównym êród∏em wzrostu efektywnoÊci we wspó∏czesnej globalnej gospodarce sà innowacje — naukowe, technologiczne, organizacyjne i kulturowe1/
Kapita∏ jest wtórny wobec nich i na ogó∏ dost´p—————— 1 Dokument pt. „Za∏o˝enia polityki proinnowacyjnej paƒstwa” zosta∏ przyj´ty przez Rad´ Ministrów dn. 22.11.94 r. Ocen´ stanu realizacji zadaƒ wynikajàcych z ww. Za∏o˝eƒ przedstawi∏ KBN w opracowaniu z dn. 15.11.1997 r. 2 Na mocy zarzàdzenia nr 50 Prezesa Rady Ministrów z dn. 14.11.1998 r. utworzony zosta∏ Mi´dzyresortowy Zespó∏ do opracowania za∏o˝eƒ polityki innowacyjnej paƒstwa, którego przewodniczàcym jest Przewodniczàcy KBN. Poz. 432 ny przez globalnà sieç instytucji finansowych. Innowacje sà dobrem rzadkim i dlatego cennym. Tworzenie miejsc i struktur sprzyjajàcych powstawaniu innowacji powinno byç jednym z zadaƒ polityki przestrzennego zagospodarowania kraju. W Polsce wydatki bud˝etu paƒstwa na badania i rozwój stabilizujà si´ od paru lat na poziomie oko∏o 0,45% PKB, z badaƒ zaÊ specjalistycznych wynika, ˝e dopiero finansowanie na poziomie 0,6% PKB zapewnia instytucjom naukowym danego kraju uruchomienie dop∏ywu dalszych pieni´dzy spoza bud˝etu paƒstwa, stymulujàcych istotny rozwój innowacji i nauki (w przytoczonych badaniach wykorzystano m. in. dane z krajów OECD za rok 1994). Obecnie pod wzgl´dem innowacyjnoÊci, mierzonej wskaênikiem zg∏oszeƒ patentowych na 10 000 mieszkaƒców, Polska zajmuje w Europie odleg∏e miejsce. Dla przyk∏adu: w 1994 r. w Polsce wskaênik innowacyjnoÊci wynosi∏ 0,7, w tym samym zaÊ roku w Niemczech 4,
Pod wzgl´dem innowacyjnoÊci polskie firmy zdecydowanie odbiegajà od standardów europejskich, co, w miar´ znoszenia ochronnych barier celnych i pog∏´biania integracji z UE, staje si´ coraz groêniejsze. Poza tym w wielu strefach dzia∏alnoÊci polskie jednostki sà zbyt ma∏e i nie majà szans w konkurencji z du˝ymi firmami zagranicznymi. Zjawisko to jest szczególnie dobrze widoczne w dziedzinach budownictwa i handlu. Na przyk∏ad w rejonach dzia∏ania du˝ych supermarketów nale˝àcych do firm zagranicznych powszechnie upadajà ma∏e polskie sklepy. Obiektywne tendencje polaryzacyjne w zagospodarowaniu przestrzennym b´dà si´ Êcieraç z politykà wyrównywania zró˝nicowaƒ uznawanych za nadmierne. Wa˝nà cz´Êcià polityki przestrzennej sà zasady lokalizacji sektora wysokiej techniki (technopoli): przemys∏u elektronicznego, optoelektronicznego, nuklearnego, informatycznego, lotniczego, chemii specjalizowanej, ceramiki specjalnej, biotechnologii. Preferowaç nale˝y takie dzia∏ania interwencyjne paƒstwa, które obok celów socjalnych b´dà tak˝e inicjowaç procesy rozwojowe. Globalizacja i informatyzacja oznacza nowe szanse dla peryferii. JeÊli zostanie zapewniony dost´p do globalnej sieci informacyjnej (dzi´ki ∏àcznoÊci satelitarnej) i odpowiednio zostanà przygotowani ludzie, b´dzie mo˝liwe podj´cie wysokoefektywnej dzia∏alnoÊci gospodarczej w dziedzinie przetwarzania informacji nawet w obszarach o niskim potencjale rozwojowym. Stanowi to wyzwanie dla wielu peryferyjnych i zapóênionych, ale atrakcyjnych osiedleƒczo regionów Polski. 1.
Ekorozwój Ekorozwój (rozwój zrównowa˝ony) wyznacza nowe wartoÊci, d∏ugofalowe cele strategiczne i nowà metodologi´ rozwoju, okreÊlajàc w nast´pstwie ekologiczne kryteria przekszta∏ceƒ przestrzeni. —————— 3 Polska — Raport o stanie gospodarki w roku 1997, Min. Gospodarki, Warszawa 1998 r. Monitor Polski Nr 26 — 517 — Metodologia ekorozwoju zak∏ada, ˝e w ciàg∏ym i d∏ugoletnim procesie przekszta∏ceƒ strukturalnych b´dzie si´ urzeczywistniaç rozwój trwa∏y, stabilny i zrównowa˝ony, który zaspokaja potrzeby obecnej generacji i nie ogranicza przysz∏ym pokoleniom mo˝liwoÊci zaspokajania ich w∏asnych potrzeb. Do podstawowych regu∏ kszta∏towania ekorozwoju mo˝na zaliczyç ca∏oÊciowe i systemowe (holistyczne) oraz dynamiczne ujmowanie zjawisk przyrodniczych, spo∏ecznych i gospodarczych zachodzàcych w przestrzeni geograficznej, traktowanie Êrodowiska cz∏owieka jako jednoÊci i organicznej ca∏oÊci, która przekszta∏ca si´ w ciàg∏ym procesie rozwojowym. Polityka przestrzenna jako podstawowe narz´dzie aktywnej ochrony i kszta∏towania przestrzeni przyrodniczej powinna wdra˝aç metody umo˝liwiajàce: • kompleksowà waloryzacj´ Êrodowiska przyrodniczego jako podstaw´ identyfikacji sytuacji konfliktogennych, wyst´pujàcych mi´dzy walorami przyrodniczymi a dzia∏alnoÊcià spo∏eczno-gospodarczà; • okreÊlanie uwarunkowaƒ i ograniczeƒ progowych, wynikajàcych z naturalnej pojemnoÊci ekologicznej, oraz zagro˝eƒ zwiàzanych z ich przekraczaniem; • okreÊlanie systemu kryteriów ekologicznych jako podstawy kszta∏towania struktur przestrzennych wszystkich skal (od krajowej do lokalnej); • budow´ ekologicznych scenariuszy rozwoju spo∏eczno-gospodarczego i przestrzennego zagospodarowania, jako podstawy wartoÊciowania i ocen innych wariantów rozwoju oraz rzeczywistych struktur spo∏eczno-gospodarczych i przestrzennych, a tak˝e budowy prognoz ostrzegawczych. 1.
Demokracja Poz. 432 tonomii dla spo∏ecznoÊci terytorialnych. Koncepcje te znajdujà równie˝ swoich zwolenników w Polsce — w innych warunkach historycznych i spo∏eczno-ekonomicznych, co znacznie zmienia zasadnoÊç tych koncepcji. Realny socjalizm, budowany w warunkach forsownej industrializacji, by∏ jednym z najbardziej scentralizowanych systemów polityczno-gospodarczych w dziejach. Decentralizacja paƒstwa i sektora publicznego w gospodarce jest wyzwaniem politycznym dla wspó∏czesnej Polski i warunkiem efektywnej polityki przestrzennej. Nowo wprowadzony w Polsce system organizacji terytorialnej paƒstwa uwzgl´dnia nast´pujàce postulaty i kryteria: w stosunku do szczebla krajowego: • umacnianie struktury paƒstwa unitarnego jako wyraz polskiej racji stanu wobec istniejàcej i przewidywanej sytuacji politycznej Polski w Europie pierwszej po∏owy XXI wieku, • decentralizacj´ funkcjonowania paƒstwa, spo∏eczeƒstwa i gospodarki jako warunek dalszego rozwoju, • elastycznoÊç struktur instytucjonalnych paƒstwa, w których spo∏eczeƒstwo i podmioty gospodarcze mog∏yby swobodnie funkcjonowaç w warunkach rynku i demokracji; w stosunku do szczebla regionalnego i lokalnego: • sprawnoÊç funkcjonowania administracji publicznej, zarówno rzàdowej, jak i samorzàdowej, jako warunek efektywnoÊci sprawowania w∏adzy w paƒstwie, • istnienie warunków do odzyskania i umacniania to˝samoÊci terytorialnej polskich obywateli jako wyrazu ich zwiàzków z okreÊlonym terytorium, z jego krajobrazem, historià, kulturà i wartoÊciami, zarówno w skali regionalnej, jak i lokalnej, jednak bez utraty to˝samoÊci ogólnonarodowej, Demokratyczne, zdecentralizowane paƒstwo unitarne jest podstawà ustrojowà kszta∏towania przestrzeni spo∏eczeƒstwa obywatelskiego. Demokracja okreÊla uwarunkowania strukturalne funkcjonowania otwartego spo∏eczeƒstwa obywatelskiego w otwartej na Êwiat przestrzeni, determinujàc zró˝nicowanie, decentralizacj´ i subsydiarnoÊç jako konstytutywne cechy organizacji paƒstwa. 1.
Zwornikowe po∏o˝enie Polski w nowej przestrzeni europejskiej Wraz ze spadkiem znaczenia przemys∏u jako centralizujàcej si∏y i ogólnocywilizacyjnego wzorca organizacyjnego, w wielu krajach zosta∏a zapoczàtkowana tendencja do decentralizacji paƒstwa i innych instytucji. W licznych krajach Zachodu ugruntowujà si´ idee subsydiarnoÊci, samorzàdnoÊci regionalnej i lokalnej, a tak˝e samopomocy. Sprzyja temu globalizacja i informatyzacja gospodarki. Dà˝enie do uwolnienia si´ od dominacji rzàdów centralnych przybiera niekiedy form´ wybuja∏ego regionalizmu, a nawet separatyzmu. W Europie dà˝eniom do zjednoczenia towarzyszà liczne ruchy narodowe, etniczne, regionalne i lokalne, domagajàce si´ wi´kszych swobód, a nawet au- Historycznà szans´ przyspieszenia rozwoju kraju w nowej rzeczywistoÊci cywilizacyjnej XXI wieku tworzy integracja z Unià Europejskà, umo˝liwiajàc wejÊcie Polski do jednego z trzech kszta∏tujàcych si´ wspó∏czeÊnie biegunów rozwoju gospodarki Êwiatowej i wykorzystanie na tej drodze wielostronnych korzyÊci konkurencyjnoÊci, innowacyjnoÊci i efektywnoÊci UE w systemie globalnym, w celu zdynamizowania rozwoju kraju i prze∏amania jego opóênienia cywilizacyjnego. W nowej sytuacji geopolitycznej Europy Polska mo˝e si´ staç wa˝nym ogniwem integrujàcym przestrzeƒ europejskà w tej cz´Êci kontynentu. Jej zwornikowe po∏o˝enie geograficzne (rys.1): • zdolnoÊç do generowania w∏asnych czynników rozwoju spo∏eczno-gospodarczego, wykorzystujàcych zró˝nicowane terytorialnie walory po∏o˝enia, dobra Êrodowiskowe, zasoby ludzkie i istniejàcy potencja∏ gospodarczy. Monitor Polski Nr 26 — 518 — • umo˝liwia przep∏yw innowacji, dóbr i ludzi we wszystkich kierunkach wa˝nych dla integracji europejskiej przestrzeni spo∏eczno-ekonomicznej; • tworzy korzystne warunki lokalizacji przedsi´biorczoÊci kojarzàcej kapita∏ i technologie Europy Zachodniej (tak˝e Êwiata) z zasobami pracy wykwalifikowanej i dobrymi powiàzaniami z ch∏onnymi rynkami Europy Ârodkowo-Wschodniej i Wschodniej; • tworzy potencjalnie korzystne warunki wejÊcia polskiej gospodarki w europejskà przestrzeƒ konkurencyjnà, efektywnà i innowacyjnà oraz dyfuzji osiàganych na tej drodze wartoÊci na wschodnie otoczenie Polski; • umo˝liwia wkomponowanie wartoÊci ekologicznych polskiej przestrzeni przyrodniczej o znaczeniu Êwiatowym w system wartoÊci europejskich w taki sposób, aby zapewniç ochron´, jak i wykorzystanie walorów jej ró˝norodnoÊci biologicznej; • otwiera zasoby przyrodnicze polskiej przestrzeni rekreacyjnej na wzrastajàcy popyt Europy Zachodniej na uprawianie ró˝nych form ekoturystyki i wypoczynku w Êrodowisku przyrodniczym; • stymuluje wzrost ruchliwoÊci przestrzennej polskiego spo∏eczeƒstwa i spo∏eczeƒstw Europy Wschodniej, ich kulturowà integracj´ z modelem wysoko rozwini´tej cywilizacji postindustrialnej Êwiata zachodniego; • kszta∏tuje atrakcyjny dla bezpoÊredniego otoczenia mi´dzynarodowego biegun demokracji i efektywnego rozwoju; • umo˝liwia nie tylko transfer ekonomiczny i kulturalny z Europy Zachodniej na Wschód, lecz tak˝e daje okazj´ do aktywnego oddzia∏ywania na treÊç i kierunek tej ekspansji. Te wartoÊci po∏o˝enia Polski: • dla Europy Zachodniej: umo˝liwiajà ekspansj´ ekonomicznà i kulturowà na wschodnià cz´Êç kontynentu, wraz ze wszystkimi wynikajàcymi z tego korzyÊciami; • dla Polski: tworzà korzystne warunki przyspieszenia i uefektywnienia rozwoju z wykorzystaniem walorów rozwini´tej gospodarki rynkowej i demokracji Europy Zachodniej. Zwornikowe po∏o˝enie Polski w przestrzeni europejskiej wià˝e jej naturalne interesy narodowe z krajami po∏o˝onymi wokó∏ Morza Ba∏tyckiego (Europejski Region Ba∏tycki), z Niemcami i krajami Europy Zachodniej, z grupà krajów Europy Ârodkowej (Grupa Wyszehradzka), z Rosjà, Bia∏orusià i Ukrainà oraz krajami Europy Po∏udniowo-Wschodniej (Bu∏garia, Rumunia), tworzàc wa˝ne politycznie ogniwo przestrzeni europejskiej, z wieloÊcià wspólnych interesów, lecz tak˝e i sytuacji potencjalnie konfliktogennych oraz realnie konfliktowych. Poz. 432 Pomimo jednoznacznoÊci korzyÊci w procesie integracji Polski z UE nale˝a∏oby jednak ciàgle diagnozowaç obiektywnà i politycznà zasadnoÊç oraz skal´ potencjalnego zagro˝enia wynikajàcego z asymetrii potencja∏ów i mo˝liwoÊci obu integrujàcych si´ struktur. W ich wyniku bowiem mogà wystàpiç tak˝e ujemne zjawiska, jak: • spychanie Polski w stref´ peryferyjnà dynamicznie rozwijajàcego si´ centrum Europy Zachodniej, wraz ze wszystkimi tego negatywnymi skutkami politycznymi, spo∏ecznymi, ekonomicznymi i ekologicznymi; • generowanie ukszta∏towanych historycznie sytuacji konfliktowych, fobii i niech´ci, na tle zaw∏aszczenia ekonomicznego polskiej przestrzeni przez obcy kapita∏ i indywidualnà przedsi´biorczoÊç; • stopniowe wytracanie to˝samoÊci kulturowej i narodowej spo∏eczeƒstwa polskiego w konfrontacji z europejskim i uniwersalistycznym modelem ˝ycia. Niekorzystnà alternatywà integracyjnego scenariusza rozwoju kraju mo˝e byç pozostanie Polski na peryferiach rozwijajàcej si´ dynamicznie Unii Europejskiej. PeryferyjnoÊç Polski na rubie˝ach UE b´dzie znacznie z∏agodzona dzi´ki aktywnemu wykorzystaniu po∏o˝enia na skrzy˝owaniu tranzytowych kierunków europejskich do wspó∏kreowania relacji W—E i N—S, a w przysz∏oÊci osi Ba∏tyk — Morze Czarne. Sytuacja ulegnie dalszej poprawie np. po przyj´ciu Ukrainy i Litwy do Unii Europejskiej po roku
1.
Polskie priorytety w procesie integracji przestrzeni europejskiej Polska w trakcie staraƒ o przyj´cie do UE b´dzie kierowaç si´ zasadami strategii, z której wynikajà nast´pujàce wnioski dla polityki przestrzennego zagospodarowania kraju: • cz∏onkostwo w UE wymaga, aby Polska by∏a zdolna do wspó∏pracy i wspó∏tworzenia demokratycznego ∏adu w Europie, w tym ∏adu przestrzennego, tak˝e przez przyswojenie europejskich standardów informacyjnych i planistycznych; • korzyÊci natury gospodarczej wynikajàce z cz∏onkostwa Polski w UE i udziale w jednolitym rynku UE wynikajà ze swobody przep∏ywu towarów, us∏ug, ludzi i kapita∏u, jak te˝ dost´pu do funduszy strukturalnych, nap∏ywu inwestycji i technologii; • korzyÊci natury spo∏ecznej wià˝à si´ z wy˝szà jakoÊcià ˝ycia (bezpieczeƒstwo, praca, zdrowie, edukacja, informacja) oraz poprawà Êrodowiskowych warunków ˝ycia spo∏eczeƒstwa, przez wdro˝enie europejskich norm ekologicznych, przyswojenie technologii przyjaznych dla Êrodowiska, oszcz´dnoÊci surowców i energii; • przyspieszenie wzrostu gospodarczego w wyniku integracji z UE oznacza szybkie podj´cie proble- Monitor Polski Nr 26 — 519 — Poz. 432 Monitor Polski Nr 26 — 520 — Poz. 432 Monitor Polski Nr 26 — 521 — mów restrukturyzacji tych dzia∏ów i ga∏´zi polskiej gospodarki (a wi´c i regionów), które, nie b´dàc konkurencyjne na rynkach Êwiatowych b´dà podlegaç presji liberalizacji, co spowoduje tak˝e zmiany regionalnej struktury bezrobocia; • przyspieszenie zmian strukturalnych w rolnictwie spowoduje przemieszczenia ludnoÊci i koniecznoÊç stworzenia oferty koncepcyjno-przestrzennej dla tego segmentu rynku pracy; • przyj´cie standardów ekologicznych UE oznacza racjonalizacj´ wykorzystania wody, surowców i energii z jednoczesnà poprawà konkurencyjnoÊci przemys∏u oraz spadkiem obcià˝enia Êrodowiska; wzroÊnie tak˝e znaczenie decentralizacji podejmowania decyzji w sprawach ochrony Êrodowiska i w∏àczenia w proces decyzyjny spo∏ecznoÊci lokalnych, zw∏aszcza w zakresie decyzji o zlokalizowaniu przedsi´wzi´ç inwestycyjnych wymagajàcych opracowania ocen oddzia∏ywania na Êrodowisko; z kolei przyj´cie tych standardów w szybkim czasie mo˝e si´ wiàzaç ze szczególnie wysokimi kosztami dostosowawczymi o znacznym wp∏ywie na konkurencyjnoÊç polskich przedsi´biorstw; koszty przyj´cia standardów ekologicznych UE w ostatecznym rachunku obcià˝à bud˝et paƒstwa; • dost´p do europejskich funduszy strukturalnych oraz Êrodki pomocowe powinny stanowiç wa˝ne êród∏o finansowania przyspieszonego rozwoju infrastruktury gospodarczej oraz konkurencyjnoÊci regionów, stajàc si´ (podobnie jak to by∏o w przypadku Hiszpanii i Irlandii) istotnym czynnikiem wzrostu gospodarczego; nale˝y pami´taç, ˝e dost´p do funduszy strukturalnych oraz mo˝liwoÊci ich wykorzystania sà najcz´Êciej nierozerwalnie zwiàzane z zagwarantowaniem (równowa˝nej, lecz najcz´Êciej wy˝szej) kwoty w bud˝ecie paƒstwa, bowiem fundusze strukturalne mogà byç wykorzystywane tylko ∏àcznie ze Êrodkami krajowymi; • ocena zdolnoÊci Polski do absorpcji transferów z UE b´dzie uwarunkowana dostosowaniem polskiej polityki regionalnej do wymagaƒ unijnej polityki regionalnej; g∏ównym wi´c elementem programu dostosowawczego powinna byç koncepcja rozwoju regionalnego kraju oraz zgodnych z tym programem priorytetów okreÊlajàcych regiony kwalifikujàce si´ w pierwszej kolejnoÊci do otrzymania Êrodków pomocowych; • szybki dost´p do unijnych funduszy wymaga przygotowania priorytetowych programów poziomu centralnego, infrastruktury transportowej (w ramach programu TEN — Trans-European Network), programów rozwoju wsi polskiej, programów wspó∏pracy transgranicznej; • traktowanie granic zachodniej, po∏udniowej i morskiej jako wewn´trznych (ju˝ wkrótce) granic UE, a granicy wschodniej jako jej zewn´trznej granicy, wspó∏pracy i kooperacji paƒstw Europy Wschodniej z UE; • dostosowanie norm i standardów polskiej polityki przestrzennej do rozwiàzaƒ stosowanych w UE; Poz. 432 • podnoszenie konkurencyjnoÊci polskiej przestrzeni dla inwestorów krajowych i zagranicznych, zapewniajàc jej dost´pnoÊç oraz „uzdatniajàc” jà do potrzeb nowoczesnej gospodarki (infrastruktura, ochrona Êrodowiska).
UWARUNKOWANIA WEWN¢TRZNE 2.
Kontekst ustrojowy polityki przestrzennej paƒstwa Warunkiem uzyskania znaczàcego ekonomicznie i cywilizacyjnie miejsca Polski w integrujàcej si´ przestrzeni europejskiej jest ugruntowanie i przyspieszenie procesów transformacji ustrojowej w sferze organizacji gospodarki spo∏eczeƒstwa i paƒstwa. Oznacza to, ˝e: • centrum decyzyjne paƒstwa b´dzie kszta∏towaç i realizowaç jedynie t´ sfer´ polityki, której zakres b´dà okreÊlaç: — wyzwania cywilizacyjne zwiàzane z globalizacjà procesów rozwoju, — procesy integracyjne Europy oraz zwiàzana z nimi internacjonalizacja polskiej przestrzeni, — skutecznoÊç funkcjonowania krajowych systemów infrastruktury politycznej, ekologicznej, spo∏ecznej, ekonomicznej i technicznej, — równowa˝enie rozwoju ca∏ego kraju w kontekÊcie globalnym, europejskim i regionalnym; • mechanizmy gospodarki rynkowej b´dà mia∏y coraz wi´kszy udzia∏ w kreowaniu i regulacji rozwoju spo∏eczno-gospodarczego i przekszta∏ceƒ struktur przestrzennych; nie b´dzie on jednak wy∏àczny, gdy˝, jak wynika z doÊwiadczeƒ wysoko rozwini´tych krajów kapitalistycznych, oddzia∏ywanie rynku na niektóre sfery rozwoju (nale˝y do nich zarówno gospodarka przestrzenna, jak i ochrona Êrodowiska) nie mo˝e byç, z ró˝nych wzgl´dów, wystarczajàco skuteczne z punktu widzenia osiàgania celów po˝àdanych spo∏ecznie; • spo∏eczeƒstwo uwolnione ze sztywnych rygorów scentralizowanego paƒstwa technokratycznego b´dzie poszukiwaç najkorzystniejszych warunków rozwoju kraju, umo˝liwiajàcych realizacj´ „szans dla ka˝dego”; b´dzie wzrastaç jego ruchliwoÊç spo∏eczna i przestrzenna w otwartej przestrzeni europejskiej; wspomniana ruchliwoÊç nie jest jednoznaczna z bezpoÊrednià korzyÊcià dla paƒstwa jako ca∏oÊci, gdy˝ w ka˝dym przypadku b´dzie wymaga∏a jakiejÊ formy krótkoterminowej pomocy ze strony paƒstwa; • kryteria wynikajàce z powy˝szych uwarunkowaƒ mo˝e spe∏niaç jedynie model zdecentralizowanej organizacji paƒstwa, oparty jednak na takiej strukturze terytorialnej i sektorowej, która umo˝liwia funkcjonowanie mechanizmu równowa˝enia interesów na podstawie sprawnych procedur negocjacyjnych; ewolucja terytorialnego systemu paƒstwa powinna zapewniaç w coraz wy˝szym stopniu Monitor Polski Nr 26 — 522 — dzia∏anie mechanizmu, który w ciàg∏ym procesie gry spo∏eczno-ekonomicznej b´dzie umo˝liwiaç identyfikacj´, rozwiàzywanie lub co najmniej minimalizacj´ sytuacji konfliktowych (zawiàzujàcych si´ na tle sprzecznoÊci interesów pojawiajàcych si´ w procesie rozwoju) przez procedury decyzyjne oparte na rozwiàzaniach konsensusowych. Syntetyzujàc g∏ówne wskazania ustrojowe wynikajàce z Konstytucji RP mo˝na przyjàç, ˝e z logiki rozwoju polskiego systemu demokratycznego oraz specyfiki polskich uwarunkowaƒ i wyzwaƒ prze∏omu XXI wieku wynika nieuchronnoÊç kszta∏towania spo∏eczeƒstwa obywatelskiego i zdecentralizowanego paƒstwa unitarnego, funkcjonujàcego w systemie spo∏ecznej gospodarki rynkowej. Wyznacza to wiodàce zasady jego organizacji terytorialnej. Oznacza bowiem: • ograniczenie funkcji kierowniczych paƒstwa do regulacji o charakterze systemowym i strategicznym, przy zachowaniu dba∏oÊci o dynamizacj´ i o równowa˝enie rozwoju kraju w uk∏adach regionalnych, • decentralizacj´ i dekoncentracj´ uprawnieƒ i kompetencji oraz Êrodków w∏adzy centralnej na rzecz uk∏adu regionalnego i lokalnego (zarówno samorzàdowego, jak i rzàdowego), • uspo∏ecznienie (samorzàdowy charakter) ca∏ej struktury funkcjonowania paƒstwa na wszystkich jej szczeblach, • ograniczenie funkcji kontrolnych i nadzorczych paƒstwa do sfery legalnoÊci dzia∏ania podmiotów, a nie jego celowoÊci (tak˝e wzmocnienie skutecznoÊci tej kontroli). 2.
Regionalna organizacja paƒstwa Wprowadzona z dniem 1 stycznia 1999 r. organizacja terytorialna paƒstwa wzmacnia decentralizacj´ unitarnego paƒstwa demokratycznego i jego samorzàdowy charakter. Wnikajàc w istot´ jego funkcjonowania, umacnia te jego cechy, które wià˝à struktur´ terytorialnà paƒstwa z rzeczywistym zró˝nicowaniem polskiej przestrzeni i najbardziej prawdopodobnymi trendami jej rozwoju w perspektywie XXI wieku. Empirycznie udokumentowana powszechnoÊç i cz´stotliwoÊç sytuacji konfliktowych rzeczywiÊcie wyst´pujàcych na tle sprzecznoÊci mi´dzy interesem ogólnospo∏ecznym a interesami spo∏ecznoÊci lokalnych i regionalnych jest potwierdzeniem tego, ˝e w prawnoustrojowych regu∏ach funkcjonowania terytorialnej organizacji paƒstwa problem jego zdolnoÊci negocjacyjnej musi byç rozwiàzywany w ciàg∏ym procesie transformacji. Ustrój paƒstwa powinien zapewniaç warunki funkcjonowania mechanizmu, który umo˝liwia∏by: • identyfikacj´ ró˝nych interesów i celów oraz sprzecznoÊci wyst´pujàcych mi´dzy celami ogólnospo∏ecznymi paƒstwa a interesami lokalnymi i czàstkowymi samorzàdów terytorialnych; Poz. 432 • rozwiàzywanie lub co najmniej minimalizacj´ sytuacji konfliktowych, wynikajàcych z naturalnych sprzecznoÊci, poprzez procedury negocjacji i procedury decyzyjne oparte na rozwiàzaniach konsensusowych; • kreowanie polityk wszystkich uczestników procedury negocjacyjnej, stymulujàcych rozwiàzania konsensusowe. Oprócz polityki paƒstwowej i wynikajàcych z niej strategii realizacyjnych w systemie b´dà funkcjonowa∏y strategie i polityki, lokalne i regionalne, okreÊlajàce ogólne regu∏y procedur decyzyjnych, w których samorzàdowe podmioty polityki regionalnej i lokalnej uzyskujà mo˝liwoÊç wykorzystywania szans pojawiajàcych si´ w procesie rzeczywistego rozwoju, minimalizacji lub te˝ wyprzedzajàcego likwidowania ograniczeƒ i zagro˝eƒ rozwoju oraz rozwiàzywania sprzecznoÊci ujawniajàcych si´ w procesie rozwoju i wynikajàcych z nich konfliktowoÊci interesów i dà˝eƒ ró˝nych grup spo∏ecznych i podmiotów gospodarczych. Organizacyjno-instytucjonalnà konsekwencjà przyj´cia tej formu∏y jest funkcjonowanie dwu wspó∏dzia∏ajàcych, ale wyraziÊcie wyodr´bnionych kompetencyjnie (przejrzystych spo∏ecznie) podsystemów terytorialnego systemu funkcjonowania paƒstwa, tworzàcych w sumie system sprawowania w∏adzy i funkcjonowania administracji publicznej paƒstwa: • podsystemu samorzàdu terytorialnego, • podsystemu administracji rzàdowej. Jak z tego wynika, konstytutywna zasada funkcjonowania paƒstwa demokratycznego wyra˝aç si´ b´dzie przez wspó∏zale˝noÊç mi´dzy: • obiektywnie uwarunkowanym wyst´powaniem sprzecznoÊci interesów spo∏ecznoÊci lokalnych i regionalnych i interesami paƒstwa jako zintegrowanej ca∏oÊci, • negocjacyjnym sposobem sprawowania w∏adzy jako metodà rozwiàzywania lub chocia˝by minimalizowania sytuacji konfliktowych wynikajàcych z tych sprzecznoÊci. Wobec naturalnej sprzecznoÊci, a nawet konfliktogennoÊci interesów tak uformowanych podmiotów, spójnoÊç obu polityk regionalnych nale˝a∏oby osiàgnàç przez negocjacje, kontrakty regionalne, przedsi´wzi´cia strategiczne itp. Jej poziom by∏by zró˝nicowany w zale˝noÊci od skutecznoÊci procedur negocjacyjnych jako narz´dzia osiàgania rozwiàzaƒ konsensusowych. Ich sprawne funkcjonowanie wymaga∏oby okreÊlenia dwu odr´bnych, ale komplementarnych wobec siebie pól (zakresów problemowych) obu polityk regionalnych. Nie nale˝y jednak ca∏kowicie ograniczaç mo˝liwoÊci arbitralnego wp∏ywania w∏adzy centralnej na niektóre, wa˝ne z ogólnospo∏ecznego (ogólnopaƒstwowego) punktu widzenia sfery ˝ycia gospodarczego, a tak˝e zagospodarowania przestrzennego (zw∏aszcza w aspekcie równowa˝enia rozwoju). Monitor Polski Nr 26 — 523 — Poz. 432 Realizujàc swoje zadania oraz wspó∏zale˝nà z nimi zasad´ ciàg∏oÊci i elastycznoÊci, polityka regionalna mog∏aby stanowiç podstawowe narz´dzie strategicznej regulacji rozwoju regionów i stwarzaç podstaw´ do: • cele strategiczne, istotne makroproporcje strukturalne i dynamika rozwoju spo∏eczno-gospodarczego, które okreÊlaç b´dà cele i kryteria przekszta∏ceƒ przestrzennego zagospodarowania i rozwoju regionalnego; • równowa˝enia rozwoju spo∏eczno-gospodarczego oraz wspó∏zale˝nych z nim przekszta∏ceƒ przestrzennych i ekologicznych, ∏àczàcych z punktu widzenia kryteriów racjonalnoÊci ogólnospo∏ecznej, lokalne i regionalne potrzeby, cele i interesy; • koncepcje polityki zagospodarowania przestrzennego i rozwoju regionalnego, uwzgl´dniajàce obiektywnie funkcjonujàce mechanizmy rozwoju struktur przestrzennych, które okreÊlaç b´dà uwarunkowania przestrzenne rozwoju; • kierowania strategicznego ca∏à sferà dzia∏alnoÊci o znaczeniu regionalnym, zgodnie z kompetencjami podmiotów regionalnych. • diagnozy i prognozy ekologicznych i kulturowych uwarunkowaƒ i skutków rozwoju spo∏eczno-gospodarczego i przestrzennego, które umo˝liwiaç b´dà wkomponowywanie celów i uwarunkowaƒ ekologicznych i kulturowych w strategie rozwoju i zagospodarowania przestrzennego i rozwoju regionalnego. Taki model funkcjonowania polityki regionalnej antycypuje ustrój terytorialny organizacji paƒstwa przyj´ty przez Sejm RP w 1998 r. 2.
D∏ugookresowe planowanie strategiczne Wobec szerokiego pola niepewnoÊci i ograniczonej przewidywalnoÊci rozwoju w z∏o˝onej rzeczywistoÊci XXI wieku, procesy zagospodarowania polskiej przestrzeni muszà byç wypadkowà analizy i oceny: — procesów nieuchronnych (integracja Polski z UE, transformacja polskiej gospodarki w kierunku gospodarki rynkowej i wzrostu znaczenia mechanizmów rynkowych jako regulatorów rozwoju); — procesów prawdopodobnych (szybkoÊç i zakres integracji Polski z Europà, prze∏amanie trendów recesyjnych i osiàganie trendów trwale progresywnych); — celów strategicznych kreujàcych procesy spo∏ecznie, gospodarczo i politycznie po˝àdane oraz poszukiwania Êrodków na ich urzeczywistnienie. Koniecznym warunkiem skutecznoÊci ca∏ego systemu przewidywania i planowania rzeczywistoÊci jako narz´dzia jej racjonalizowania zgodnie z aspiracjami i potrzebami spo∏eczeƒstwa musi byç zarzàdzanie przestrzenià oparte na d∏ugookresowym, strategicznym planowaniu rozwoju spo∏eczno-gospodarczego i przestrzennego zagospodarowania kraju (rys. 3). JeÊli Polska ma sprostaç nowym jakoÊciowo wyzwaniom XXI wieku, które tworzy kszta∏tujàca si´ cywilizacja informacyjna, to musi dokonaç g∏´bokiej modernizacji ca∏ego systemu racjonalizowania rozwoju: monitorowania, diagnozowania, przewidywania (prognozowania) i planowania oraz zarzàdzania. W sferze zarzàdzania tym megatrendom rozwoju towarzyszyç b´dzie g∏´boka rewolucja techniczna: informatyzacja spo∏eczeƒstwa, gospodarki i paƒstwa oznaczajàca tak˝e wejÊcie Polski w globalny i europejski system informacyjno-decyzyjny oraz spo∏eczny system wyboru wartoÊci, celów, postaw, to˝samoÊci i jakoÊci ˝ycia. Zrewolucjonizujà one tak˝e struktur´ polskiej przestrzeni. W ramach systemu d∏ugotrwa∏ego planowania strategicznego b´dà funkcjonowa∏y: Podstawowym warunkiem metodologicznym skutecznoÊci funkcjonowania systemu planowania strategicznego, jako ciàg∏ego procesu kszta∏towania rzeczywistoÊci, by∏oby uruchomienie procedury iteracyjnej mi´dzy czterema jego ogniwami, które wspó∏zale˝nie okreÊla∏yby d∏ugookresowà polityk´ rozwoju spo∏eczno-gospodarczego, polityk´ przestrzennego zagospodarowania, polityk´ ekologicznà oraz polityk´ rozwoju regionalnego kraju. Polityka przestrzenna jest tak˝e politykà regionalnà; istnieje ciàg∏oÊç mi´dzy nimi, granica zaÊ jest elastyczna. Zasada ciàg∏oÊci oznacza funkcjonowanie systemu regulacji poprzez równoleg∏e dzia∏ania obejmujàce: • monitorowanie zmian w ca∏ej sferze gospodarowania, zwiàzanych z nim przekszta∏ceƒ Êrodowiska przyrodniczego oraz ciàg∏e aktualizowanie informacji o zasobach stanowiàcych podstaw´ rozwoju; • diagnozowanie kszta∏towanych przeobra˝eƒ strukturalnych oraz wspó∏zale˝nych z nimi uwarunkowaƒ ekologicznych i przestrzenno-ekonomicznych; • ciàg∏e prognozowanie zmiennych w czasie warunków i sytuacji, okreÊlanie pola najbardziej prawdopodobnego rozwoju, wybór dostosowanych do nich strategii oraz prognozowanie i programowanie rozwoju na podstawie ciàgle aktualizowanego obrazu kszta∏towanej rzeczywistoÊci; • ciàg∏oÊç procesu monitorowania, diagnozowania, prognozowania, programowania i projektowania przekszta∏ceƒ strukturalnych, podejmowanie decyzji kszta∏tujàcych rozwój przez podmioty ca∏ego systemu funkcjonowania paƒstwa; • ciàg∏e badanie przestrzeni geograficznej i zachodzàcych w niej procesów rozwoju i przestrzennego zagospodarowania. Jest to formu∏a kszta∏towania strategii elastycznych, otwartych i dynamicznych wobec otwartej przysz∏oÊci. Strategii, które odpowiada∏yby na pytanie, jak Monitor Polski Nr 26 — 524 — post´powaç wspó∏czeÊnie, zamiast jaka b´dzie przysz∏oÊç (co b´dzie); jak osiàgaç rozwiàzania konsensusowe przez procedury negocjacyjne; jak wykorzystywaç szanse i minimalizowaç zagro˝enia; jak godziç cele bie˝àce z d∏ugookresowymi. Z przebiegu procesu transformacji ustrojowej Polski wynika zasadnoÊç uprawiania polityki zarówno na szczeblu centralnym, jak wojewódzkim, i wypracowywanie konsensusu pomi´dzy nimi.
STRUKTURA POLSKIEJ PRZESTRZENI 3.
Historycznie ukszta∏towana struktura zagospodarowania przestrzennego kraju Za najwa˝niejszà destrukcyjnà cezur´ historycznych przekszta∏ceƒ polskiej przestrzeni uznaje si´ rozbiory Polski, które podzieli∏y kraj mi´dzy trzy odr´bne organizmy paƒstwowe. Mia∏o to ogromne znaczenie dla kszta∏towania przestrzeni XIX wieku — epoki wielkich zmian gospodarczych i spo∏ecznych. Nowo powsta∏e granice krajów zaborczych przeci´∏y, funkcjonujàce od stuleci, szlaki komunikacyjne i silnie ograniczy∏y powiàzania gospodarcze pomi´dzy regionami przedzielonymi odtàd granicami paƒstwowymi. W trzech zaborach odmiennie rozwija∏a si´ sieç po∏àczeƒ kolejowych, zawsze orientowana w stosunku do stolic paƒstw zaborczych (np. do 1921 r. nie by∏o bezpoÊredniego po∏àczenia kolejowego z Poznania do Warszawy). Odr´bne warunki rozwoju trzech terytoriów, które w 1919 r. wesz∏y w sk∏ad paƒstwa polskiego, pozostawi∏y g∏´bokie Êlady, które ujawnia∏y si´ w poziomie wzrostu gospodarczego, sieci infrastruktury (drogi, koleje), w zaawansowaniu procesów urbanizacji, w systemie prawnym, w zachowaniach ludnoÊci oraz w krajobrazie kulturowym. Na wspó∏czesne procesy rozwojowe w Polsce silnie oddzia∏ujà uwarunkowania historyczne, czego Êwiadectwem jest trwa∏oÊç dawnych granic rozbiorowych i wyraênie zaznaczony podzia∏ na relatywnie zacofanà wschodnià i lepiej rozwini´tà zachodnià cz´Êç kraju. W Polsce, w odró˝nieniu np. od Niemiec i W∏och, nie wyst´pujà dysponujàce pewnà autonomià regiony polityczne; istniejà natomiast regiony etniczno-lingwistyczne, kulturowe oraz reliktowe. Najsilniejsza identyfikacja regionalna wyst´puje w Wielkopolsce, a najs∏absza na Mazowszu, przy czym ró˝nica jest w tym przypadku doÊç du˝a. W wi´kszym stopniu mamy do czynienia z to˝samoÊcià narodowà i lokalnà, a w mniejszym — z regionalnà. Interesujàce jest, ˝e podobny do Polski stopieƒ identyfikacji lokalnej charakteryzuje najmniej rozwini´te kraje Unii Europejskiej, które przystàpi∏y do niej najpóêniej, czyli Grecj´, Hiszpani´ i Portugali´. Te ostatnie kraje cechuje jednak wysoki poziom identyfikacji regionalnej, który w Polsce jest znacznie ni˝szy. Warta podkreÊlenia jest tak˝e silna w Polsce identyfikacja narodowa. Zbli˝one do wyst´pujàcych w Polsce wskaêniki mia∏y równie˝ takie kraje, jak Grecja, Dania, Portugalia i Irlandia. Poz. 432 3.
Istota racjonalnoÊci i deformacje zagospodarowania przestrzeni Dotychczasowe procesy rozwoju spo∏eczno-gospodarczego oraz powiàzane z nimi przekszta∏cenia zagospodarowania przestrzennego Polski uformowa∏y policentrycznà, w´z∏owo-strefowà struktur´ funkcjonalnà. Jej zaletà jest dominacja równomiernie rozmieszczonych aglomeracji miejskich, miast du˝ych i Êrednich, po∏o˝onych w zró˝nicowanej funkcjonalnie przestrzeni, w której najwa˝niejsze znaczenie ma rolnictwo, leÊnictwo, rekreacja i gospodarka wodna. Istota racjonalnoÊci tej struktury polega na tym, ˝e podstawowe relacje przestrzenne systemu osadniczego, przestrzeni niezurbanizowanej o dominujàcych funkcjach rolniczych i leÊnych oraz systemu infrastruktury technicznej tworzà korzystne warunki funkcjonalne i przestrzenne harmonijnego, proporcjonalnego i zrównowa˝onego rozwoju oraz sprawnego funkcjonowania ca∏ej struktury. Elementami zak∏ócajàcymi racjonalnoÊç struktury przestrzennej kraju sà przede wszystkim: nadkoncentracja aglomeracji przemys∏owo-wielkomiejskich Polski po∏udniowej, niedostateczny poziom rozwoju spo∏eczno-gospodarczego rozleg∏ej przestrzennie strefy Polski pó∏nocno-wschodniej i wschodniej oraz niska sprawnoÊç i niezawodnoÊç powiàzaƒ z Europà. Tworzà one syndrom potencjalnej dezintegracji polskiej przestrzeni na prze∏omie XX i XXI w. W tym kontekÊcie na podkreÊlenie zas∏uguje potencjalne zagro˝enie wyst´powania na poczàtku XXI wieku negatywnego w skutkach spo∏ecznych mechanizmu wzmacniania tego syndromu przez interakcj´: • pog∏´biajàcych si´ dysproporcji historycznie ukszta∏towanych, dzielàcych kraj wzd∏u˝ linii Wis∏y na dwie ró˝ne jakoÊciowo cz´Êci, • oddzia∏ywania pozytywnego procesu integracji Polski z UE tylko na jej cz´Êç zachodnià, z pozostawieniem cz´Êci wschodniej w sferze zapóênienia cywilizacyjnego. Oddzia∏ywanie tego syndromu mog∏oby ukszta∏towaç g∏´boki „rów dezintegracyjny” przebiegajàcy w strefie Wis∏y. Jest to g∏ówne zagro˝enie dezintegracyjne polskiej przestrzeni. 3.
Zró˝nicowanie przestrzeni spo∏eczno-gospodarczej Diagnozy przebiegu i skutków procesów transformacji polskiej gospodarki wskazujà na narastanie mi´dzyregionalnych zró˝nicowaƒ poziomu rozwoju i warunków ˝ycia ludnoÊci oraz na zmiany w „rankingu” poszczególnych województw. Zyskujà województwa o wielofunkcyjnej strukturze spo∏eczno-gospodarczej, dobrze skomunikowane w relacjach krajowych i zagranicznych i koncentrujàce potencja∏ intelektualny. Tracà regiony zdominowane przez preferowane w warunkach realnego socjalizmu struktury i formy dzia∏alnoÊci gospodarczej, przede wszystkim koncentrujàce prze- Monitor Polski Nr 26 — 525 — Poz. 432 Monitor Polski Nr 26 — 526 — mys∏y wydobywcze, militarne i paramilitarne oraz paƒstwowe rolnictwo. Struktura gospodarczo-przestrzenna kraju, uformowana w znacznym stopniu w powojennym czterdziestopi´cioleciu, ulega szybkim zmianom ju˝ w pierwszej konfrontacji z trendami otwartej gospodarki rynkowej: • Liczne przes∏anki wskazujà, ˝e w najbli˝szych latach najszybszy rozwój gospodarczy i post´p cywilizacyjny wystàpi w aglomeracjach: warszawskiej, poznaƒskiej, krakowskiej, szczeciƒskiej, gdaƒskiej, wroc∏awskiej i bielskiej. Do grupy tej mogà do∏àczyç tak˝e aglomeracje: bydgosko-toruƒska i ∏ódzka. • O˝ywienie gospodarcze w regionach przygranicznych mo˝e przekszta∏ciç si´ w trwa∏y trend pozwalajàcy, przy wsparciu paƒstwa, ∏agodziç destrukcyjne oddzia∏ywanie syndromu peryferyjnoÊci tych regionów. • Wykorzystanie potencja∏u aglomeracji katowickiej b´dzie zale˝eç od konsekwencji we wdra˝aniu jej kompleksowej restrukturyzacji, która nie powinna byç pozostawiona jedynie „grze rynkowej”, a powinna staç si´ przedmiotem wsparcia ze strony paƒstwa, a w przysz∏oÊci — ze strony Unii Europejskiej, jako obszar problemowy o znaczeniu europejskim. • Najg∏´bszy regres wyst´puje w strefie Polski pó∏nocnej, zdominowanej w przesz∏oÊci przez paƒstwowe rolnictwo. Strefa ta, a zw∏aszcza s∏abo skomunikowane z resztà kraju Pomorze Ârodkowe, wymaga silnego impulsu rozwojowego, przede wszystkim w postaci programów publicznych w sferze infrastruktury transportowej oraz ochrony Êrodowiska, które umo˝liwiajà rozwój wiejskiej sieci osadniczej i trwa∏e zagospodarowanie ziemi by∏ych PGR-ów przez gospodarstwa rodzinne. Pozwolà one równie˝ uruchomiç m.in. wykorzystanie walorów rekreacyjnych i turystycznych tych obszarów w oparciu o popyt krajowy, a przede wszystkim europejski. • Opóênionej w rozwoju strefie Polski pó∏nocno-wschodniej i wschodniej grozi utrwalenie si´ zapóênienia gospodarczego i cywilizacyjnego, jeÊli nie b´dà realizowane realne programy gospodarcze, respektujàce specyficzne cechy i wartoÊci przyrodnicze tego obszaru. • Polska po∏udniowo-wschodnia z rozdrobnionym rolnictwem ch∏opskim i z siecià miast Êrednich, w wi´kszoÊci zdominowanych przez wielkie zak∏ady przemys∏ów sektora obronnego, zagro˝ona jest depresjà strukturalnà, której prze∏amanie mo˝e polegaç na promowaniu modelu wsi wielofunkcyjnej, pracoch∏onnych upraw i przetwórstwa oraz wielozawodowoÊci w∏aÊcicieli gospodarstw ch∏opskich. • Na obszarach o najwi´kszych szansach rozwojowych mieszka jednak prawie trzy razy wi´cej ludnoÊci ni˝ na terenach pozosta∏ych. Mi´dzyregionalne zró˝nicowanie wskaêników rozwoju, zanik barier dla ró˝nych form mobilizacji spo∏ecznej, jaki Poz. 432 nastàpi∏ po 1989 r., stworzy∏ nowe szanse rozwojowe dla regionów, które wczeÊniej rozwija∏y si´ nieco wolniej od innych. Oznacza to, ˝e populacja poddana oddzia∏ywaniu silnych bodêców prorozwojowych, jest znacznie wi´ksza ni˝ liczba ludnoÊci wykluczonej z ich oddzia∏ywania. Czynnikami bezpoÊrednio stymulujàcymi rozwój sà: lokalna aktywnoÊç gospodarcza, przedsi´biorczoÊç, wykszta∏cenie, mobilizacja spo∏eczna i kultura ekonomiczna. • Wykszta∏cenie mo˝e byç traktowane jako samoistny czynnik prorozwojowych zmian strukturalnych. Zmiennymi sterujàcymi sà dwie kategorie: wykszta∏cenie i mobilizacja spo∏eczna. Wp∏ywajà one bezpoÊrednio i poÊrednio na rozwój kraju. Wp∏yw poÊredni polega na tym, ˝e u∏atwia mobilizacj´ spo∏ecznà, sprzyja przedsi´biorczoÊci, restrukturyzacji, akceptacji instytucji rynkowych i prorozwojowym motywacjom oraz zmniejsza nat´˝enie postaw tradycjonalnych. Z kolei mobilizacja spo∏eczna sprzyja przedsi´biorczoÊci i os∏abia negatywne postawy wobec dzia∏alnoÊci gospodarczej. Tak wi´c edukacja i mobilizacja spo∏eczna sà najwa˝niejszymi kreatorami innowacyjnoÊci lokalnej i regionalnej. 3.
Zró˝nicowanie Êrodowiska przyrodniczego Ârodowisko przyrodnicze Polski charakteryzuje si´ silnym zró˝nicowaniem przestrzennym. Dotyczy to zarówno obecnoÊci zasobów przyrody, jak te˝ stopnia i charakteru ich przekszta∏cenia, umo˝liwiajàcego wydzielenie obszarów: • silnie przekszta∏conych: Górny Âlàsk, z niskim udzia∏em terenów cennych przyrodniczo i zaburzonà równowagà ekologicznà na ca∏ym obszarze; pas w Êrodkowej Polsce (od Poznania do Warszawy), z lokalnie zachowanymi walorami przyrodniczymi i tylko lokalnie wyraênie zaznaczonym zaburzeniem równowagi ekologicznej. • wewn´trznie niejednorodnych, ze znacznym udzia∏em zarówno terenów cennych przyrodniczo jak i o zaburzonej równowadze: region dolnej Wis∏y, Dolny Âlàsk, Podkarpacie. • przeci´tnie przekszta∏conych z fragmentarycznie zachowanymi wartoÊciami przyrodniczymi i lokalnie zaburzonà równowagà: po∏udniowa Wielkopolska, pó∏nocne Mazowsze, Niecka Nidziaƒska i Wy˝yna Kielecko-Sandomierska. • o przewa˝nie s∏abym przekszta∏ceniu: pozosta∏e obszary (pojezierza, pobrze˝e, Polesie Lubelskie, Karpaty, Sudety, cz´Êç pasa wy˝yn), z szeroko zachowanymi walorami przyrodniczymi, lecz w cz´Êci z zaburzonà równowagà ekologicznà. 3.
Przes∏anki ekologiczne polityki przestrzennej Kszta∏tujàc polityk´ przestrzennà kraju, nale˝y wziàç pod uwag´ nast´pujàce przes∏anki: • Polska ma du˝e zasoby ró˝norodnoÊci biologicznej, ratyfikujàc zaÊ konwencj´ ONZ „O ró˝norodnoÊci Monitor Polski Nr 26 — 527 — Poz. 432 Monitor Polski Nr 26 — 528 — biologicznej” — przyj´∏a jedno z podstawowych narz´dzi ochrony tej ró˝norodnoÊci, m.in. przez polityk´ przestrzennà. Wskazuje to na du˝e perspektywy wykorzystania gospodarczego tych zasobów, ale i na ∏atwoÊç ich zdegradowania przez z∏à, antyekologicznà gospodark´. • Ró˝na jest reakcja zasobów przyrody na sposób gospodarowania w danej przestrzeni (np. podatnoÊç przyrody górskiej na zniszczenia, przyrody rejonów pojeziernych na zanieczyszczenia wód (szczególnie wód pochodzàcych z intensywnego rolnictwa), przyrody pokrywajàcej obszary alimentacji wód podziemnych na zanieczyszczenia ∏atwo przenikajàce przez warstwy skalne). Polityka przestrzenna musi uwzgl´dniaç specyfik´ odpornoÊci przyrody na ró˝nych obszarach. • Polityka przestrzenna powinna uwzgl´dniaç nie tylko zachowanie walorów przyrody, ale tak˝e restytucj´ walorów ju˝ utraconych oraz przes∏anki kulturowe. Takà politykà powinny byç obj´te zarówno obszary wykorzystywane turystycznie, jak i obszary podlegajàce silnej presji cz∏owieka (np. aglomeracje miejskie i przemys∏owe Górnego Âlàska, ¸odzi, Trójmiasta lub obszary intensywnego rolnictwa poznaƒskiego i dolnoÊlàskiego). Polityki sektorowe mo˝na podzieliç na dwie grupy: w zakresie dzia∏alnoÊci gospodarczej dotyczàcej bezpoÊrednio zasobów Êrodowiska przyrodniczego, takich jak gospodarka wodna, rolnictwo, leÊnictwo, gospodarka komunalna oraz dzia∏alnoÊci poÊrednio wp∏ywajàcej na te zasoby, np. transport, przemys∏ i inne:
Ze wzgl´du na ograniczonoÊç zasobów najwa˝niejszym z u˝ytkowanych sk∏adników systemów ekologicznych w Polsce jest woda. Ochrona zasobów wodnych wymaga wielu dzia∏aƒ zró˝nicowanych przestrzennie na obszarze Polski. Nale˝y zwróciç jednak uwag´, ˝e technokratyczne podejÊcie do gromadzenia wody metodami wy∏àcznie hydrotechnicznymi prowadzi do degradacji systemu ekologicznego na du˝ych obszarach. Najwa˝niejsze proekologiczne zasady gospodarki wodnej to: • prowadzenie wodochronnej gospodarki w zlewniach, które majà wody wzgl´dnie czyste. Wymaga to gospodarki wodnej nastawionej na retencj´ wody w glebach i w pierwszych poziomach wód podziemnych na obszarach gospodarki rolnej i leÊnej, w tym zaniechania nadmiernych odwadniajàcych melioracji; • wprowadzenie szczególnych zasad ochrony Êrodowiska w regionach êródliskowych i na obszarach alimentacji g∏´bokich wód podziemnych; • pozostawienie nieuregulowanych rzek, których funkcje przyrodnicze dotàd nie uleg∏y dewastacji, o ile post´powanie to nie b´dzie sprzeczne z wymogami racjonalnej gospodarki wodnej i ochronà przeciwpowodziowà. Tak˝e tworzenie nieefektywnych ekonomicznie wielkich zbiorników zaporowych jest sprzeczne z zasadami ekorozwoju. Poz. 432 Wraz z nieuregulowanymi rzekami na specjalnà ochron´ zas∏ugujà doliny rzeczne, reprezentujàce zawsze bogactwo przyrody i spe∏niajàce wa˝ne funkcje korytarzy ekologicznych.
W gospodarce rolnej Polski mo˝na si´ spodziewaç powstania nast´pujàcych trendów, które mogà mieç negatywny wp∏yw na Êrodowisko przyrodnicze: • nadmierna chemizacja i mechanizacja rolnictwa, • nasilenie si´ procesów zmieniajàcych struktur´ przyrodniczà przestrzeni produkcji rolnej (scalanie gruntów i eliminacja elementów tworzàcych ró˝norodnoÊç krajobrazowà), dalsze rozproszenie zabudowy wiejskiej itp., • ograniczenie ró˝norodnoÊci oraz eliminacja rodzimych u˝ytkowanych ras i odmian hodowlanych. Niektóre z tych zjawisk pojawiajà si´ ju˝ na terenach z wyst´pujàcà w poprzednim ustroju przewagà rolnictwa paƒstwowego i tam polityka proÊrodowiskowa jest szczególnie potrzebna i pilna. Mo˝na spodziewaç si´ tak˝e takich zjawisk w miar´ powi´kszania si´ area∏u indywidualnych gospodarstw rolnych. Szczególnej ochronie krajobrazowej powinny podlegaç obszary z wyst´pujàcym obecnie du˝ym area∏em gruntów od∏ogowanych, co powiàzane jest cz´sto z ich du˝ymi walorami przyrodniczymi. Wreszcie, gospodarka rolna powinna uwzgl´dniaç wymogi gospodarki wodnej — ochrony wody w zlewniach. Polityka rolna na okres najbli˝szych lat zosta∏a okreÊlona w dokumencie „Âredniookresowa strategia rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich”, przyj´tym 21 kwietnia 1998 r. przez Rad´ Ministrów i zaprezentowanym Sejmowi RP. Program zmian w rolnictwie w szerszym aspekcie ÊciÊle zwiàzanym z rozwojem obszarów wiejskich zosta∏ przyj´ty przez Rzàd jako „Spójna polityka strukturalna rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa”. Dokument ten identyfikuje najwa˝niejsze problemy rolnictwa i obszarów wiejskich, zagro˝enia oraz okreÊla dzia∏ania w perspektywie do 2006 r., czyli zgodnie z prognozà w okresie przed integracjà z UE i w kilka lat po akcesji. Za∏o˝one kierunki rozwoju uwzgl´dniajà w szerokim zakresie problemy ochrony Êrodowiska naturalnego, zak∏adajàc koncentracj´ dzia∏aƒ na wspieraniu: • budowy i modernizacji urzàdzeƒ na obszarach wiejskich i w rolnictwie, ograniczajàcych zagro˝enia Êrodowiska, • zachowania ró˝norodnoÊci biologicznej produkcji rolniczej, a zw∏aszcza zachowania ginàcych ras zwierzàt i odmian roÊlin uprawnych, • produkcji rolnej prowadzonej metodami ekologicznymi, Monitor Polski Nr 26 — 529 — • utrzymania tendencji do racjonalizacji zu˝ycia chemicznych Êrodków do produkcji rolniczej. Stosowane b´dà zró˝nicowane formy pomocy rolnikom i ludnoÊci wiejskiej (szkolenia, dotacje, kredyty) realizujàcym powy˝sze zadania. Generalnie w Polsce przyjmowany jest europejski wielofunkcyjny model rolnictwa, polegajàcy na: • zrównowa˝eniu rozwoju, zapewnieniu odnawialnoÊci zasobów naturalnych i ró˝norodnoÊci gospodarstw wiejskich, • orientacji rynkowej, uwzgl´dniajàcej potrzeby i preferencje konsumentów, • konkurencyjnoÊci na rynku Êwiatowym, • wysokich normach bezpieczeƒstwa i jakoÊci ˝ywnoÊci.
Gospodarka leÊna zak∏ada w Polsce znaczne podniesienie lesistoÊci kraju. Polityka leÊna powinna uwzgl´dniç znaczne zró˝nicowanie lesistoÊci ró˝nych regionów, przy czym mo˝liwoÊci dolesienia sà w ró˝nych regionach tym mniejsze, im obecna lesistoÊç jest mniejsza. Oznacza to, ˝e podniesienie lesistoÊci nie wp∏ynie istotnie na zwi´kszenie ró˝norodnoÊci biologicznej i krajobrazowej Polski, a zatem na poprawienie funkcjonowania systemu ekologicznego kraju. Wprowadzenie rozwini´tej gospodarki leÊnej mo˝e zapewniç miejsca pracy dla ludnoÊci rolniczej i zapobiec degradacji spo∏ecznej. Zalesienie daje doÊç niskà rent´ gruntowà, co mo˝e si´ okazaç ma∏o wydajne ekonomicznie, je˝eli poprawi si´ koniunktura na produkty rolne oraz gdy rozpocznie si´ wykorzystywanie upraw polowych do produkcji energetycznej (paliwa p∏ynne). Polityka leÊna musi wi´c byç elastyczna, tak aby nie przesàdzaç o d∏ugoterminowym i monokulturowym zagospodarowaniu danego terenu. W polityce tej nale˝y wziàç pod uwag´ nast´pujàce przes∏anki: • Struktura biologiczna polskich lasów zosta∏a w przesz∏oÊci znacznie zubo˝ona, rozdrobnienie zaÊ kompleksów leÊnych i rozerwanie ciàg∏oÊci systemów ekologicznych sta∏y si´ podstawowà, ponadnaturalnà przyczynà niskiej odpornoÊci naszych lasów na dzia∏anie czynników antropogenicznych oraz biotycznych i abiotycznych. • ¸àczny obszar gleb, które mo˝na uznaç za marginalne, na których prowadzenie produkcji rolniczej jest nieop∏acalne, wynosi oko∏o 3,3 mln ha i stanowi 17,5% ogólnej powierzchni u˝ytków rolnych i 10,5% powierzchni kraju, jednak wy∏àczenie wszystkich tych gleb z produkcji rolnej nie jest uzasadnione. Ograniczajàc si´ do gleb klasy VI i VIZ, których powierzchnia wynosi 2,2 mln ha, widzimy, i˝ próba zalesienia tego area∏u do roku 2020 wymaga∏aby wy∏àczania z produkcji i zalesiania ok. 100 tys. ha rocznie. • LesistoÊç Polski, wynoszàca w 1996 r. ok. 28% powierzchni kraju, odpowiada poziomowi przeci´t- Poz. 432 nemu dla krajów europejskich. Na ten przeci´tny poziom sk∏adajà si´ zarówno kraje o wysokiej lesistoÊci: Finlandia — 77,6%, Szwecja — 56%, Austria — 40%, jak i kraje o niskiej lesistoÊci: Wielka Brytania — 6,8%, W´gry — 13,8% i Grecja — 19,7%.
Urbanizacja przestrzeni ekologicznej atakuje najcenniejsze obszary przyrodnicze, zabudowujàc je na cele mieszkalnictwa i drugich domów letnich („daczowiska”). Dotyczy to szczególnie cennych pod wzgl´dem przyrodniczym stref podmiejskich oraz starych i nowo powsta∏ych terenów turystyczno-rekreacyjnych. Zabudowa degraduje te tereny pod wzgl´dem wartoÊci, dla których lokalizowano tam zabudow´, a tak˝e ca∏y system ekologiczny w szerszym wymiarze przestrzennym. W polityce przestrzennej nale˝y znaleêç metody ograniczenia presji urbanizacyjnej na najcenniejsze obszary przyrodnicze oraz kompensacji wartoÊci przyrody za obszary oddane na rzecz rekreacji i turystyki. Oddzielnym zagadnieniem jest przywrócenie wartoÊci Êrodowiska przyrodniczego na obszarach o szczególnym jego zniszczeniu lub zubo˝eniu przez urbanizacj´, przemys∏ i górnictwo, melioracje osuszajàce lub niszczàcà bogactwo przyrodnicze regulacj´ rzek. Ekologiczne przes∏anki polityki przestrzennej powinny zak∏adaç przywrócenie na takich terenach niezb´dnego minimum wartoÊci ekologicznych, odtwarzajàcych Êrodowiskotwórczà funkcj´ przyrody. Renaturyzacja obszarów o zdegradowanej przyrodzie jest zabiegiem bardzo kosztownym, ale ju˝ sta∏ym w j´zyku planowania przestrzennego.
W polityce przestrzennej paƒstwa nale˝y: • okreÊliç obszary, w których wyst´puje pilna koniecznoÊç odbudowy systemów ekologicznych, • ograniczyç tam dzia∏alnoÊç inwestycyjnà i gospodarczà, która mog∏aby pog∏´biç z∏y stan przyrody, • okreÊliç cele, koszty, mo˝liwoÊci ich pokrycia zwiàzane z rekultywacjà i renaturyzacjà takich obszarów.
Eksploatacja zasobów górniczych i oparta na nich w Polsce energetyka niosà za sobà powa˝ne skutki Êrodowiskowe, nie tylko na obszarach wydobywania kopalin, ale tak˝e ich przerabiania i wykorzystywania. W

Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.